Па-другое, у БДУ адзіная ў краіне кафедра гісторыі Беларусі старажытнасці і сярэднявечча. Справа стварэння аналагічнай кафедры ў Гарадзенскім універсітэце пакуль што завяршылася правалам. А гэта не нармальная з’ява. Напрыклад, ва універсітэтах суседняй Польшчы гісторыю краіны выкладаюць некалькі кафедраў, падзеленых храналагічна.

Закранаючы адукацыйны аспект, хачу звярнуць увагу на ўзаемасувязь паміж гісторыкамі і грамадствам. Павел Лойка казаў, што “нас не дапускаюць у камісію па падручніках”. Але ж мы ўсё роўна можам заявіць пра сваю пазіцыю. Можам публічна пратэставаць супраць таго, што робіцца. Дагэтуль, гісторыкі яшчэ ніводнага разу не выказвалі калектыўнага пратэсту. На новыя падручнікі з’явіліся адмоўныя рэцэнзіі М.Біча, А.Смаленчука, але яны былі заўважаныя ў асноўным толькі ў асяроддзі прафесіяналаў. Мы павінны публічна заявіць, што навукоўцы займаюць пазіцыю, адметную ад чыноўнікаў сістэмы адукацыі.

Больш таго, мы павінны ствараць свае падручнікі. Мы губляем час. П.Лойка распавядаў, як у 1993 г. ён напісаў падручнік за 6 месяцаў, працуючы нават па начах. Каб не паўтарылася сітуацыя аўрала, мы ўжо зараз павінны працаваць над новымі падручнікамі.

Мы прызвычаіліся, што намі кіруюць дзяржаўныя чыноўнікі, а прыйшоў час самаарганізацыі.

Марына Сакалова (Менск)

*узняла праблему гістарычнай тэрміналогіі і гістарычнай лексікі. Ці можна паняцце “феадальная рэнта” замяняць паняццем “аброк”? Яна ж паставіла пытанне, што сабой уяўляе “нацыянальны падыход”? Цалкам магчыма, на яе думку, што розныя навукоўцы могуць па-рознаму яго разумець. Даследчыца таксама звярнула ўвагу на маргінальнае трактаванне гісторыі культуры, з чым неабходна змагацца. Аднак трэба не дапускаць перакосу ў іншы бок.

Валянцін Голубеў (Менск): Вашыя заўвагі адносна тэрміналагічнай блытаніны паняццеў “рэнта” і “аброк” датычаць больш сітуацыі ў расійскай гістарыяграфіі. Мы маем свае тэрміны – паншчына, чынш і даніна.

Алег Латышонак (Беласток): Мы вялі гаворку пра нацыянальны падыход, пра цывілізацыю і культуры. Мне здаецца, што беларусам вельмі цяжка ствараць сваю нацыянальную гісторыю, бо яны апынуліся на цывілізацыйным разломе. Адсюль цяжкасці ў фармаванні самой нацыі, у прымяненні да нашай гісторыі цывілізацыйнага падыходу. Калі мы прымем яго, то яскрава ўбачым, што знаходзімся на цывілізацыйных ростанях. Выйсце, магчыма, у тым, каб напісаць “як было”, паказаць факты, Імкнуцца да аб’ектыўнага асвятлення фактаў, бо гэта з іх складаюцца працэсы. У нас жа не даследаваны цэлыя эпохі.

Паводле нашумелай у свеце кнігі Ханцінгтона цывілізацыі абапіраюцца на рэлігію. У заходнюю цывілізацыю ён уключыў і праваслаўе, і каталіцызм. Гэта спрэчна. Можна хутчэй казаць пра субцывілізацыі. Такім чынам, мы маем цяжкасці з самаакрэсленнем. Нельга, напрыклад, казаць, што, калі нехта хваліць унію, то знаходзіцца на нацыянальных пазіцыях. Мы ведаем К.Каліноўскага, які называў праваслаўе, на той момант веравызнанне 80% беларусаў, “сабачай верай”. Відаць, нельга наогул казаць, што мы мелі нацыянальнае веравызнанне. Усё змянялася. Нацыя не была ні цалкам каталіцкай, ні праваслаўнай, ні уніяцкай, ні пратэстанцкай. Нельга казаць, што гэты даследчык належыць да нацыянальнай школы, а гэты не належыць, бо мае іншы погляд.

