|
 Партрэт мастака
МАЙСТЭРНЯ
Калі дамаўлялася на сустрэчу з фатографам Анатолем Клешчуком, мяне папярэдзілі, што ён не мае вялікай ахвоты даваць інтэрв’ю. Тры разы мы пераносілі час сутрэчы — Анатоль быў у раз’ездах па Беларусі і не паспяваў вярнуцца альбо не меў сіл на размову. Нарэшце атрымалася яго выхапіць у Доме Прэсы пад абяцанне, што гутарка зойме не больш за дзве гадзіны…
Анатоль запрасіў у свой «звяздоўскі» кабінет-фоталабараторыю — невялічкі пакойчык, дзе, відавочна, ужо даўно ніхто не займаўся праяўкай-друкаваннем здымкаў. На стале замест грувасткага фотаабсталявання стаяў маленькі ноўтбук — дый той часова, пакуль Анатоль тут, са мной размаўляе.
Ужо пасля першых пытанняў-адказаў мне стала зразумела, што аніякіх дзвюх гадзін не хопіць, каб выслухаць усё, што Анатоль можа распавесці, — столькі ў яго тых гісторый, і думак, і пачуццяў.
ТЭХНІКА
— Анатоль, якімі тэхнічнымі сродкамі вы карыстаецеся?
— Яшчэ да гэтага часу працую з камерай Asahi Pentax 6x7 — гэта для шырокіх слайдаў, калі трэба зняць штосьці для календароў, кніг. На слайдах — асаблівая якасць, там выцягваюцца такія дэталі! Але цэлы чамадан даводзіцца цягаць…
У асноўным здымаю на лічбу. У мяне звычайная камера — Сanon EOS 20D. Аб’ектываў чатыры, але лінейка ў іх вялікая: ад шырокага кутніка 16 мм да 300 мм.
— І даўно перайшлі на лічбу?
— Гады чатыры таму. Але спачатку здымаў «паралельна» — дубляваў на стужку. Калі лічбавыя камеры толькі з’явіліся, я ім асабліва не давяраў, хоць і бачыў на экране вынік. Стужка ў маёй галаве мацней сядзела. Я верыў, што гэта вечнае. Таму адну і тую ж карцінку здымаў спачатку адной камерай, потым другой.
Цяпер ужо зразумеў, што гэта бессэнсоўна. Дый жыццё прымусіла, а асабліва рэдакцыя. Таму што рэдакцыя — гэта маленькі завод, і ён працуе напружана, без перапынкаў. Здымкі, якія сёння не выкарысталі, — заўтра ўжо нішто. І я сам часам дзіўлюся: як гэта так было, што калісьці я здымаў толькі на стужку, прыязджаў з камандзіроўкі, дзень рабіў стужкі, друкаваў картачкі, потым разносіў іх па аддзелах, прапаноўваў… Але ж я паспяваў не менш, чым зараз з гэтай лічбай! І быў больш шчаслівы, калі гэта ўсё рабіў. Я чакаў нараджэння картачкі, як казкі, як цуда. А зараз вельмі проста — прыбег, уваткнуў у кампутар, паглядзеў — ага! Ёсць! Выкінуў нешта, падправіў штосьці. Але ўсё адно, уся гэтая электроніка прымушае заўжды ў пэўным нервовым стане знаходзіцца — а раптам нешта не запрацуе?
— А да гэтага якімі камерамі карысталіся? І які іх лёс?
— Камеры мае ляжаць, усе нармальныя. Спачатку быў «Зеніт», яшчэ ў юнацтве. На свой першы заробак я купіў сабе не джынсы, а фотаапарат. На той час гэта быў страшэнны дэфіцыт. Памятаю, 31 снежня ў ГУМе іх выкінулі, я адстаяў вялізарную чаргу… Але дзякуючы гэтаму я стаў фатографам!
Ну а наступныя камеры былі больш прафесійныя — EOS, толькі стужкавыя.
