|
 Невылечная хвароба Сяргея Новіка-Пеюна
НЯЗГУБНАЕ
Уладзімір ДАВЫДОЎСКІ
 Неяк на пачатку года я натрапіў на старую папку часін радыёстанцыі «Беларуская маладзёжная». Убачыў пажоўклыя аркушы радыёэсэ «Асуджаны на зімовую сцюжу» і інтэрв’ю з пісьменнікам, паэтам і музыкантам Сяргеем Новікам-Пеюном. Гэтая споведзь існуе цяпер толькі ў адным экземпляры — зусім нядаўна, на сумежжы вякоў, апантана знішчаліся надзвычай каштоўныя і ўнікальныя архіўныя матэрыялы Дзяржтэлерадыё, па сутнасці, летапіс ХХ стагоддзя. Летась напрыканцы жніўня адзначаўся 100-гадовы юбілей Новіка-Пеюна. І, магчыма, усё сказанае ім тады, падчас аднаго з апошніх інтэрв’ю, павінна было прагучаць менавіта зараз — як зварот да нашчадкаў, як яго пасмяротны запавет…
Але, хоць знішчаны голас, — засталася, на шчасце, прынамсі раздрукоўка сказанага.
Калі я ішоў на сустрэчу з Сяргеем Новікам-Пеюном, то чакаў убачыць зморанага пакутлівым лёсам старога. Але дзверы мне адчыніў надзвычай ветлівы чалавек з не па-старэчаму жывымі вачыма. І хаця перасоўваўся ён пры дапамозе мыліц, імкнуўся ніякім чынам не паказаць сваёй бездапаможнасці. Толькі вось шкадаваў, што праз хваробу не здольны працаваць на поўную сілу.
Пачалася гаворка. І першае, што ўразіла, — ягоны позірк, захопленасць, нават аптымізм надта ўжо кантраставалі з жорсткай рэчаіснасцю і ягонай нялёгкай доляй. Цяжка было ўявіць, што гэты чалавек 20 гадоў правёў у лагерах і ссылках.
— Вы напісалі шмат паэтычных і празаічных твораў, але сапраўдную славу вам прынесла песня «Зорачкі»…
— Гэта мая першая песня. «Зорачкі» я напісаў 28 сакавіка 1929 года. Цікавая гісторыя яе стварэння. Былі ў ссылцы паляк Фелікс Балінскі і ўкраінка Галя Парыдкіўна. Мы сябравалі. Галя закаханая была ў Фэльку. Яна на піяніна грала, а я — на скрыпцы. Я скрыпач і мандалініст, але цяпер не магу граць, бо мне папсавалі ў лагеры смерці пальцы. Таму ствараю толькі ў памяці і запісваю на магнітафон. І вось аднойчы мы ідзем з Фэлькам, а Галя выскоквае нібыта неспадзявана:
— Пойдзем разам.
— Не, — кажу, — там, дзе двое, трэці лішні.
— А што будзеце рабіць?
— Можа, напішу ліст да бацькоў.
— А можа, верш?
— Можа, і верш.
Прыйшоў дадому, стварыў і музыку, і тэкст.
Потым песня «Зорачкі» друкавалася ў беларускай «Крыніцы», «Зорцы», «Сцягу і паходнях», «Беларусі». Шырма апублікаваў яе як песню выгнаннікаў. Ён ведаў, што я на Калыме…
— Відаць, з гэтае прычыны песня і была пазначана як народная. Зрэшты, такой яна стала пазней. Цяпер «Зорачкі» спяваюць не толькі на беларускай мове…
— На ўкраінскай, рускай, польскай, таджыкскай, татарскай і на мове эсперанта.
— Я нават чуў, што ўкраінцы ніяк не хочуць прызнаць, што песня была напісана беларусам.
— А Данчык паказаў ім кніжачку маю, якая адкрываецца «Зорачкамі». Тады заткнуў іх… «Зорка» друкавала — толькі тады без «Новік», проста «Пяюн». Гэта мой псеўданім. А чаму пішу цяпер Новік-Пяюн? Гэта мне Янка Купала параіў…
Я сядзеў у кабінеце інспектара райана. Нехта пастукаў. Зайшоў. У чорным паліто, у шэрым капелюшы, з блакітным гальштукам. Здымае галошы.
— Добры дзень.
— Добры дзень, — я аслупянеў.
— Я — Янка Купала.
Па фатаграфіі ведаю, а вось так… Божа мой!
— Тут некалі жыў, — кажа, — мой сябар Гальяш Леўчык. Ці жывы? Калі жывы, дык дайце адрас.
— Жывы дзядзька Гальяш.
Зірнуў на стол.
— О, вершы! А вы хто?
— Сяргей Новік.
Прачытаў мой верш «Мая песня».
— Як вы сказалі?
— Сяргей Новік.
— А тут напісалі — Пяюн.
— Гэта мой псеўданім. Дваццаць гадоў пісаў пад гэтым псеўданімам.
— Ну, а цяпер можаш пісаць пад сваім прозвішчам.
