Сярод тых, хто, нават не ўсведамляючы гэтага, прычыніўся да працэсу беларускага культурнага накаплення варта згадаць імя заснавальніка беларускай археаграфіі Івана Грыгаровіча, гісторыка Міхала Без-Карніловіча, этнографа і журналіста Паўла Шпілеўскага. Апошні ў 1845 г. склаў “Слоўнік беларускай гаворкі” і “Кароткую граматыку беларускай мовы”. Аснову беларускага алфавіта складала кірыліца грамадзянскага шрыфту. Улады не дазволілі выдаць граматыку. Тым не менш, заходняруская культурная традыцыя па сваёй знешняй форме не пярэчыла расійскай афіцыйнай ідэалогіі, аснову якой складала вядомая формула графа Уварава: “православие, самодержавие, русская народность”.

Працэс культурнага накаплення, у межах якога адбывалася фармаванне нацыянальнай свядомасці, не быў ізаляваны ад развіцця палітычнай ідэалогіі. У першай палове 19 ст. у грамадскай думцы Беларусі і Літвы дамінавалі лібералізм і кансерватызм. Паводле гісторыка Марыны Сакаловай, пад кансерватызмам першай паловы 19 ст. трэба разумець такі тып палітыкі, у адпаведнасці з якім асноўнымі ўмовамі функцыянавання грамадства лічыўся парадак і сацыяльная збалансаванасць, супрацоўніцтва розных саслоўяў і класаў, захаванне традыцыйных асноў грамадскага жыцця і адвечных чалавечых каштоўнасцяў, абмежаванае (саслоўнае) выбарчае  права, моцны ўрад. Вялікае значэнне надавалася рэлігіі і саслоўна-карпаратыўным формам грамадскага жыцця. Лібералы Беларуска-літоўскага краю ў гэты перыяд сваёй мэтай лічылі дасягненне свабоды асобы і забеспячэнне сацыяльнага прагрэсу. Пад апошнім  разумелася свабода сумлення, вызваленне асобы ад дзяржаўнай апекі, адмена саслоўных прывілеяў, устанаўленне палітычных свабод. Першымі крокамі павінны былі стаць адмена прыгоннага ладу і судовая рэформа. Ажыццяўленне гэтых мер стварала магчымасці для нацыянальна-культурнага Адраджэння беларускага і літоўскага этнасаў[4].

Характэрныя для кансерватыўнай ідэалогіі такія формы рамантычнага правідэнцыяльнага нацыяналізму як расійская тэорыя афіцыйнай народнасці (формула графа Уварава) і польскі месіянізм у большай ступені былі разнавіднасцямі дзяржаўніцкай ідэалогіі. Працэсы беларускага і літоўскага культурнага накаплення кансерватарамі ігнараваліся.

А вось з лібераламі ўсё было інакш. Ліберальны рух не быў аднародным. Ужо ў першай трэці 19 ст. у ім пачала вызначацца памяркоўная і радыкальная плыні. На думку М.Сакаловай, лініяй падзелу сталі адносіны да дэмакратыі. Памяркоўныя лібералы бачылі ў дэмакратыі толькі сродак вырашэння сацыяльных канфліктаў праз дасягненне кампрамісу. Галоўныя надзеі яны звязвалі з культурна-асветніцкай працай. Радыкалы разумелі дэмакратыю як кіраванне дзяржавай пры ўдзеле ўсяго народу. Дзеля стварэння справядлівага “дэмакратычнага” грамадства яны імкнуліся да знішчэння існуючага ладу шляхам народнай рэвалюцыі. Радыкалы актыўна спрабавалі пашырыць свае ідэі сярод сялян і рамеснікаў.

Усё гэта было характэрна для дзейнасці Франца Савіча, Юліяна Бакшанскага і асабліва Канстанціна Вікенція Каліноўскага, аднаго з кіраўнікоў паўстання 1863-64 гг. у Беларусі і Літве. У 1862 г. ён наладзіў выданне першай беларускай газеты „Мужыцкая праўда”, на старонках якой выступаў за палітычнае і духоўнае вызваленне беларускіх сялян, праводзіў ідэю стварэння дэмакратычнай народнай дзяржавы. Спроба К.Каліноўскага спалучыць ідэалогію радыкальнага лібералізму з этнакультурнымі элементамі аказалася досыць удалай. Пастаянная апеляцыя да гістарычных, культурных і рэлігійных традыцый, спроба ўзняць грамадскі прэстыж беларускай мовы паспрыялі актыўнаму далучэнню беларускага сялянства Віленшчыны і Гарадзеншчыны да паўстання.