Лёс адной камеры вельмі цікавы — я яе атрымаў у Японіі як прыз за фатаграфію па экалогіі. Гэта быў конкурс, арганізаваны ЮНЕСКА. Камера гэтая на той час была вельмі добрая — EOS 50Е, — але я марыў купіць сабе іншую. Тую аддаў аднаму чалавеку, меркаваў прадаць, але потым перадумаў. І добра зрабіў, бо камера прайшла са мною вельмі доўгі шлях — і ніколі не псавалася, я яе нават аднойчы патапіў у вадзе, калі вялікая паводка была на Палессі. Яна мне вельмі добра служыць, яна як сябра, а сябру нельга здрадзіць.
— Дарэчы, новую тэхніку самі набываеце ці рэдакцыя?
— Сам. Бо я ведаю, што мушу быць лепшым. Я не магу чакаць два гады, калі мне рэдакцыя набудзе патрэбную фотакамеру, таму частку свайго бюджэту, якую мог бы патраціць на дом, на сям’ю, я усё ж выкарыстоўваю на тэхніку.
Калі ў чалавека няма апаратуры, інструментаў, у яго звычайна няма і натхнення. Навошта я паеду, што я буду рабіць? А ў мяне столькі ідэй, і я павінен іх рэалізаваць не заўтра, а цяпер. Сёння надвор’е добрае, і я ўяўляю, што, калі суцэльная гладзь на возеры, на Нарачы, гэта будзе два адлюстраванні, два небы. Такое можа быць толькі ў асаблівыя дні. І калі такое прыйшло, я павінен быць там, і ў мяне ўсё мусіць быць з сабой бездакорнае для працы.
ЖАНР
— Такое простае пытанне: а што вы здымаеце?
— (Смяецца.) Вы як людзі на вуліцы — калі бачаць мяне з фотаапаратам, то часцяком пытаюцца: «А што гэта вы тут робіце?» Я ім кажу: «Здагадайцеся з трох разоў». Ну, калі сур’ёзна, я здымаю жыццё, якое адбываецца менавіта цяпер. Калі гаварыць пра жанры, то гэта рэпартажная фатаграфія, «убачыў — зняў». Я не змагу здымаць усё жыццё, напрыклад, аўтамабільны завод і рабіць выдатныя картачкі аўтамабіляў. Я рэпарцёр, я фатограф, я газетны фатограф.
Кожны дзень патрэбны фотаздымак на першую старонку. Але так званых «рэдакцыйных заданняў» за год у мяне бывае толькі два ці тры, калі трэба зняць нешта асаблівае. У асноўным я сам прыдумляю тэмы. І я думаю, рэдактар правільна робіць, што давярае майму густу і досведу — што ў жыцці выбраць і ўбачыць. Я гэтае жыццё добра ведаю. І адкуль я прывязу гэтую картачку — з Брэсцкай крэпасці ці з Пінска, дзе ў рэчцы баптысты хрышчэнне наладжваюць, ці з птушкафабрыкі, дзе з аднаго яйка з’явіліся на свет тры кураняткі, — мой выбар. Я сам павінен гэта знайсці, павінен трымаць жыццё пад прыцэлам свайго аб’ектыва.
— Архівы маеце?
— Па-рознаму бывае. Вось ўчора я праязджаў, а на дарозе шла будоўля. Я такога ў жыцці не бачыў — каб на кожным слупе сядзеў электрык! Я гэта зняў, хоць зараз і не падыходзіць па тэме, але ж… Ну будзе дзень энергетыка, і, можа, гэтая картачка будзе дарэчы. Але мы ў рэдакцыі стараемся, каб здымак быў свежы і канкрэтны.
ВАНДРОЎКІ
— Мне вядома пра вашае захапленне — браць машыну і ездзіць па Беларусі, здымаць розныя цікавыя мясціны. Як часта вы выязджаеце?