Святлана Куль-Сяльверстава (Гародня): Хачу вярнуцца да праблемы гістарычных тэрмінаў і імёнаў уласных. Словы – гэта сімвалы, гэта знакі. Напрыклад назва “Навагрудак” або “Наваградак” мае знакавы сэнс. Тое ж самае можна казаць пра “Менск”, “Гародню”, “Пагоню” і інш. Такім чынам, мы не павінны ісці ўслед за філолагамі.

Што датычыць цывілізацыйнага разлому, то, на мой погляд, мы – супереўрапейская цывілізацыя, бо ўвабралі ў сябе і Захад, і Усход, і ўсе рэлігіі і інш. Не трэба казаць, што мы на раздарожжы. Гэта нашая характэрная рыса, якая адрознівае беларусаў ад усіх іншых народаў. Мы адаптуемся да кожных умоваў і “пераварваем” усё, што да нас прыходзіць.

Яўген Мірановіч (Беласток): Трэба бачыць розніцу паміж гістарычнай навукай і адукацыяй. Мэтай адукацыі з’яўляецца выхаванне адпаведнага грамадства. Так яе трактуюць усе народы. Калі чытаем гісторыю Францыі, то здаецца, што іншыя народы апроч французскага, існуюць толькі дзеля таго, каб французы іх пабілі. Калі чытаем гісторыю Польшчы, то таксама не бачым іншых народаў. Мы абмяркоўваем праблему Вялікага Княства Літоўскага як дзяржавы беларусаў. А ў польскай гістарычнай адукацыі беларусаў наогул няма. Гісторыкі ўсур’ёз сцвярджаюць, што беларусы не мелі дзяржаўнасці. Адным словам, падручнікі пішуцца, каб будавалася нацыя.

Аляксей Літвін (Менск): Калі мы не напішам гісторыі Беларусі, то яе напішуць літоўцы, палякі, расіяне. Наогул, калі мы сцвярджаем, што ў нас была дзяржава, то мы павінны мець сваю гісторыю. Дзіўна, што нехта з дзяржаўных кіраўнікоў гэтага не разумее. Гэта нармальнае мысленне.

Тэма нашай канферэнцыі “Праблемы айчыннай гістарыяграфіі”. Мы разумеем, што праблемы гэтыя існуюць як праблемы гісторыі Беларусі і як праблемы гісторыі гістарычнай навукі. Я разумею гістарыяграфію як навуковую дысцыпліну, без развіцця якой немагчыма асэнсаванне мінулага. Мы ў сваім аддзеле (аддзел ваеннай гісторыі Інстытута гісторыі НАН – рэд.) напісалі гістарыяграфію Беларусі перыяду ІІ святовай вайны. Мы зрабілі кнігу і часткова яе выдалі. Але мы не здолелі напісаць гістарыяграфію. Чаму? Як аказалася гістарыяграфіі не было, бо не было навуковых спрэчак. Атрымалася толькі канстатацыя асвятлення некаторых праблемаў на працягу 50 гадоў. Абсалютна няма чаго аналізаваць. Гістарыяграфія паказвае стан гістарычнай навукі.

Спадар В.Галубовіч закрануў праблему гістарыяграфіі як асобнай навуковай дысцыпліны. А я хацеў бы прапанаваць для абмеркавання праблему выкладання гістарыяграфіі.