Падзеі першай паловы 60-ых г. 19 ст. моцна паўплывалі на далейшую эвалюцыю працэсу культурнага накаплення. Адмена прыгоннага ладу і паўстанне прыспешылі працэс дэмакратызацыі грамадства Беларусі, які, паводле Міхала Ромэра[5], генетычна звязаны з нацыянальным Адраджэннем. Маніфест 19 лютага 1861 г. нанёс моцны ўдар па саслоўнай структуры грамадства. Паўстанне 1863-1864 гг. паспрыяла палітычнай актывізацыі сацыяльных нізоў незалежна ад таго, на чыім баку яны знаходзіліся. Яно ж прыспешыла працэс ліквідацыі прыгонніцтва ў Беларусі і Літве. Аднак дэмакратызацыя адбывалася ва ўмовах рэзкага ўзмацнення палітыкі русіфікацыі. Адзінай магчымасцю легальнай грамадскай дзейнасці станавіўся ўдзел у гэтай палітыцы. Частка сацыяльных нізоў насельніцтва Беларусі пайшла па гэтым шляху. А вось большасць мясцовай шляхты ў сваіх культурных патрэбах пачала арыентавацца на Польшчу, г.зн., што палітычная паланізацыя гэтай часткі грамадства больш актыўна дапаўнялася паланізацыяй культурнай. Усё гэта прычынілася да выразнага крызісу ліцвінскай  традыцыі. Затое заходняруская традыцыя атрымала нават урадавую падтрымку.

Расійскія ўлады дзеля ўмацавання ўласных пазіцый актыўна разыгрывалі “беларускую карту”. Напрыканцы 60-ых гадоў 19 ст. яны дазволілі друкаваць на беларускай мове кірыліцай этнаграфічныя зборнікі. Пашыралася ўжыванне тэрміна “Беларусь”. Прычым да “беларускіх” зямель улады пачалі адносіць ужо і Менскую губерню. Распаўсюджвалася ідэя вызначэння этнічнасці па мове, што цалкам адпавядала інтарэсам расійскага афіцыёзу, які лічыў беларускую мову толькі дыялектам рускай.

Апафеозам гэтай палітыкі стала выпрацоўка ў 70-ыя гады 19 ст. т.зв. “тэорыі заходнерусізму”. Паводле яе, Беларусь з’яўлялася культурнай і дзяржаўнай часткай Расіі, а беларусы – адгалінаваннем рускага этнасу. Этнаграфічныя асаблівасці беларусаў тлумачыліся польскімі ўплывамі і падлягалі ліквідацыі. Апошнім  тэорыя заходнерусізму істотна адрознівалася ад заходнярускай культурнай традыцыі. Зрэшты не ўсе “заходнярусы” падзялялі ідэю знішчэння этнаграфічных асаблівасцяў. Як гэта часта бывае ў гісторыі, рэальныя наступствы пэўных дзеянняў не адпавядалі  намерам тых, хто іх здзяйсняў. У першую чаргу гэта адносіцца да вынікаў этнаграфічных даследаванняў 60-90-ых г. 19 ст. Яны павінны былі ўмацаваць тэорыю заходнерусізму, але на самой справе іх вынікі толькі пацвярджалі факт існавання самастойнага беларускага этнасу.

Працэс беларускага культурнага накаплення, які адбываўся ў межах ліцвінскай і заходнерускай культурных традыцый, ва ўмовах дэмакратызацыі грамадства паспрыяў паступоваму афармленню ўласна беларускай культурнай традыцыі. Непасрэднае дачыненне да гэтага мелі мясцовыя лібералы. Але не толькі яны.