— Ой, мне здаецца, увесь час. Вось я цяпер прыехаў у Мінск, тры дні я тут, хуценька скідаю ўсе здымкі ў рэдакцыю, каб не састарэлі. Але паглядзіце — надвор’е нармальнае, я павінен ехаць!
Езджу я на ўласным аўтамабілі, стараюся, канешне, заехаць туды, дзе яшчэ не быў, але шукаю, каб гэта была цікавая зямля.
— І працягла вандруеце?
— У мяне былі паездкі і па два тыдні. У адзін год пачалося ўсё з Радаўніцы на Гомельшчыне — гэта дзень, калі ў Чарнобыльскую зону запускаюць людзей. Я там па поўнай праграме адбамбіў! Першае — гэты абрад, своеасаблівы тым, што да пакінутых хат і магіл едуць людзі, другое — магчымасць увогуле паздымаць у зоне. А яшчэ — час веснавога росквіту, можна пашукаць ландшафты цікавыя, метамарфозы пераходаў з кінутых людскіх паселішчаў у дзікую зону. Далей — паводкі. Асабліва калі стаіць добрае надвор’е са спякотным днём і халоднай ноччу — тады выразны туман атрымліваецца. І ўсё гэта трэба падлавіць, зняць! На заўтра нельга пакідаць нічога, нават калі ты едзеш і бачыш царкву, трэба выйсці і сфатаграфаваць яе, таму што праз год яе бамжы спаляць…
У вандроўках я наогул прачынаюся а пятай зранку — можна злавіць незвычайны стан неба. Потым удзень еду з аднаго месца на другое, бо столькі цікавага адбываецца — людзі грабуць сена, нешта вязуць, нешта нясуць, нешта крадуць…
Але два тыдні, скажу я вам, — гэта вельмі доўга для вандроўкі па Беларусі. Таму што з нашымі гасцініцамі, з нашым уладкаваннем, харчаваннем — гэта вельмі цяжка. Ты проста страшэнна стамляешся.
— Як на працы ставяцца да вашага «вольнага» графіка?
— Як бы я ні працаваў, што б ні рабіў, ніхто ў рэдакцыі не павінен мець падставы сказаць, што я працую дрэнна. І мне гэта ўдаецца. Рэдактар не можа сказаць, што я яго падвёў, штосьці не выканаў, ці няма маіх здымкаў. Альбо, маўляў, невядома дзе езджу. Мне хоць зараз скажы: «Патрэбны фотаздымак такі-гэткі», — і я яго адразу ж дастану: ці то пра жыццё габрэяў, ці пра беларускае пахаванне, ці пра сіроцкія прытулкі, што заўгодна. Я ведаю: усё, што я здымаю, гэта важна.
— З таго, што вы ўжо наздымалі, было нешта асаблівае, што вельмі вас уразіла?
— Так адразу цяжкавата прыгадаць… Памятаю, у Віцебскай вобласці ездзіў здымаць адну царкву. Я пра яе наогул нічога не ведаў, але чуў, што гэта лепшае месца на планеце. Я туды некалькі разоў прыязджаў, але мне не шанцавала: тры хвіліны сонца, а потым зацягвае неба, і тыдзень дождж ідзе. І вось калі я ўсё ж злавіў ладнае надвор’е — такі стан прыроды, такое сонца, шэрань і гэтая незвычайная архітэктура, вёска ўдалечыні за туманам… Я проста сябе шчыпаў і думаў: няўжо я ўсё гэта бачу?
У Беларусі сенсацый небагата — звычайная зямля. Але бывае ўсё ж… Я калісьці здымаў аленя вельмі блізка, ён стаяў перада мной і роў. Я здымаў яго цэлую гадзіну і нават не ведаў, што мне рабіць, бо калі я пайду — ён уцячэ. І я стаяў, як дурань, але быў такі шчаслівы! Можа, я нічога новага свету не адкрыў, але ж так не ўсім шанцуе.
