Першы, нацыянальны накірунак, грунтаваўся на лепшых здабытках папярэдняй (19 – пачатак 20 ст.) расейскай, украінскай і, часткова, польскай гістарыяграфіі. На жаль, прадстаўнікі гэтага накірунку не стварылі спецыяльных манаграфічных даследаванняў (на гэта ёсць шэраг прычынаў), а пакінулі пераважна навукова-папулярную і вучэбную літаратуру[1]. Розныя па палітычных поглядах і прафесійнай падрыхтоўцы В. Ластоўскі, Ус.Ігнатоўскі і М.Доўнар-Запольскі аб’ядноўваюцца ў сваіх падыходах да мінуўшчыны беларускага народа. Народ разглядаецца імі як суб’ект гістарычнага працэсу, г.зн. як творца гісторыі.

 Зыходзячы з адзначаных пазіцый, прадстаўнікі нацыянальнага накірунку канстатавалі, што беларускі народ меў: 1) сваю адметную ад суседзяў гісторыю; 2) культурныя, этнаграфічныя і моўныя адрознені ад суседніх народаў, а таксама адметны псіхалагічны склад. Прытрымліваючыся традыцый тагачаснай гістарыяграфіі, яны ў сваіх кнігах аддавалі перавагу даследаванням падзеяў палітычнай і сацыяльнай гісторыі, якія аналізаваліся з пазіцый суб’екта.  Гэта дазволіла выявіць шэраг важных фактараў, якія ўплывалі на фармаванне беларусаў у сярэднявечны перыяд: 1) летапісныя плямёны на тэрыторыі Усходняй Еўропы не ўяўлялі сабою адзінага этнаграфічнага цэлага, мелі свае спецыфічны рысы, што адлюстравалася ў гістарычных і культурных традыцыях; 2) у раннім сярэднявеччы на беларускіх землях паўстала і функцыянавала самастойная дзяржава – Полацкая Русь, са сваёй знешняй і ўнутранай палітыкай; 3) самастойныя дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі Усходняй Еўропы часова аб’ядноўваліся супраць знешніх ворагаў і дзеля сумесных гандлёвых аперацый альбо сілай падпарадкоўваліся Кіеву; 4) у 13 ст. Літва і рускія землі Беларусі аб’ядналіся ў адну дзяржаву на чале з князямі-літоўцамі. У гэтай дзяржаве кожная частка мела поўную раўнапраўнасць, што прыносіла ўзаемную карысць.

Ужо В.Ластоўскі, гісторык-самавук, выказаў шэраг важных і актуальных у метадалагічным і канцэптуальным сэнсе думак па гісторыі беларускага народа. Ён першым заўважыў, што тысячагадовая нацыянальная спадчына беларусаў хаваецца за нерасшыфраванымі з часоў сярэднявечча тэрмінамі “рускі” і “літоўскі”. А гэта ўводзіць у зман недасведчаных людзей і нават прафесійных  гісторыкаў. Вацлавам Ластоўскім упершыню была пастаўлена тэза пра рэлігійнае значэнне назваў “РУСЬ, РУСКІ”  і ролі працэсу хрысціянізацыі ў  пашырэнні гэтых назваў з Кіева на ўсю ўсходнеславянскую прастору[2]. Нацыянальны накірунак працягвалі ў сваіх папулярызатарскіх кнігах Язэп Найдзюк, Вацлаў Пануцэвіч, Паўла Урбан, Янка Запруднік[3].

Першую лагічную канцэпцыю раннесярэднявечнай гісторыі Беларусі пабудаваў у сваіх працах Мікола Ермаловіч[4]. Менавіта канцэпцыю, а не проста выказаў адзінкавыя арыгінальныя думкі, меркаванні альбо тэзы, як увесь час сцвярджаюць некаторыя беларускія даследчыкі. Іншая справа, што канцэпцыя Ермаловіча адрозніваецца ад агульнапрынятых, створаных пераважна пад палітычным і ідэалагічным уціскам. Сярэднявечную гісторыю Беларусі Мікола Ермаловіч падзяляе на тры перыяды, якія атрымалі назву па галоўных палітычных цэнтрах: Полацкі (9 – першая палова 13 ст.); Новагародскі (сярэдзіна 13 – першыя дзесяцігоддзі 14 ст.); Віленскі (1316-1385 гг.). Ужо ў пачатковых пытаннях генезісу беларускага народу Мікола Ермаловіч прытрымліваўся канцэпцыі славяна-балцкага сінтэзу. Масавая славянская каланізацыя тэрыторыі Беларусі на мяжы 6-7 ст., папярэдне заселенай балтамі, выклікала, на думку М.Ермаловіча, “своеасаблівую этнічную рэвалюцыю”, што, ў сваю чаргу, з’явілася пачаткам “самазараджэння беларускага народа і яго самаразвіцця”, які хутчэй за ўсё трэба лічыць “аславяненымі балтамі”, чым “збалтызаванымі славянамі”.