Андрэй Кіштымаў (Менск): Мы ведём разговор о том, как, скажем, писать историю у нас в Беларуси, и как Беларусь вписать в историю. Продолжая рассуждения о национальном подходе, я хотел разобрать один исторический эпизод. Война 1812 г. В какой-то момент мы вдруг обнаружили, что война не Отечественная. И это действительно так. Во-первых, кто воевал? Это была война Российской империи против Французской империи, которая имела союзников. Во-вторых, а была ли вообще война 1812 г.? Ведь это была просто эпоха наполеоновских войн, как принято считать в западноевропейской историографии. Как можно оторвать эту войну от событий 1813-1814 гг., когда, как мы знаем, воевали те же самые дивизии, полки и т.д. Да и началось всё не в 1812 г.

Сейчас мы часто говорим, что белорусы оказались на двух сторонах. А я считаю, что были три стороны! Третья сторона спряталась, и для неё войны не было вообще. Ведь не вся Беларусь была занята войсками французов и союзниками. Например, в Речице находились минские губернские власти и т.д.

Очень трудно трактовать данное историческое событие с точки зрения Беларуси, трудно искать, насколько белорусским оно было. Нужно всё очень точно описывать, и только тогда мы поймём историю. А ведь можно всё запутать, если начнём говорить о гражданской войне в Беларуси в 1812 г.

Валянцін Голубеў (Менск): Многія даследчыкі гавораць пра сябе: я польскі, я амерыканскі, я расійскі, я яўрэйскі і г.д. гісторык. Яны падкрэсліваюць сваю нацыянальную прыналежнасць і тое, з якога пункту гледжання яны глядзяць на пэўную гістарычную падзею. Сп. Кіштымаў зрабіў вельмі добрую ілюстрацыю таго, як можна загаварыць праблему. На самой справе франка-руская вайна 1812 г. праходзіла на беларускіх землях. І мы павінны даць гэтаму ацэнку. Чым гэтая вайна абярнулася для жыхароў Беларусі? Я лічу, што і рускія, і французы прынеслі нам страшную шкоду. В.Ластоўскі ў “Кароткай гісторыі Беларусі” прыводіць адказ нейкай бабулі Напалеону на пытанне, каго яна жадае бачыць пераможцам. “Хай бы французы пагналі рускіх так далёка, што і самі б не вярнуліся!”- адказала бабуля. Яна была сапраўдным патрыётам. І думаю, што кожны, хто лічыць сябе беларускім гісторыкам, павінен зыходзіць з беларускага пункту гледжання. А ўсе іншыя развагі – гэта ад Лукавага. Калі нехта спрабуе зыходзіць з агульначалавечага погляду, то ў нашых умовах гэта непазбежна будзе або польскі, або расійскі пункт гледжання.

Мы гаварылі пра прозвішчы. Не здарма, яшчэ ў 17 ст. рускія называлі нашых Жыгімонтаў Сігізмундамі. І да сённяшняга дня яны пішуць пра Сігізмундаў. У падручніку “Истории Беларуси” гарадзенскіх аўтараў І.Коўкеля і Э.Ярмусіка таксама напісана пра Сігізмундаў. Між тым імя Сігізмунд успрымаецца ў нас як нешта далёкае і чужое. А вось вымаўляеш імя Жыгімонт і адчуваеш: гэта наш! Але не павінна быць перагібаў. Вось казалі пра Івана Жахлівага. Гэта зусім іншы прыклад. Толькі калі тэрмін або імя ўспрымаецца сёння неадназначна, яго можна прагаворваць з дапамогай сучаснай філалогіі. Калі ж ён успрымаецца нават людзьмі без спецыяльнай адукацыі, то трэба ісці ўслед за гістарычным вымаўленнем.

Аляксей Літвін (Менск): Дык як лепш казаць: Іван Грозны ці Іван Жахлівы?

Валянцін Голубеў (Менск): Я лічу, што лепш “Іван Грозны”. Тэрмін “Жахлівы”, здаецца, увёў першым Г.Сагановіч.