— Вы ўвесь час кажаце пра Беларусь. Няўжо няма спакусы паздымаць іншыя краіны?
— Мне даводзіцца ў розных краінах бываць — Ірландыя, Швецыя, Швейцарыя, Францыя. Канешне, па магчымасці я там здымаю. Але ўсё ж хочацца, каб гэта нехта ўбачыў, а для гэтага трэба нагода, артыкул патрэбны ці выстава. Таму я раблю здымкі ў іншых краінах больш для сябе — вось я там быў і хачу пакінуць сведчанне. Канешне, спрабую цікавей гэта зняць. Часамі прымушаю сябе, часамі прыходзіць натхненне — як калісьці ў Нью-Йорку, дзе я з задавальненнем здымаў Бруклінскі мост, выспу Свабоды… Але ўсе гэтыя здымкі ляжаць у архіве, і я сумняваюся, што камусьці ў Беларусі яны спатрэбяцца.
— Ну а як наконт жадання зняць тую ж Эйфелеву вежу — але гэтак, як яшчэ ніводны фатограф не здымаў?
— Не, такога няма. Усё адно ты глядзіш на гэта як турыст. Каб зняць нармалёва, трэба там пажыць — паездзіць у тым жа французскім метро, пабыць ля гэтай вежы, паназіраць за ёй. На творчасць час патрэбны, а калі ў цябе адзін дзень, і ідзе дождж… Будзе непрафесійна. Калі б у мяне заданне было — вежу зняць, то так, круціўся б. А калі я там толькі з нагоды сваёй чарговай выставы і ў мяне некалькі дзён, я проста іду «адзначыцца» — хай будзе. Але гэта несур’ёзна.
ВЫСТАВЫ
— Вы згадалі міжнародныя выставы. Раскажыце, калі ласка, пра гэта.
— Я думаю, што самы шчаслівы год для мяне — сёлетні. Таму што ў Германіі выйшла кніжка ў сааўтарстве з нямецкім фатографам. Кніжка пра Чарнобыль. Як-ніяк я гадоў дваццаць займаюся гэтай тэмай, дзяцей чарнобыльскіх здымаю больш за 18 гадоў, адно і тое ж бамблю, адсочваю лёсы, што з гэтымі дзецьмі, кім яны сталі… Выстава мая пра чарнобыльскіх дзетак сёлета праходзіла ў Берліне, у будынку сацыял-дэмакратычнай партыі — гэта вельмі прэстыжна для любога фатографа. Раней былі выставы ў будынку ААН у Нью-Йорку — гэта ў 2001-м, на 15-годдзе чарнобыльскай трагедыі. У тым жа годзе дэманстраваў свае працы ў Еўрапарламенце ў Бруселі. У 2003-м была выстава ў Палацы Лігі Нацый у Жэневе.
Усе гэтыя выстывы — па тэме Чарнобыля.
— А нейкія іншыя тэмы вы спрабавалі закрануць?
— Я думаю, свету гэта не патрэбна. Свет цікавіць толькі нашая палітыка, Чарнобыль і, можа, экалогія трошкі, прырода — бо новая краіна, шмат азёр, лесу… А так, у прынцыпе, не, нічога больш.
— Але мастаку, які да таго ж патрыёт, — а мне здаецца, у вас вельмі моцныя патрыятычныя пачуцці — хочацца прэзентаваць сваю краіну з іншага боку, не гэтак, як ім «там» відаць. Ці ёсць такое?
— Ой, не, няма ў мяне такіх задум. Як кажуць, «дзе нарадзіўся, там і прыгадзіўся». Каго цяжэй за ўсё здзівіць? Сваю сям’ю і суседзяў. І калі яны здзіўляюцца — гэта нармальна. Нармальна, калі цябе ведаюць тут.