На беларускіх землях да канца І тыс. н.э. сфармаваліся тры ўсходнеславянскія этнічныя супольнасці: крывічы, дрыгавічы і радзімічы. Яны мелі свае тэрыторыі і ў сацыяльна-палітычным сэнсе ўяўлялі сабою саюзы плямёнаў. Менавіта ўзаемапранікненне і змешванне дрыгавічоў, крывічоў і радзімічаў з’явілася самай значнай падзеяй ў этнагенезе беларусаў і фармаванні іх тэрыторыі.

У прынцыповых пытаннях раннесярэднявечнай гісторыі Усходняй Еўропы - генезіс феадальных адносінаў, утварэнне і прырода дзяржавы Кіеўская Русь, этнакультурная характарыстыка насельніцтва гэтай дзяржавы - Мікола Ермаловіч займаў прагрэсіўныя пазіцыі. У адрозненні ад савецкіх марксісцка-ленінскіх гісторыкаў ён быў перакананы, што феадалізм на тэрыторыі Усходняй Еўропы сфармаваўся дастаткова позна, у канцы 11 – 12 ст., таму Кіеўскую Русь цяжка лічыць феадальнай дзяржавай. Больш таго, гэтая дзяржава нагадвала імперыю Карла Вялікага і была штучным і нетрывалым ваенна-адміністратыўным аб’яднаннем. Зразумела, што ў дадзенай сітуацыі не магла сфармавацца і існаваць агульная этнічная супольнасць, якая сярод савецкіх гісторыкаў атрымала назву “старажытнарускай народнасці” і прызнаецца імі як бясспрэчны факт. Ён адным з першых у сваіх працах развіў думку аб самастойным дзяржаўным існаванні Полацкага княства на працягу амаль усёй яго гісторыі. Менавіта палітычная гісторыя Полацкай, Тураўскай, Смаленскай земляў і панёманскіх гарадоў падрабязна і грунтоўна разглядаецца ім як вызначальная для беларускага народа. Таму полацкія князі (Рагвалод, Брачыслаў, Усяслаў) або тураўскія ці панёманскія характарызуюцца М.Ермаловічам больш аб’ектыўна, чым бачылі іх кіеўскія альбо наўгародскія  летапісцы. А з другога боку, ваенныя паходы кіеўскіх, наўгародскіх, смаленскіх і галіцка-валынскіх князёў на беларускія землі з’яўляюцца захопніцкімі актамі агрэсіі.

Апошнія дзесяць гадоў з нацыянальных пазіцый праблемы раннесярэднявечнай гісторыі беларускага народа разглядае  прафесар Георгі Штыхаў і частка яго вучняў: Сяржук Тарасаў, Генадзь Семянчук, Ігар Марзалюк[5],  Генадзь Сагановіч[6], Алесь Краўцэвіч[7] і інш.        

Другі накірунак беларускай гістарыяграфіі па праблемах ранняга сярэднявечча грунтаваўся на пастулатах ідэалогіі марксізму-ленінізму. Падставай для фармавання марксіцкага тлумачэння храналогіі і сутнасці сярэднявечнай гісторыі народаў Усходняй Эўропы стаў шэраг публіцыстычных і палітычных выказванняў Уладзіміра Леніна пра феадалізм на Русі: 1) “... крепостничество может удержать и веками держит миллионы крестьян в забитости (например, в России с ІХ по ХІХ век...)”[8]. Сярод савецкіх гісторыкаў гэта адразу вызначыла 9 ст. як пачатак феадалізма на тэрыторыі Усходняй Еўропы, Расейскай імперыі часоў Леніна. 2) Да 11 ст. (да часоў Рускай Праўды) Ул. Ленін адносіў запрыгоньванне свабодных смердаў, станаўленне на Русі феадальных адносінаў[9].  Па гэтай прычыне савецкія гісторыкі вызначалі 11 ст. як час канчатковага фармавання двух антаганістычных класаў – феадалаў-землеўладальнікаў і прыгонных сялянаў; існавання феадальнай дзяржавы, якая прыціскала народ на карысць эксплуататараў. 3) характарыстыка дзяржавы як “машины для поддержания господства одного класса над другим”[10], дазволіла савецкім гісторыкам кожны сацыяльны пратэст 10-13 ст. разглядаць як класавую барацьбу эксплуатуемых супраць эксплуататараў.