У канцы 70-ых – пачатку 80-ых гадоў 19 ст. беларускія народнікі выступілі з тэарэтычным абгрунтаваннем існавання беларусаў як “асобнай галіны славянскага племені”. Упершыню выпрацоўка нацыянальнай ідэалогіі аказалася звязанай з сацыялістычнай ідэяй у яе народніцкім варыянце. У народніцкіх выданнях (“Пісьмы пра Беларусь. Пісьмо першае” Данілы Баравіка, “Пасланне да землякоў беларусаў” Шчырага беларуса, у двух нумарах гектаграфічнага часопіса “Гомон” і інш.)[6]. адзначаліся спецыфічныя кліматычныя, прыродна-геаграфічныя, гістарычныя і этнаграфічныя ўмовы, якія адрознівалі Беларусь ад Расіі, Польшчы і Украіны. Падкрэслівалася адметнасць беларускай мовы. Народнікі сцвярджалі, што беларускі народ адчувае сваю арганічную еднасць і адрознівае ўласныя інтарэсы ад польскіх і вялікарускіх. Аўтары публікацый прапанавалі лозунг “Беларусь для беларусаў”. Пры гэтым беларускі этнас успрымаўся імі як выключна плябейскі, сялянскі. Такая абмежаваная трактоўка ў далейшым прывядзе да этналінгвістычнай і сацыяльнай абмежаванасці беларускай культурнай традыцыі.

Ідэю самастойнасці беларускага этнасу адстойвалі таксама аўтары публікацый у легальнай газеце ”Минский листок“, якая была цэнтрам групоўкі беларускіх  памяркоўных лібералаў. Гісторык Мітрафан Доўнар-Запольскі ў сваіх артыкулах (1888) даказваў існаванне беларускай нацыі, падкрэсліваючы самабытнасць беларускай гісторыі і мовы.

На канчатковае афармленне беларускай культурнай традыцыі моцна паўплывала літаратурная дзейнасць Францішка Багушэвіча (1840-1900). У прадмове да “Дудкі беларускай”, выдадзенай у Кракаве ў 1891 г. на лацінцы, паэт абвясціў пра існаванне самастойнай і паўнацэннай беларускай мовы, акрэсліў тэрыторыю яе распаўсюджання, папярэдзіў, што страта роднай мовы прывядзе да знікнення беларускага этнасу. Паэт з гонарам згадваў мінулае Беларусі, калі яна разам з Літвой баранілася ад крыжацкіх нападаў, а пасля ўтварэння дзяржавы Гедыміна апынулася ў сярэдзіне Літвы як “тое зярно ў гарэху”[7]. Упершыню ў гэтай прадмове ўсе этнічныя беларускія землі былі названыя Беларуссю.

На старонках “Мужыцкай праўды”, у творах Ф.Багушэвіча, у публікацыях “Минского листка” прысутнічалі пэўныя праявы нацыянал-кансерватызму (тэрмін Н.Недасека[8]). Маецца на ўвазе, ідэя захавання культурных традыцый, абароны ўласнай культурнай адметнасці ад поўнай дэнацыяналізацыі. Менавіта гэтая ідэя прыцягнула да беларускай культурнай дзейнасці такіх прадстаўнікоў вышэйшых колаў грамадства як Аляксандр Ельскі і Эдвард Вайніловіч.

Ёсць усе падставы лічыць беларускіх народнікаў і Францішка Багушэвіча “піянерамі” ўласна беларускага Адраджэння. Менавіта яны, у першую чаргу, прычыніліся да афармлення “палітычнага” этапа беларускага нацыянальнага руху, які распачынаецца напрыканцы 19 – пачатку 20 ст. Хаця ва ўмовах Расійскай імперыі, дзе дзяржава была найперш інструментам гвалту, нават літаратурная творчасць станавілася палітычнай дзейнасцю.

Такім чынам, можна адзначыць, што да афармлення ўласна беларускай культурнай традыцыі моцна прычынілася як ідэалогія лібералізму ў яе беларуска-літоўскім варыянце, так і сацыялістычная ідэалогія ў выглядзе народніцкіх ідэй. У беларускай гісторыі праявілася агульнаеўрапейская тэндэнцыя, якую адзначыў яшчэ Эрык Хабсбаўм. Вядомы даследчык прыйшоў да высновы, што нацыяналізм на працягу амаль усяго 19 ст. быў звязаны менавіта з ліберальнымі і радыкальнымі рухамі[9].

У 80-90-ыя г. 19 ст. у Беларусі і Літве пачала распаўсюджвацца сацыял-дэмакратычная мадэль сацыялістычнай ідэалогіі, якая хутка набывала нацыянальную афарбоўку. Найбольш уплывовымі сацыялістычнымі партыямі ў Беларусі і Літве на пачатку 20 ст. былі Польская сацыялістычная партыя (ППС) і Жыдоўскі рабочы саюз (БУНД). Апошні фактычна манапалізаваў рабочы рух. Пашыраліся ўплывы велікарасійскіх сацыялістычных партый (РСДРП і ПСР).