Мне цікава працаваць са звычайным матэрыялам. Мне цікавы беларускі тыпаж. І я знаходжу тэмы, праз якія я магу паказаць нашага чалавека. Ці будзе гэта цікава людзям іншаземным, я не ведаю. Але галоўнае, каб гэта было цікава беларусам. Каб яны глядзелі на гэта не з пагардай, а з захапленнем, каб была інтрыга нейкая.
Мне здаецца, што ў нас нармальная нацыя. Можа, знешне гэты народ пануры, можа, апранаецца ў цёмнае, колераў вясёлкавых мала, хаты не такія… Але сказаць, што беларус невясёлы, нешчаслівы, — няправільна. Шчасце — рэч адносная. Адныя людзі, напрыклад, жывуць у горадзе каля тэатраў, каля паркаў, але ніколі туды не ходзяць — і ім сумна. Другія ж жывуць у нястачы, але, як толькі зайграе гармонік, яны пускаюцца ў скокі — і ўсё рухаецца. Адкуль гэта бярэцца? І мне здаецца, што ў глыбінцы весялосці больш, таму яна мяне больш прываблівае.
А калі ўсё ж казаць пра глабальны праект… Ну хіба толькі БелАЗы паставіць і намудрыць штосьці з імі…
ПАСЛЯДОЎНІКІ
— Як вы ставіцеся да маладога пакалення беларускіх фатографаў? Таленты ёсць?
— Калі я толькі прыйшоў працаваць у газету, адзін фатограф з імем мне сказаў, што за ім ідзе пакаленне людзей, якія нічога не бачаць, не адчуваюць. Потым і мне здавалася, што няма фатографаў, асабліва тых, што маюць свой нацыянальны стрыжань. Ты можаш ездзіць па ўсім свеце, здымаць экзотыку, захапляцца нацюрмортамі, а свайго не адчуваць, не цікавіцца сваім жыццём, зняважліва да яго ставіцца. Але я памыляўся! Моладзь расце вельмі таленавітая і да фатаграфіі ставіцца вельмі дбайна. Класныя фатографы, з выдатнай фатаграфічнай рэакцыяй. І я думаю, што і далей так будзе ісці. Не трэба, каб іх былі сотні, гэта могуць быць два чалавекі, пасля іх — зноўку два. Гэтага дастаткова.
— Дарэчы, у вас ёсць вучні ці людзі, якім вы даеце парады?
— Ведаеце, тут такая рэч, што кожны новы фатограф — гэта ўжо канкурэнт. І ў нашым асяроддзі гэтае штурханне лакцямі вельмі адчуваецца. Таму мы трымаем пэўную дыстанцыю адзін ад аднаго.
У мяне, напрыклад, настаўнікаў не было. Былі два фатографы, працамі якіх я вельмі захапляўся: адзін працаваў у «Камсамолцы», другі так, — і я збіраў іх газетныя здымкі. У мяне быў цэлы сшытак гэтых выразак. І я вучыўся на гэтых здымках, глядзеў у сваю калекцыю, як у кнігу. Зараз я ведаю, што шмат хто збірае мае здымкі.
Але, безумоўна, кожны можа падысці і запытаць. І калі я бачу, што чалавек шчыры, я дапамагу парадай. Бо шмат ёсць такіх, якім патрэбна толькі даведацца, як ты можаш гэта зняць, каб яны змаглі здымаць лепш. А іншы прыйдзе, таму што хоча ўзбагаціцца ведамі пра Беларусь, бо адчувае, што гэта будзе яго поле.
Я лічу, што неабходна, каб людзі адчувалі нашу матэрыю. Каб у Беларусі выраслі фатографы не такія, што ім сказалі: «Ну, прыязджай у Германію, у нас ёсць часопіс, можаш тут папрацаваць», — і ён кінуў усё і паехаў. Такому нават не цікава тут, у Беларусі, нешта стварыць. Каб тут на падмурку з’явіўся яшчэ радок цаглінак.