Па праўдзе кажучы, у Беларусі да сённяшняга дня развіваецца і прапагандуецца пераважна марксісцка-ленінская канцэпцыя вывучэння сярэднявечнай гісторыі, створаная і замацаваная ў навуцы і адукацыі ў 30-я гады 20 ст. Барысам Грэкавым і яго прыхільнікамі. Сутнасць яе ў тым, што нібыта на тэрыторыі Усходняй Еўропы ўжо ў 9 ст. склаўся феадальны спосаб вытворчасці, што прывяло да ранняга падзелу грамадства на два класы – эксплуататараў (князі, баяры, царква, багатае купецтва) і эксплуатуемых (пераважна прыгонныя сяляне і залежныя рамеснікі), утварэння дзяржавы эксплуататараў Кіеўскай Русі (пазней яе назвалі “Старажытнай Руссю”) з монаэтнічным “старажытнарускім народам”, у якой назіраецца  перманентная класавая барацьба прыгонных сялянаў у саюзе з бяднейшай часткай гараджанаў супраць сваіх эксплуататараў. Замацаванне грэкаўскай канцэпцыі адбывалася не толькі шляхам акадэмічных дыскусій, але і праз палітычнае і фізічнае знішчэнне апанентаў. Яно было нічым іншым як падмацаваннем гістарычнай навукай тагачаснай палітычнай і ідэалагічнай сітуацыі, створанай Іосіфам Сталіным з хаўруснікамі[11]. У 30-я гады 20 ст. канцэпцыя Барыса Грэкава была перанесеная на сярэднявечную гісторыю беларусаў і ўкраінцаў, як партыйныя і палітычныя рэкамендацыі па інтэрпрэтацыі мінуўшчыны.

 На Беларусі гэтыя рэкамендацыі паспяхова выканалі ўжо ў сярэдзіне 30-х гадоў. У 1934 г. пабачылі святло дзве кнігі акадэміка В.Шчарбакова: “Нарыс гісторыі Беларусі. Ч. І.” і “Класавая барацьба і гістарычная навука на Беларусі (гістарыяграфічныя нарысы)”; у 1938 г. калектыўны  артыкул пад редакцыяй акад. М.М.Нікольскага “Проблемы древней истории Белоруссии”, надрукаваны ў часопісе Вестник древней истории, № 1; у 1941 г. падрыхтаваныя “Нарысы па гісторыі Беларусі” пад кіраўніцтвам У.Пічэты. Названыя “творы” зафіксавалі ідэалагічную перамогу вульгарнага марксізму (бальшавізму) ў гістарычнай навуцы савецкай Беларусі. Гэтая перамога была  замацаваная таксама фізічным знішчэннем апанентаў (самазабойства Ус.Ігнатоўскага, рэпрэсаваны В.Ластоўскі і інш.) і нават аднадумцаў (рэпрэсіі супраць Ул.Пічэты, А.Ляўданскага і інш.).

Аўтары названых вышэй “нарысаў” і “калектыўнага артыкула” сфармулявалі, так сказаць “беларускую візію” гістарычнага працэсу на беларускіх землях у сярэднявечны перыяд. Квінтэсэнцыяй яе з’яўляюцца пастулаты: 1) аб вечным адзінстве беларускага народа з расейскім, якія разам з украінцамі стваралі “старажытнарускую народнасць” з агульным лёсам і мэтамі барацьбы супраць эксплуататараў і іншаземных захопнікаў; 2) прыгнечанасці простага насельніцтва Беларусі, якое разам з рускім народам ужо ў сярэднявеччы свядома змагалася супраць эксплуататараў за “светлую будучыню”, 3) заваяванне беларусамі дзяржаўнасці з’яўляецца вынікам Вялікай кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі. І далей усё як ў Б.Грэкава. Пад чуйным кіраўніцтвам КПБ даная гістарычная канцэпцыя была развітая ў працах Л.Абэцэдарскага, а сёння замацаваная ў манаграфіях і вучэбнай літаратуры аўтарства Я.Новіка і Г.Марцуля, Э.Загарульскага, В.Бандарчыка, П.Лысенкі, І.Коўкеля і Э.Ярмусіка[12].

               У гэтых працах аўтары з пазіцый гісторыкаў-марксістаў займаюцца прыстасаваннем да беларускай фактуры галоўных палажэнняў па гісторыі Усходняй Еўропы 9-13 ст., распрацаваных у 30-50-х гадах Барысам Грэкавым, яго паслядоўнікамі і вучнямі. Праўда, часам беларускія аўтары карэктуюць пэўныя тэзы поглядамі і меркаваннямі Л.Чарапніна, М.Ціхамірава, Б.Рыбакова, У.Маўродзіна, якія ў сваіх канцэпцыях адышлі недалёка ад Б.Грэкава. Нельга не адзначыць, што з гэтага таварыства вылучаецца Э.Загарульскі. Ён глыбока і дасканала ведае летапісны і актавы матэрыял часоў Кіеўскай Русі, з’яўляецца адным з вядучых беларускіх археолагаў-сярэднявечнікаў, выказаў у сваіх працах шэраг самастойных арыгінальных і цікавых думак па праблемах беларускай гісторыі, да якіх варта прыслухацца.