Першай палітычнай беларускай арганізацыяй стала Беларуская рэвалюцыйная партыя, заснаваная Вацлавам Іваноўскім. Праіснавала яна нядоўга. У 1903 г. на змену ёй прыйшла Беларуская рэвалюцыйная Грамада. Абедзьве гэтыя арганізацыі больш нагадвалі інтэлігенцкі клуб, чым партыю[10]. Пераўтварэнню “клуба” ў сапраўдную палітычную партыю спрыяла рэвалюцыя 1905-1907 гг., у якой яна дзейнічала пад назвай Беларускай сацыялістычнай Грамады (БСГ).

Ля вытокаў палітычнага этапа беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння стаялі Вацлаў Іваноўскі, браты Іван ды Антон Луцкевічы, Алесь Бурбіс, Францішак Умястоўскі і Вацлаў Ластоўскі. Звычайна з БСГ звязваюць першыя крокі беларускага сацыял-дэмакратычнага руху. Аднак аналіз тэарэтычных пазіцый і практычнай дзейнасці БСГ у перыяд рэвалюцыі сведчыць пра іншае. БСГ працягвала традыцыі беларускіх народнікаў. Сацыял-дэмакратызм гэтай партыі “насіў фрагментарны характар, выяўляўся хутчэй у тэндэнцыях”[11]. Спалучэнне сацыялістычнай ідэалогіі, заснаванай на тэорыі марксізму, з беларускім нацыянальным рухам было амаль немагчымым, таму што ў Беларусі не сфармаваўся нацыянальны пралетарыят. Беларускія сацыялістычныя арганізацыі непазбежна зыходзілі на народніцкія пазіцыі, паколькі маглі арыентавацца толькі на сялянства, асабліва на яго бяднейшую частку.

У перыяд рэвалюцыі 1905-1907 гг. у дзейнасці БСГ спалучаліся сацыяльныя і нацыянальныя пытанні. Але выразна дамінаваў сацыяльны кампанент. Нацыянальнае пераважна было толькі формай для прапаганды сацыяльных ідэй.

На другім з’ездзе ў студзені 1906 г. БСГ абвясціла сябе “партыяй працавітай беднаты Беларускага краю без адрознення нацыянальнасцяў”. Гэтая перамена была выклікана дамінаваннем класавага падыходу. Але не толькі ім. З улікам далейшай дзейнасці кіраўнікоў БСГ праграмныя змяненні можна ахарактарызаваць як пэўную эвалюцыю разумення нацыі ў накірунку ад этнакультурнай арганізацыі да палітычна-тэрытарыяльнага аб’яднання. Магчыма, дачыненне да гэтага мелі т.зв. “краёўцы”, якіх можна лічыць прадаўжальнікамі ліцвінскай традыцыі.

Краёвая ідэалогія нарадзілася ў асяроддзі ліцвінскай шляхты, прадстаўнікі якой адчувалі сваю прыналежнасць адначасова да розных этнасаў. Галоўным пастулатам краёвай ідэалогіі быў пастулат палітычнай нацыі. На думку краёўцаў, усе, хто ўсведамляў сябе “грамадзянамі Краю”, належалі да адзінай нацыі незалежна ад этнічнага паходжання і культурнай прыналежнасці. Падобнае ўсведамленне не перашкаджала адэптам краёвасці працаваць у рэчышчы розных этнічных рухаў[12]. Усё гэта дазваляе для перыяду 1907-1915 гг. ужываць тэрміны “беларускія” або “польскія краёўцы”. Сацыяльна-палітычная свядомасць краёўцаў грунтавалася на ідэях лібералізму.

Адным з ідэолагаў беларускіх краёўцаў быў Раман Скірмунт, чые погляды  набліжаліся да праграмы кансерватыўна-ліберальнай партыі “Союз 17 октября”. У І Дзяржаўнай думе Р.Скірмунт разам з князем Геранімам Друцкім-Любецкім, біскупам Эдвардам фон дэр Ропам, Баляславам Ялавецкім і інш. утварылі т.зв. “Тэрытарыяльнае кола”, якое адстойвала інтарэсы Беларуска-літоўскага краю. Аналіз іх дзейнасці дазволіў Янку Запрудніку заявіць пра беларускасць гэтых дзеячоў[13]. Безумоўна, як краёўцы яны працавалі і для Беларусі.