Ігар Марзалюк (Магілёў): Спачатку хачу спыніцца на праблеме Івана Грознага. У эпісталярыі шляхты ўжываліся два варыянты – альбо “Маскоўскі”, альбо “Тыран”. Напрыклад, Радзівілы ва ўсіх ліставаннях пастаянна называюць яго “Тыранам”. Я цалкам згодны з В.Голубевым, што мы павінны заставацца гісторыкамі, а не філолагамі. Гэта толькі філолаг можа спадзявацца знайсці нейкі ідэальны варыянт перакладу такіх тэрмінаў, як “аброк” або “феадальная рэнта”. На самой справе, праблема ў розных мадэлях феадалізму. Марк Блок у свой час пісаў, што нельга французскім словам “серваж” называць “русское крепостничество”. Гэта абсалютна іншы тып адносінаў, іншая сацыёкультурная спецыфіка. Кожны з такіх тэрмінаў, як “феадальная рэнта”, “серваж”, русское крепостничество”, “прыгон” нясе вельмі канкрэтную інфармацыю і сведчыць пра спецыфіку феадальнай эксплуатацыі для розных краінаў. У гэтым выпадку пераклад не падыходзіць. Трэба захоўваць арыгінальныя тэрміны. Няма ўніверсальнай феадальнай рэнты.

Я ўважліва слухаў даклады калегаў. Больш за ўсё мяне правакаваў даклад С.Марозавай. Згодны з А.Латышонкам. Нельга называць унію нацыянальнай рэлігіяй. Яна так і не аб’яднала этнас. У 18 ст. унія была рэлігіяй сялянаў і мяшчанаў, ды і то не ўсіх. Цікавым застаецца пытанне пра ўспрыяцце уніі на масавым узроўні. Тут трэба згадаць Стэфана Зізанія, які ў сваёй знакамітай кніжцы называў унію справай Антыхрыста, разглядаў яе як знак Апакаліпсіса. Матэрыялы расійскіх архіваў (сведчанні беларускіх купцоў, шпіёнскія данясенні і інш.) яскрава сведчаць, што з аднаго боку унія ўспрымалася парушэннем традыцыйных парадкаў, прававой культуры, якая існавала ў Рэчы Паспалітай. З іншага боку, ідэя Антыхрыста знайшла сваё адлюстраванне ў гарадскім летапісанні. Для простага мяшчаніна спроба зрабіць яго уніятам (я кажу пра перыяд з канца 16 – 20-30-я г. 17 ст.) была раўназначнай страце этнічнай тоеснасці.

І яшчэ пра адно. Словазлучэнне “беларуская вера” характэрна якраз для ўсходняй Беларусі. Яна адназначна атаясамліваецца з праваслаўем. Таксама лічу абсалютна памылковым тэзіс, што праваслаўная царква ў Беларусі не карысталася беларускай мовай. Трэба ўлічваць тое, што выходзіла з праваслаўных скрыпторыяў 16 – 17 ст. Вялізарная колькасць жыцій святых, зборнікаў дадатковых казанняў была напісаная на старабеларускай мове. У гэтым плане паміж праваслаўем і уніяй не было розніцы. Сакральнай мовай і ў адной, і ў другой царкве заставалася стараславянская. Аднолькавай для праваслаўя і уніі была таксама гістарычная саматоеснасць. Гістарычныя традыцыі вяліся ад Кіева. Кіеўская Русь разглядалася першай формай дзяржаўнасці.

І апошняе. Вельмі цікавым быў выступ В.Галубовіча па праблеме замежнай гістарыяграфіі. Варта было б зрабіць сервер і з яго дапамогай уводзіць у шырокі ўжытак лепшыя працы замежных аўтараў па беларускай гісторыі. Трэба ведаць працы польскіх і нямецкіх даследчыкаў, але трэба ведаць і бліжэйшых суседзяў. Напрыклад, літоўцаў. У Магілёве падрыхтаваны да выдання пераклад манаграфіі Лазуткі, прысвечанай Сапегам (1998).