Я гавару:
— Мяне ўжо дваццаць гадоў ведаюць як Пеюна…
— Тады пішы праз злучок: Новік-Пяюн.
— А цяпер, — кажу, — пойдзем да Гальяша.
— Не пойдзем, а паедзем. Бачыш, якая машына ў мяне!
Пад’ехалі мы да доміка. Гэта будачка была, як чыгуначная. Выходзіць дзядзька Гальяш. Я да яго:
— Прымай госця. Народны паэт Беларусі — Янка Купала!
— Ой, — кажа Купала, — які ж ты, Гальяш, бландзін зрабіўся, — і пагладзіў шавялюру.
— У Савецкім Саюзе не сівеюць! — усміхнуўся дзядзька.
— Ну як жывеш, Гальяш?
— Бульба ёсць, запалка ёсць — вось так і жыву. Ну а ты?
— Вось як прыедзеш да мяне ў госці, тады пабачыш. Выбачай, я спецыяльна ехаў з Беластока, каб цябе пабачыць. А сёння ўвечары мушу быць яшчэ на мітынгу ў Мінску.
Сваю фатаграфію я падпісаў Янку Купалу.
— А я табе сваю дам тады, калі прыедзеш да мяне ў госці. І прышлю запрашэнне на з’езд пісьменнікаў.
У маім блакноце Янка Купала напісаў: «Міламу Сяргею Пеюну падчас сустрэчы ў Слоніме, 14 лістапада 1930 года». Потым ён прыслаў мне пісьмо, але яго забраў той самы чалавек, які потым прадаў мяне пры немцах… І сам паехаў па маім запрашэнні.
— Вы сядзелі ў польскім астрозе, у высылцы былі… За што?
— Я на самай мяжы арганізаваў хор, тэатр, гурток Таварыства беларускай школы, аркестр, ансамбль танца. Перадусім нам забаранялі называцца беларусамі, а называлі тутэйшымі.
— А чаму забаранялі?
— Ну, няма беларусаў, няма такога народа… Як трэба было пашпарт атрымаць, дык у анкеце напісаў: нацыянальнасць — беларус, родная мова — беларуская. Тады мяне выклікаюць: «Такі малады кавалер… Запішыся палякам — пашлюць у акадэмію». Я гавару: «Я сваёй нацыяй не гандлюю!» І ведаеце, што зрабілі? Ніякай нацыянальнасці не паставілі. Прочырк. Да 39-га года — ніхто. Я на ўсё жыццё запомніў прозвішча таго начальніка дзяржбяспекі — Тадэвуш Юрэнтзайц.
— У вас вельмі шмат твораў для дзяцей. Гэта вашы дзіцячыя ўспаміны ці ўжо нататкі паводле таго, што бачыце сёння?
— Я ўсё жыццё люблю дзяцей. Жывёл розных, птушак і дзяцей. Для мяне гэта — жыццё маё.
— Вось я трымаю ў руцэ вашу кніжку, якая выдадзена ў Вільні. Гэта п’еса «Ёлка Дзеда Мароза». Як тут пазначана, «калядны абразок у адной дзеі, які напісаў Малады Дзядок…»
— Гэта таксама мой псеўданім.
— А калі ён узнік і з якой прычыны?
— Тады, як быў у ссылцы, я мяняў імёны. Я і Алесь Бярозка, і іншыя… Каб ніхто не ведаў, я адсылаў свае творы не з горада, а адносіў на вакзал у цягнік. Нехта нават напісаў: «У Слоніме жывуць паэты Сяргей Пяюн, Малады Дзядок…» Слонім — гэта другая мая ссылка. Я там пяць гадоў адбыў… 31 ліпеня 1931 года прыехаў дадому. Паспаў толькі чатыры гадзіны, і мяне зноў забралі — бунтаўшчык прыехаў. І вось сядзеў я ў адзіночцы.
— У 1939 годзе, калі Заходнюю Беларусь прыядналі да савецкай, ці змянілася што-небудзь?
— 27 сакавіка 1939 года адчувалася нешта такое неспакойнае. Ноччу палякі забралі мяне ў баранавіцкую турму. А ўжо 14 верасня Баранавічы бамбілі. Цэнтральная турма была беларусамі перапоўнена. Дык нас трымалі ў бараках чыгуначных. Суседні барак разбамбілі, а ў нашым узрыўной хваляй вырвала акно з кратамі, і мы ўцяклі ў лес. Я быў паранены. Мяне падабрала ваенная санітарная машына. А як прывезлі ў Слонім: «Во, — кажуць, — наш Пяюн прыехаў!»… Мяне тады прызначылі інспектарам райана. Там працаваў год, а пасля, па просьбе Стаўроцкага Іосіфа Іосіфавіча, заснавальніка Слонімскага краязнаўчага музея, мяне назначылі дырэктарам.
— Напэўна, тады вам падалося, што жыццё ўсіх беларусаў палепшыцца?