У 1907-1908 гг. Р.Скірмунт спрабаваў стварыць Краёвы Саюз, які павінен быў аб’яднаць беларускую, польскую і літоўскую нацыянальныя партыі. Аднак сацыяльны радыкалізм кіраўніцтва БСГ не спрыяў палітычным кантактам з беларускімі краёўцамі. Спроба стварэння беларускай ліберальнай партыі аказалася перадчасовай. Тым не менш ва ўмовах спаду рэвалюцыйнага руху менавіта лібералізм стаў палітычнай асновай для наладжвання адносін паміж рознымі плынямі беларускага руху.

Пасля самароспуску БСГ у 1906 г. цэнтрам беларускага руху стала штотыднёвая газета “Наша Ніва”. Яе галоўнай задачай  была барацьба за нацыянальна-культурнае Адраджэнне Беларусі, захаванне і збіранне ўсіх нацыянальных сіл. У камбінацыі сацыяльнага і нацыянальнага на першы план пачаў выходзіць нацыянальны кампанент. Радыкалізм былых кіраўнікоў БСГ, якія цяпер узначальвалі рэдакцыю “Нашай Нівы”, адышоў у мінулае. Аналіз публікацый галоўнай беларускай газеты ў перыяд 1907-1915 гг. сведчыць, што ў новых умовах іх  погляды па агульнапалітычных пытаннях і нават па аграрнай праблеме прыцыпова не розніліся ад поглядаў беларускіх краёўцаў – прыхільнікаў памяркоўнага лібералізму[14].

Лібералізацыя поглядаў былых кіраўнікоў БСГ стварала магчымасці для палітычных кантактаў дзеля кансалідацыі ўсіх нацыянальных сіл. У міжрэвалюцыйны перыяд у доме княгіні Марыі Магдалены Радзівіл, фундатаркі шматлікіх беларускіх і літоўскіх культурных праектаў, адбыліся сустрэчы і перамовы паміж Раманам Скірмунтам, з аднаго боку, і братамі Луцкевічамі, Вацлавам Іваноўскім і Аляксандрам Уласавым з другога[15]. Гэтыя кантакты спрыялі пэўнаму паразуменню на грунце нацыянальна-культурнага Адраджэння. У прыватнасці, яны забяспечылі фінансавую падтрымку беларускіх культурных ініцыятываў з боку прадстаўнікоў арыстакратычных колаў Беларусі.

Імкненне да кансалідацыі нацыянальных сіл, спалучанае з прапагандай лібералізму, спрыяла далейшай эвалюцыі разумення нацыі як палітычнай катэгорыі. Пра гэта сведчыць тайнае выданне беларусамі ў Вільні штодзённых рускамоўнай “Вечерней газеты” (1911-1915) і польскамоўнага “Кuriera krajowego” (1912-1914)12.  Кіраўнікі беларускага руху зразумелі, што сацыяльная прастора беларускамоўнай прапаганды абмежавана галоўным чынам вёскай. Прапаганда беларускай ідэі на рускай і польскай мовах пашырала сацыяльныя і культурныя межы нацыянальнага руху. Паступова пераадольвалася этналінгвістычная і сацыяльная (сялянская) абмежаванасць разумення беларускай нацыі.

Можна выказаць меркаванне, што менавіта палітычная трактоўка нацыі давала беларускай нацыянальнай ідэі шанс знайсці масавую падтрымку сярод насельніцтва Беларусі. Справа ў тым, што працэс мадэрнізацыі грамадства (у Э.Хабсбаўма: дэмакратызацыі), які ламаў традыцыйную саслоўную структуру і рыхтаваў грамадскасць да прыняцця новых ідэалогій (у т.л. і нацыянальнай), у Беларусі адбываўся вельмі марудна. Яго затрымлівала захаванне шэрагу абмежаванняў у сацыяльна-эканамічнай і палітычнай сферах, уведзеных яшчэ Міхаілам Мураўёвым. Расійскія ўлады, як быццам, спрабавалі “закансерваваць” грамадства Беларускага краю. Міхал Ромэр, які на пачатку 20 ст. параўноўваў Беларусь і “этнаграфічную” Літву, заўважыў, што ў апошняй “у сто разоў менш саслоўнасці, чым у яе ўсходняй суседкі – Беларусі, дзе не развіваецца ні буйная прамысловасць, ні моцная сярэдняя зямельная ўласнасць”[16].  Замаруджанасць працэсу мадэрнізацыі затрымлівала фармаванне т.зв “сярэдняга класа”, які ў другой палове 19 ст. з’яўляўся галоўным апірышчам нацыянальных рухаў у Еўропе[17]. Беларуская нацыянальная эліта абаперціся на гэтую сацыяльную сілу не магла. Тым не менш, развіццё нацыянальнага руху працягвалася.