Генадзь Семянчук (Гародня):

 Мы павінны памятаць, што сучасная гістарыяграфія не вырашае сваёй задачы без выкарыстання даследчых метадаў іншых сумежных навук. Без статыстыкі, паліталогіі, сацыялогіі многія праблемы невырашальныя. Рыхтуючы новых спецыялістаў, трэба прапагандаваць комплексны падыход.

Таксама хацеў бы абараніць Міколу Ермаловіча. Большасць з нас выйшла, калі не з кніжак, то з той ауры, якую ствараў гэты чалавек. Натуральна, што наш абавязак выпраўляць яго памылкі, але давайце хоць на нейкі час стрымаем сваю крытыку. Альбо будзем гаварыць пра чалавека з павагаю, альбо дамо яму спакой. Я часта сутыкаюся, асабліва ў прафесіянальных колах, з непаважлівымі адносінамі да ягоных працаў. Гэты чалавек не заслугоўвае такога падыходу. Напрыклад, ніхто з польскіх даследчыкаў не рызыкуе крытыкаваць Паўла Ясеніцу.

Сяргей Токць (Гародня): Мы шмат гаворым пра нацыянальны падыход у гістарыяграфіі. На мой погляд, ён не супярэчыць прынцыпу аб’ектыўнасці. Нацыянальны падыход праяўляецца найперш у тэматыцы даследаванняў, у ацэнках падзеяў, асобаў і працэсаў, у ступені іх уплыву на нацыянальную дзяржаўнасць, на нацыянальную свядомасць. Тут, канешне, шырокае поле для дыскусій. Напрыклад, мы шмат казалі пра К.Каліноўскага, пра М.Каяловіча. Можна па-рознаму ацэньваць іх прысутнасць у беларускай гісторыі. Іншая справа, калі прафесійны гісторык, які карыстаецца цікавымі даследчымі метадамі, не бачыць беларускага народу, лічыць нонсэнсам існаванне беларускай дзяржавы. Тут ужо няма месца для спрэчкі, бо нацыянальная дзяржаўнасць, свядомасць з’яўляецца каштоўнасцю, якая не падвяргаецца сумненню. Хаця можна трапіць у супярэчнасць, напрыклад, з цывілізацыйным падыходам. Як нехта жартам казаў, калі б праігралі бітву пад Грунвальдам, то сёння пілі б баварскае піва.

У дакладзе Алега Латышонка прагучала, што беларусы сапраўды знаходзяцца на цывілізацыйным разломе. Гэты разлом абарочваўся шматлікімі бедамі і няшчасцямі. Але з іншага боку, для прафесійнага гісторыка Беларусь з’яўляецца ўнікальным аб’ектам для параўнаўчага даследавання. У нашых архівах ляжаць матэрыялы, неверагодна цікавыя для даследчыкаў з Нямеччыны, з Польшчы, з іншых еўрапейскіх краінаў. У сваіх архівах яны маюць значна менш матэрыялаў пра сумежнае жыццё прадстаўнікоў розных этнасаў і канфесій.

Хачу таксама адзначыць, што ёсць навуковая гісторыя і ёсць гісторыя для школы. Яны заўсёды будуць адрознівацца. У апошняй заўсёды будуць жыць міфы. І можа наш галоўны міф, што мы жывем і будзем развівацца на тэктанічным разломе цывілізацый.

Аляксей Літвін (Менск): Мне падаецца, што лепш казаць не пра нацыянальны, а пра нацыянальна-дзяржаўны падыход.

Валянцін Голубеў (Менск): Я ўжываю тэрмін “з беларускага пункту гледжання”.