— Напачатку і палякаў усе віталі… Ад савецкай улады чакалі нечага добрага, а пасля, як пачаліся арышты (за ноч па 10 тысяч), тады ўжо неспакойна на душы было. Ну а потым, як немцы прыйшлі, трэба было з’явіцца на рэгістрацыю…
Тым часам мы разам са Стаўроцкім ратавалі музейныя экспанаты. У падвале зрабілі фальшывую сценку і там хавалі іх. Там у нас быў склад паперы і медыкаментаў для партызан.
25 лістапада 1943 года мяне арыштавалі. Я захварэў на сыпны тыфус. Так загадалі вылечыць. Як толькі змог хадзіць, забралі ў турму і ў лагер смерці адправілі. Асуджаны на кару смерці, седзячы ў адзіночнай камеры, я стварыў «Белы снег»…
— 4 ліпеня 1944 года нас гналі ад Баранавіч на Слонім. На дзевятым кіламетры слонімскай шашы нам загадалі: «Па пяць чалавек пад рукі!» І мы бачым, што ў канвоі на аднаго немца прыпадае двое рускіх (чырвонаармейцы, якія пайшлі да Уласава, ваенныя злачынцы). Яны папярэдзілі партызан, што будуць весці вялікую групу — шэсцьсот чалавек. Тут немцы шнапціць гарэлку пачалі.
Адзін з арыштантаў кажа: «Во паразіты, здзекуюцца з нашага народа, — і крыкнуў: — Партызаны!» А партызаны ўжо засаду зрабілі. І ўсе ўласаўцы перабеглі да іх і давай біць немцаў. Тады я скамандаваў: «Хлопцы, альбо цяпер, альбо ніколі! Родны айцец не выдасць!» Усе пабеглі, а я стаю. Насупраць, метрах у пяцідзесяці, стары немец трасецца. Ён адгарнуўся, а я — у кювет. Мне трапіла касацельнай. Немцы пачалі крычаць: «Ляжысь! Ляжысь!» Хто лёг, таго прыстрэлілі, а я не варушыўся — прыкінуўся мерцвяком…
…10 ліпеня прыйшлі савецкія войскі. Я разам з партызанамі рушыў у горад Слонім. Адразу пачалі аднаўляць разбураны музей, бібліятэку. А 14 снежня мяне без ордэра малодшы лейтэнант Колаў арыштаваў і павёў…
— 20 мая 1945 года нас ужо везлі на Калыму. З нямецкага лагера ў савецкі. Мяне не судзілі, вечную ссылку аб’явілі ўжо там. Спачатку быў на лесапавале. Пасля мы ў шахце золата дабывалі, а потым у ноч забралі на берлаг — берагавы лагер Аляксіты. Мой нумар быў 17393 — на шапцы і на спіне. Прабыў я там да канца 1953 года. Потым перавялі працаваць у бальніцу ў Магаданскай вобласці… Потым частку нашую кінулі ў сусветны полюс холаду, дзе маразы па семдзесят градусаў. Затым перавялі да Амікона. І нарэшце — амністыя! Мне далі «супрацоўніцтва з немцамі». «Як? — кажу. — Я сядзеў у лагеры смерці. Я не супрацоўнічаў!» Усе пачалі ад’язджаць, а я — не: «Пакуль мяне не рэабілітуюць — нікуды не паеду!»
Нарэшце мяне рэабілітавалі. Поўнасцю! Надавалі грамат ганаровых і на курорт паслалі.
— Калі пасля ссылак, лагераў, Калымы вы вярнуліся на радзіму, як да вас ставіліся людзі?
— Добра. Яны памяталі, якім я быў. Такім я і застаўся. Турма псуе слабых. А ў мяне сіла волі вялікая. Я верыў у збаўленне.
— А ці не было азлаблення супраць людзей?
— Я вам шчыра скажу — дагэтуль не ведаю, за што я там сядзеў. А калі быў трыбунал, хто быў на судзе? Той самы здраднік са сваёй каханкай, гестапавец, што загнаў нас у камеру, і следчы, якога потым арыштавалі, бо адпускаў усё за золата. І ён павесіўся ў камеры… Я азлаблення ні да каго не адчуваў, бо мяне згубіў адзін толькі чалавек. І пры немцах, і пасля. Цяпер ён ходзіць з ордэнам Айчыннай вайны, заслужаны пенсіянер.
— Ці часта вы вяртаецеся ў думках да мінулага?
— Ведаеце, я аптыміст. Я паміраў ад голаду, пад бамбёжкай, ад хваробы. Вытрымаў! Мне заўсёды радасна, і я ніколі не падаю духам. Я ніколі нікому не помсціў, нават ворагам. І тыя самыя, якія мне шкоду рабілі, да мяне пасля звярталіся па дапамогу.
Неяк быў у мяне Данчык. «Божа мой! — кажа. — І пасля ўсяго перажытага вы ўсміхаецеся?!» А я гавару: «Ведаеш, у мяне невылечная хвароба — каханне да бацькаўшчыны Беларусі».
Публікуецца на сайце з ласкавай згоды
Беларускай Асацыяцыі Журналістаў
|
Польскі аўкцыён