У т.зв. “нашаніўскі перыяд” (1906-1915) беларускае  Адраджэнне дасягнула значных поспехаў. У гэты час аформіліся тры з чатырох, паводле Энтані Сміта[18], асноўных кампанента нацыяналізму. Гэта ідэя самабытнай беларускай гісторыі, усведамленне прыналежнасці да адметнага культурнага тыпу, дзе асабліва важную ролю адыгрывае беларуская мова, і ўяўленне пра тэрытарыяльныя межы рассялення нацыі. Чацвёрты кампанент - уласная нацыянальная палітыка – прысутнічаў толькі часткова.

Умацаванне палітычных пазіцый  стрымлівалася адсутнасцю беларускай палітычнай партыі. “Наша Ніва” цалкам замяніць партыю не магла. Палітычны кантакт з шырокімі коламі насельніцтва быў страчаны. Месца сацыяльна-палітычнай праграмы беларускага руху заняла праграма нацыянальная. Між тым толькі спалучэнне нацыянальнай ідэалогіі з папулярнымі сацыяльнымі лозунгамі дазваляла разлічваць на стварэнне шырокай сацыяльнай базы беларускага руху. Лібералізм, які спрыяў далучэнню да беларускага Адраджэння прадстаўнікоў вышэйшых колаў грамадства, не мог стаць асновай масавага руху, паколькі ў Беларусі, як ужо адзначалася, так і не сфармаваўся моцны сярэдні клас. Кансерватыўная ідэалогія толькі эпізадычна мела дачыненне да беларускага руху. Што датычыць сацыялізму, які хутка павялічваў колькасць сваіх прыхільнікаў, то ў Беларусі сацыялістычная ідэалогія распаўсюджвалася пераважна як польская, жыдоўская і вялікаруская. Сацыялістычны рух быў прадстаўлены ППС, БУНДам, меншавікамі і бальшавікамі. Гэтыя партыі разам з вельмі ўплывовай Партыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў (ПСР) праблему беларускага нацыянальна-культурнага і палітычнага Адраджэння ігнаравалі. Адсутнасць беларускай партыі, якая б паспрабавала спалучыць папулярныя сацыялістычныя лозунгі з нацыянальнай ідэяй, рабіла беларускі рух аўтсайдэрам у міжпартыйным і міжнацыянальным спаборніцтве за ўплывы сярод насельніцтва.

Беларускі сацыял-дэмакратычны рух фактычна распачаўся ў 1915 г. утварэннем у Вільні Беларускай сацыял-дэмакратычнай работніцкай групы. Яе ўзначаліў Антон Луцкевіч. З’яўленне гэтай арганізацыі, магчыма, было вынікам пэўнага расчаравання беларускіх дзеячоў расійскім лібералізмам, які ад пачатку вайны заняў вялікадзяржаўныя пазіцыі.

Падзеі першай сусветнай вайны прычыніліся да тэрытарыяльнага раз’яднання беларускага руху. Пасля акупацыі Вільні нямецкімі войскамі цэнтрам руху на захад ад фронта стаў Беларускі народны камітэт, які ўзначаліў Антон Луцкевіч. На ўсходзе ролю кіраўнічага органа адыгрываў Менскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны. Ягоным кіраўніком з канца 1916 г. быў Раман Скірмунт. На тэрыторыі, дзе гаспадарылі расійскія ўлады, спробы арганізацыі сацыялістычнай партыі (у выглядзе адноўленай БСГ) распачаліся толькі пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.