Марына Сакалова (Менск): Вопрос в сущности заключается не в том, какая концепция правильная, какая нет. Как только исследователь переходит с уровня исторической лексики (оброк, барщина) на уровень обобщения (крепостничество, серваж), он должен понимать, что вместе с понятием (например, крепостничество) неизбежно принимается часть концепции. А зачастую историк, используя термин одной теории, проводит всё исследование в рамках другой теории. За это нас совершенно справедливо критикуют, например, историки-марксисты.

Святлана Марозава (Гародня): Адносна заўвагаў па дакладу. Я рабіла агляд гістарыяграфіі, хаця, безумоўна, там прысутнічалі і мае ацэначныя падыходы. Праблема нацыянальная рэлігіі актуальная сёння для беларускай гістарычнай навукі. І праваслаўныя, і уніяты лічылі сябе аднолькавымі добрымі русінамі. Духавенства кожнай з гэтых канфесій прэтэндавала на ролю выразніка інтарэсаў свайго народу. І тут трэба бачыць дваякага роду працэсы. Ва уніяцтве, напрыклад, праяўляліся тэндэнцыі на захаванне самабытнасці, а таксама лацінізацыі і паланізацыі. У праваслаўі таксама існавала плынь, накіраваная на перайманне тэалагічнага вопыту Захаду (Пётр Магіла). Адныя праваслаўныя лідэры імкнуліся да адстойвання самабытнасці Кіеўскай мітраполіі (Сільвестар Косаў), іншыя – да збліжэння з Расіяй (Георгі Канісскі).

Адносна сведчанняў купцоў, шпіёнаў і ўцекачоў пра адмоўныя адносіны беларускага народу да уніі, што ляжаць у маскоўскіх архівах, трэба мець на ўвазе пэўныя нюансы. Большасць аўтараў прасілі дапамогі ў Масквы або імкнуліся там застацца, і, зразумела, хацелі падабацца таму боку, які іх прымаў. Да таго ж выхадцы з усходняй Беларусі былі больш арыентаваныя на ўсходняе хрысціянства.

Калі весці гаворку пра нацыянальную царкву, трэба найперш вызначыць яе крытэрыі. Калі б яны былі дакладна акрэсленыя, то было б вельмі проста “вылічыць” нацыянальную царкву. Сапраўды, як адзначалася, кананічнай мовай уніяцкай царквы заставалася царкоўнаславянская. Мовай казанняў была “руская”. Але ўжо існавалі яе розныя варыянты. Свой варыянт мела Расія, свой – Беларусь. У апошняй адбывалася беларусізацыя царкоўнаславянскай мовы. Такім чынам, уніяты працягвалі справу Ф.Скарыны па ўвядзенню роднай мовы ў сакральную сферу.

Унія не стала агульнанацыянальнай царквой, бо не была дзяржаўнай і не ахапіла ўсе слаі насельніцтва. Усё вельмі неадназначна. І трэба бачыць усе гэтыя розныя тэндэнцыі.

Сёння важна вызначыць, якія плыні існуюць у беларускай гістарыяграфіі. З вуснаў А.Краўцэвіча прагучала, што ёсць плынь нацыянальная, а ёсць прапагандысцкая, расійска-каланіяльная. Яшчэ гавораць пра заходнерускую. Валянцін Грыцкевіч вылучыў чатыры напрамкі ў сучаснай гістарыяграфіі: крытычны, традыцыйны, вычакальны і захаваўчы. Дарэчы, варта было б і яго запрасіць на нашую канферэнцыю. Трэба падумаць над дакладным тэрміналагічным акрэсленнем тых плыняў, што існуюць у нашай гістарыяграфіі.

Аляксей Літвін (Менск): Мы не можам казаць, што не існуе савецкая гістарыяграфія. Яна ёсць у кнігах, у працах тых даследчыкаў, якія свядома ці несвядома пішуць у рамках савецкай гістарыяграфічнай традыцыі. У ваеннай гісторыі 20 ст. можна вылучыць савецкую гістарыяграфію і сучасную. Апошняя, у сваю чаргу, падзяляецца на нацыянальна-дзяржаўную і постсавецкую.