Пройдзе 20—30 гадоў. Гэты час можа застацца ў неверагодна цікавых здымках. А можа быць пустэча, таму што фатографы не былі запатрабаваныя, газеты не маглі плаціць, ніхто не здымаў.
Ёсць сэнс чалавеку сказаць: у цябе вельмі добры зрок, пачуццё, ты гэта не кідай, таму што ўсіх грошай не заробіш і шчаслівым не пачуваешся толькі з прыбытку. Але ты можаш нешта такое зрабіць, што апроч цябе ніхто не зробіць. Пару такіх чалавек ёсць недзе побач, і я бачу, што іх цягне да мяне. І такім у парадах я ніколі не адмаўляю.
«ЗВЯЗДА»
— Вы задаволены сваёй працай у «Звяздзе»?
— Збольшага — так. Тут працуе шмат людзей, і ёсць шмат начальнікаў. Як і ўсюды — рэдактараў не выбіраеш, намеснікаў не выбіраеш… Але ты павінен гэтак у жыцці ўладкавацца, каб табе з імі было камфортна, а яны былі задаволены тваёй працай. Я, напрыклад, не магу ўзяць камандзіроўку, атрымаць грошы і паехаць, скажам, у Сібір здымаць пустэльнікаў. Ці рэдактар не пусціць, ці яшчэ што. Але трэба ўмець стварыць такую сітуацыю, што, калі, напрыклад, у мяне кніжка выйшла ці выстава дзе ў Еўропе, рэдактар абавязкова дазволіць паехаць. Але ніхто не павінен сказаць, што ты паехаў, а праца спынілася.
Ніхто з рэдакцыі не забараняў мне выязджаць, куды я хачу. У іншых рэдакцыях — так, мне не давалі. А тут мне не могуць сказаць «не». Яны таксама разумеюць: тое, што я еду рабіць, мне вельмі падабаецца. А ці падабаецца гэта «Звяздзе»?.. Намесніку, можа, і не падабаецца, але тое, што «Звяздзе» будзе ад гэтага карысць, ведаюць усе.
Вось гэтае спалучэнне дае падставу сказаць, што мне падабаецца тут працаваць. Канешне, ёсць шмат недахопаў: то менш заплацяць, то апаратуры не было, то не гэтак надрукавалі, то не тую картачку выбралі, якую хацеў, то рэдактар з’ехаў, а намеснік не бярэ на сябе паўнамоцтвы, — дык гэта скрозь і паўсюль. Можа, толькі адно: я хацеў бы, каб друкавалі больш вострыя, крытычныя мае здымкі, ад якіх будзе больш карысці.
— А куды ідуць тыя здымкі, што не спадабаліся кіраўніцтву? У стол?
— Яны ўсе ў мяне ёсць. Гэта аб’ектыўная інфармацыя пра жыццё. Як будуць людзі вывучаць жыццё? Па фатаздымках таксама! Зараз забаронена друкаваць здымкі пра Чарнобыль. Але я ўсё адно здымаю гэтых дзяцей — каб хтосьці не сказаў, што гэтага не было ў Беларусі. Было. І я гэта здымаю. Гэта як місія нейкая. Але гэта не друкуюць. Дык што мне рабіць? Я ўсё адно буду гэта здымаць. Нават Курапаты — зараз да іх цікавасці няма, але там шмат чаго адбывалася, і я ездзіў здымаць. Цяпер пра гэта наогул забыліся, усё, цішыня, быццам бы і не было. Але здымкі ў мяне ёсць.
— Ну, можа, надрукуюць пасля…
— Ага, пасмяротна, з надпісам: «Ён не стамляўся здымаць хібы жыцця». (Смяемся.)
Гутарыла
Людміла Шастак
Публікуецца на сайце з ласкавай згоды
Беларускай Асацыяцыі Журналістаў
|
Польскі аўкцыён