Ліквідацыя самадзяржаўя выклікала актывізацыю нацыянальных рухаў. На чале Расіі апынуўся ўрад лібералаў, што адразу ўзмацніла ліберальную тэндэнцыю ў беларускім руху. У сакавіку 1917 г. у Менску адбыўся з’езд беларускіх арганізацый, дзе яны аб’ядналіся на платформе лібералізму. Прадстаўнікі БСГ, якая хутка аднаўляла свае ўплывы ў беларускім руху, пагадзіліся на кіраўніцтва з боку лібералаў. Утвораны на з’ездзе Беларускі Нацыянальны камітэт  узначаліў Р.Скірмунт. Дэлегаты спадзяваліся, што ён здолее дамовіцца з расійскімі лібераламі аб аўтаноміі Беларусі. Аднак Часовы ўрад  не пажадаў абмяркоўваць беларускае пытанне.

Перыяд паміж лютым і кастрычнікам 1917 г. быў часам хуткай радыкалізацыі шырокіх масаў насельніцтва, якія далучаліся да актыўнай палітычнай дзейнасці. Для большасці насельніцтва Беларусі ідэя сацыяльнай рэвалюцыі была значна больш прыцягальнай, чым ідэя нацыянальнага самавызначэння. Гэта было адным з вынікаў дамінавання сацыялістычных лозунгаў у вялікарускай афарбоўцы. Наступаў час панавання  кан’юнктурных сацыяльна-палітычных праграм, разлічаных пераважна на пашырэнне партыйных уплываў і доступ да ўлады. Вясновыя сялянскія з’езды і летнія выбары ў гарадскія думы паказалі, што палітычнымі лідэрамі ў Беларусі з’яўляюцца эсэры,  меншавікі, бундаўцы і бальшавікі. Пазіцыі агульнарасійскіх палітычных партый яшчэ больш узмацніліся пасля ўваходжання сацыялістаў у Часовы ўрад.

У беларускім руху на першыя пазіцыі паступова выйшла БСГ. У чэрвені адбылася партыйная канферэнцыя, якая абвясціла галоўнай мэтай  устанаўленне сацыялізму шляхам рэвалюцыі. У сярэдзіне 1917 г. колькасць сяброў БСГ дасягнула 5000 чалавек[19]. На ліпеньскім з’ездзе беларускіх арганізацый прадстаўнікі БСГ дамагліся роспуску БНК і ўтварэння новага кіраўнічага органа, які складаўся толькі з сацыялістаў. Яны спадзяваліся на падтрымку ідэі палітычнай самастойнасці Беларусі расійскімі сацыялістамі. Аднак удзел беларускіх прадстаўнікоў у Дзяржаўнай і Дэмакратычнай нарадах (жнівень і верасень 1917) паказаў беспадстаўнасць гэтых надзей[20].

У кастрычніку 1917 г. уладу ў Расіі захапілі бальшавікі. Яны хутка ўмацоўвалі свае пазіцыі і ў Беларусі. Абвастрэнне палітычнага супрацьстаяння, унутраныя супярэчнасці, нарэшце, розніца ў адносінах да бальшавіцкага перавароту прывялі да расколу БСГ. Частка беларускіх сацыялістаў пакіравала ў бок бальшавікоў, хаця тыя адназначна варожа ставіліся да беларускага нацыянальнага Адраджэння. Насуперак абвешчанаму праву нацый на самавызначэнне бальшавікі, фактычна, занялі вялікадзяржаўныя пазіцыі.

Пасля паражэння кандыдатаў ад беларускіх арганізацый на выбарах ва Устаноўчы сход задача яднання беларускіх нацыянальных сіл ізноў стала ў парадак дня. Глебай для яднання стала ідэя незалежнай Беларускай дзяржавы. На пачатку 1918 г. гэтую ідэю падтрымлівалі як сацыялісты, так і лібералы, аб’яднаныя ў Менскім Беларускім Прадстаўніцтве[21], якое ўзначаліў Раман Скірмунт.

25 сакавіка 1918 г. была абвешчана незалежная Беларуская Народная Рэспубліка. Аднак ідэя БНР не атрымала масавай падтрымкі. Нацыянальная праграма, нават спалучаная з сацыялістычнай (у варыянце БСГ) ідэалогіяй, аказалася менш прывабнай, чым прапаганда расійскіх бальшавікоў або эсэраў.

Такім чынам, у 19 ст. палітычная ідэалогія, у першую чаргу, лібералізм і сацыялізм у народніцкім варыянце, паспрыялі станаўленню беларускай культурнай традыцыі. У ідэалогіі беларускага культурнага накаплення адчуваліся таксама пэўныя элементы кансерватызму, што спрыяла далучэнню да беларускага культурнага Адраджэння асобных прадстаўнікоў вышэйшых колаў грамадства.