Адносна выступлення Алега Латышонка, хачу заўважыць, што трэба думаць пра магчымасць распрацоўкі адзінай універсальнай перыядызацыі гісторыі Беларусі. Перыядызацыя можа існаваць як для вывучэння гісторыі, так і для навучання. Немагчыма выкарыстоўваць адную і тую ж перыядызацыю ў падручніку, у аднатомнай гісторыі Беларусі і ў, напрыклад, семітомнай. Да таго ж асобная перыядызацыя можа быць для асобных праблемаў. Але агульнае патрабаванне – гэта абгрунтаванне кожнага варыянту перыядызацыі.

Яўген Мірановіч (Беласток): Пэўны час чуюцца размовы пра нацыянальную рэлігію. Гавораць не толькі гісторыкі, гавораць палітолагі, літаратары і інш. Але з якой мэтай? Для Беларусі не можа быць нацыянальнай рэлігіі. Гэта шлях у нікуды. Трэба не казаць пра нацыянальную праваслаўную або нацыянальную уніяцкую царкву, а проста канстатаваць канфесійную прыналежнасць той або іншай асобы.

Святлана Куль-Сяльверстава (Гародня): Ці варта нам сёння акрэсліваць плыні ў гістарыяграфіі? Давайце назавем сябе “нацыянальнай школай” і павесім адпаведны ярлык. Праз нейкі час у друку з’явіцца пералік “нацыяналістаў”. Трэба досыць асцярожна ў нашых беларускіх умовах падыходзіць да тэрмінаў.

Я вельмі чакала дыскусіі па праблемах гісторыі культуры, але не дачакалася. Ізноў дамінавалі размовы пра эканоміку ды палітыку.

Аляксей Літвін (Менск): Уявіце сабе, што гадоў праз 20 які-небудзь студэнт з дапамогай кампутарнай тэхналогіі будзе выконваць заданне па гісторыі Беларусі. Напрыклад, яму трэба будзе пэўнымі сімваламі раскрыць гісторыю ВКЛ. Гэта далёкая перспектыва, але трэба пра яе думаць ужо сёння.

Дзеля яе мы павінны зрабіць вялізарную “чорную” працу – распрацаваць гістарыяграфію, крыніцазнаўства, генеалогію, адным словам, усе спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Калі мы гэта зробім, у нас з’явіцца гісторык новага тыпу. Мы ўсе, здаецца, прызнаем, што, напрыклад, палякі абышлі нас гадоў на 50. Так яно і ёсць. Польскія даследчыкі толькі на падставе ўспамінаў, абсалютна не карыстаючыся архівамі, даказалі, што была Катынь. А колькі ў нас людзей было ў лагерах?! А дзе ўспаміны? Я спрабаваў сабраць успаміны па маёй праблеме даследавання (“Беларусь у гады Другой святовай вайны”). Размаўляў з людзьмі, якія служылі ў Беларускай самаахове, у Беларускай краёвай абароне і інш. Я сустракаўся з сотнямі людзей. Што з іх аповядаў я здолеў запісаць? Толькі страх. Яны баяцца пісаць і распавядаць. Вось гэта нашая праблема, якую трэба ўлічваць. Многае назаўсёды страчана для гісторыі. Страчаны перыяд грамадзянскай вайны, рэвалюцый. Мы, напрыклад, паверылі ў міф, што С.Булак-Булаховіч растрэльваў яўрэйскае насельніцтва. А мне распавядалі былыя чырвонаармейцы, як іх пераапраналі ў форму “булахоўцаў”, каб пад Туравам вынішчаць яўрэяў. Была вялізарная фальсіфікацыя. А я зразумеў, чаму С.Булак-Булаховіч пісаў Ю.Пілсудскаму і У.Сікорскаму, каб яго аддалі пад суд. Ён хацеў даказаць сваю невінаватасць. Многае ў нашым мінулым дапамагаюць зразумець успаміны.