               Даробак сучасных лаяльных да ўладаў беларускіх аўтараў хоць і пазбаўлены цытатаў класікаў марксізму-ленінізму, вельмі моцна палітызаваны і ідэялагізаваны. Ужо ў назве кнігі Э.Загарульскага “Заходняя Русь ІХ-ХІІІ стст.” выкарыстаны штучны тэрмін, які быў характэрны для расейскай гістарыяграфіі 19 ст., а пазней пераняты савецкай. Такім чынам, расейская ідэалогія спрабавала чарговы раз падкрэсліць адзінства сярэднявечнай Русі, якая з 50-х гадоў 20 ст. пачала называцца “Старажытная Русь”. Менавіта, вылучэнне адзінства ўсходніх славянаў, як нечага асаблівага, якія аб’ядналіся ў адзіную дзяржаву (“Старажытную Русь”) і ўтварылі адзіны этнас (“старажытнарускую народнасць”) чырвонай лініяй праходзіць праз кнігі большасці афіцыйных гісторыкаў. Такая пазіцыя аўтараў выразна праяўляецца ў іх антынарманізме, антылітоўскасці і антыпольскасці, славянафільстве і “западноруссизме”.

Гэтыя аўтары ўвесь час старанна падкрэсліваюць сваё марксісцкае (матэрыялістычнае) разуменне гістарычнага працэсу. Сімбіёз “заходнерусізму” і марксізму – характэрная рыса ідэалогіі савецкіх і сучасных лаяльных беларускіх гісторыкаў. Дэкларуючы ў сваіх працах аб’ектыўнасць, сумленнасць і дакладнасць, яны на самой справе падганяюць факты, высоўваюць дапушчэнні і ствараюць гіпотэзы, якія адпавядаюць пануючай ў дзяржаве палітычнай ідэалогіі.

Трэба прызнаць, што шматлікім і разнастайным праблемам гісторыі беларускага народу 9 – 13 ст. у мінулым стагоддзі было прысвечана вельмі мала спецыяльных працаў. Гэта пераважна вынікі даследаванняў археолагаў Г.Штыхава, Я.Звяругі, П.Лысенкі, Э.Загарульскага, Т.Каробушкінай і інш.[13] Па прычыне спецыфічнасці галоўнага корпусу крыніцаў гэтыя даследаванні не змаглі шырока прадставіць малюнак сярэднявечнага жыцця беларускага народа. Пісьмовыя крыніцы ў гэтых працах выконвалі другасную функцыю (стварэнне фону і падмацаванне пэўных высноваў). Зыходзячы з марксісцка-ленінскіх метадалагічных асноваў феадалізму на тэрыторыі Усходняй Еўропы, распрацаваных савецкімі медыявістамі, аўтары добра і грунтоўна раскрывалі нам пэўныя спецыфічныя рысы гістарычнага працэсу на беларускіх землях, праўда, пераважна на падставе археалагічных дадзеных, г.зн. праз сферу сацыяльна-эканамічнай, матэрыяльнай культуры і ў меншай ступені праз духоўную культуру. Па-за ўвагай засталіся праблемы палітычнай, вайсковай, этнасацыяльнай і этнакультурнай гісторыі. З другога боку, склалася сітуацыя, калі па палітычным матывам у Беларусі самастойна не распрацоўваліся праблемы сярэднявечнай гісторыі, а безкрытычна прымаліся як “руководство к действию”, маскоўскія, часам кіеўскія і пецярбургскія канцэпцыі і погляды. Па гэтай прычыне да канца 80-х – пачатку 90-х гадоў мінулага стагоддзя беларуская савецкая гістарыяграфія не можа пахваліцца адмысловымі працамі па раннесярэднявечнаму перыяду.

               З пазіцый сённяшнага стану айчыннай гістарычнай навукі першачарговымі праблемамі пры даследаванні раннесярэднявечнай гісторыі Беларусі з’яўляюцца наступныя:

·        сутнасць феадальнай сістэмы для тэрыторыі Усходняй Еўропы (і беларускіх земляў у прыватнасці) альбо сацыяльная, грамадская і гаспадарчая сітуацыя (гісторыя);

·        этнічная сітуацыя (гісторыя) на беларускіх землях у раннім сярэднявеччы; этнічныя працэсы,  праблема “старажытнарускай народнасці” і этнічнай свядомасці;

·        палітычная сітуацыя (гісторыя), дзяржаваўтваральныя працэсы, унутраная і знешняя палітыка полацкіх, тураўскіх і панёманскіх князёў;

·        культурна-рэлігійная сітуацыя (гісторыя), сутнасць хрысціянскай культуры, хрысціянства contra паганства.