 На рубяжы стагоддзяў беларуская нацыя (у палітычным сэнсе) знаходзілася толькі на пачатку свайго фармавання. Яна існавала, галоўным чынам, як пэўная тэндэнцыя ідэйных пошукаў нацыянальнай эліты. Народны протанацыяналізм (тэрмін Эрыка Хабсбаўма[22]) як пачуццё калектыўнай прыналежнасці да нацыі быў досыць слабым. Нават саманазва “беларусы” яшчэ не мела ўласна нацыянальнага зместу і выкарыстоўвалася часцей як тапонім. Значная частка жыхароў паўночна-заходняй і цэнтральнай Беларусі называлі сябе “тутэйшымі”[23]. Тутэйшасць уяўляла сабой досыць цікавы феномен масавай свядомасці насельніцтва Беларусі эпохі нацыянальных рухаў. Яго можна трактаваць як падсвядомае імкненне пазбегнуць нацыянальнага самавызначэння, але захаваць пачуццё ўласнай адметнасці ад палякаў і рускіх. Пераважалі сацыяльныя і канфесійныя формы самаідэнтыфікацыі.

У гэтай сітуацыі з улікам працэсу дэмакратызацыі грамадства пашырэнне нацыянальнай ідэі гарантавалася яе спалучэннем з папулярнымі палітычнымі ідэалогіямі або кан’юнктурнымі сацыяльна-палітычнымі праграмамі. Ролю каталізатара нацыянальнага руху на рубяжы стагоддзяў магла адыграць сацыял-дэмакратычная мадэль сацыялістычнай ідэалогіі або, па меншай меры, сацыялістычныя лозунгі. І ўжо на пачатку 20 ст. з’яўляецца беларуская палітычная партыя, у назве якой ужываецца слова “сацыялістычная”. Аднак ва ўмовах адступлення рэвалюцыі, адчуваючы слабасць уласных палітычных пазіцый і ўсведамляючы незавершанасць этапа культурнага накаплення, беларускія патрыёты галоўную ўвагу звярнулі на культурную дзейнасць. Менавіта нацыянальная праграма, спалучаная з ідэалогіяй лібералізму, павінна была, на іх думку, аб’яднаць усе беларускія элементы грамадства і па “вертыкалі”, і па “гарызанталі”. Газета “Наша Ніва” стала сімвалам беларускага культурнага Адраджэння. Аднак для “нашаніўскага перыяду” характэрна пэўная недаацэнка ролі палітычнай працы сярод шырокіх колаў насельніцтва.

Задачы кансалідацыі нацыянальных сіл па сацыяльнай “вертыкалі” найбольш адпавядала ідэалогія лібералізму. Яе пашырэнне сярод нацыянальнай эліты і сапраўды паспрыяла пэўнаму поспеху ў вырашэнні гэтай задачы. Сярод эліты расло разуменне нацыі як палітычнага саюза (аб’яднання) тых, хто звязваў сваю будучыню з Беларуссю. Аднак распаўсюдзіць палітычнае разуменне нацыі, якое напазбежна прыводзіла да ідэі незалежнай нацыянальнай дзяржавы, сярод шырокіх масаў насельніцтва не атрымалася. Аказалася немагчымым арганізаваць масавы беларускі рух толькі з дапамогай нацыянальных лозунгаў. Не паспрыяла гэтаму і палітычная ідэалогія. Не мог беларускі рух разлічваць і на такую мабілізуючую шырокія масы сілу як рэлігія. Пераважная большасць каталіцкага і праваслаўнага духавенства была настроена супраць беларускага Адраджэння.

Напярэдадні вызначальнага перыяду 1917-1918 гг. беларуская нацыянальная ідэя не была спалучана ні з рэлігіяй, ні з папулярнай сацыяльна-палітычнай праграмай. У выніку нешматлікія беларускія арганізацыі па ступені рэальнага ўплыву на масы не былі ў стане канкурыраваць ні з агульнарасійскімі партыямі, ні з польскімі або жыдоўскімі партыйнымі арганізацыямі. Адсутнасць масавай падтрымкі беларускай ідэі не дазволіла выкарыстаць выгадную геапалітычную сітуацыю дзеля дасягнення незалежнасці.

Публікуецца на сайце з ласкавай згоды Рэдакцыйнай Рады "Гістарычнага Альманаху"