Па дадзенай праблеме напісана шмат працаў. Пры гэтым вялікая сума гістарычных ведаў пра мінуўшыну нацыянальнай культуры была назапашана за час існавання Беларускай ССР (1919 – 1991 гг.).

Пачатак (першы этап) гістарыяграфічнага вывучэння пытанняў гісторыі культуры прыйшоўся ў Савецкай Беларусі на міжваенны перыяд (1920 – 1941 гг.). Асабліва актыўна і найбольш плённа гісторыка-культуралагічныя праблемы даследаваліся ў 1920-я гады, калі ў рэспубліцы на дзяржаўным узроўні праводзілася палітыка беларусізацыі і разам з эканамічнай лібералізацыяй (НЭП) партыйныя і савецкія органы дапускалі пэўны плюралізм у грамадска-палітычнай і ідэалагічнай сферах, у тым ліку на “гістарычным фронце”.

У такіх умовах вучоныя-грамадазнаўцы мелі некаторыя магчымасці для фармавання нацыянальна-дзяржаўнай канцэпцыі гісторыі Беларусі. Нацыянальна-дзяржаўны падыход выкарыстоўваўся ў 20-я гады (асабліва ў першай палове дзесяцігоддзя) і ў даследаваннях па гісторыі беларускай культуры, пакуль у гістарычнай навуцы БССР канчаткова не запанаваў узведзены ў абсалют марксісцкі (сацыяльна-класавы) падыход.

Ужо ў 1920-я гады з’явіліся першыя гістарыяграфічныя агляды, у якіх закраналіся пытанні як мінулага, так і сучаснага стану культуры Беларусі. Так, першы рэктар Белдзяржуніверсітэта прафесар Уладзімір Пічэта метадалагічна слушна заўважыў, што “пытанне аб культурных уплывах – адна з найбольш складаных сацыялагічных праблем і патрабуе з боку даследчыка вялікай асцярожнасці ў сваіх назіраннях і высновах. Пры дагматычным вывучэнні пытання з’яўляецца зусім немагчымым навукова-аб’ектыўнае вывучэнне настолькі цікавай і ў той жа час важнай праблемы”[1].

У сярэдзіне 1920-х гадоў апублікаваны вялікі (43 старонкі) гістарыяграфічны артыкул У.Пічэты пра беларускага першадрукара і асветніка Францішка Скарыну[2]. Аўтар прааналізаваў расійскую, беларускую, украінскую, чэшскую і польскую навуковую літаратуру аб жыцці і дзейнасці Скарыны. У гістарыяграфічным вывучэнні дадзенага пытання Пічэта вылучыў два перыяды: 1) 1776 г. – канец 1880-х гадоў; 2) канец 1880-х г. – 1926 г. Этапнай працай, якая абумовіла храналагічную мяжу паміж перыядамі, з’явілася, на думку вучонага, абагульняючая манаграфія расійскага гісторыка літаратуры Пятра Уладзімірава “Доктар Францыск Скарына, яго пераклады, друкаваныя выданні і мова” (Санкт-Пецярбург, 1888, на рускай мове).

Кароткі пералік працаў па праблемах літаратуры, мастацтва, культурнага будаўніцтва ў БССР змясціў у сваім артыкуле Сямён Вальфсон[3]. Ён жа прывёў і марксісцкае разуменне айчыннай культуры: “Пранікнавеньне дыялектыка-матар'ялістычных прынцыпаў у нашу навуку ёсьць важнейшы фактар у справе барацьбы за нацыянальную па форме і пралетарскую па зьместу культуру, у процівагу шматлікім хітраваньням і спробам стварыць замаскаванымі прыёмамі савецкую па форме і нацыянальную па зьместу культуру”[4]. У пацвярджэнне свайго палажэння С.Вальфсон спаслаўся на словы аднаго з тагачасных партыйных кіраўнікоў рэспублікі Вільгельма Кнорына: “[...] Беларуская культура можа расьці і разгортвацца толькі як культура шырокіх рабочых мас і беднага сялянства, як культура пралетарская па сваім зьмесце, інакш яе зусім ня будзе”[5]. Разам з тым Сямён Вальфсон канстатаваў “бурны рост беларускай літаратуры і мастацтва” на працягу 1918 – 1928 гг.[6], што сапраўды адпавядала рэчаіснасці. За згаданы перыяд, паводле падлікаў даследчыка, аб’ём публікацый, прысвечаных пытанням літаратуры і культурнага будаўніцтва, склаў 16 друкаваных аркушаў, а агульны памер гістарычнай “навуковай марксыцкай літаратуры” – 274 друкаваныя аркушы[7].

У падобным палітычным падтэксце разглядаў беларускую культуру гісторык-марксіст М.Югаў. Паводле яго, “ва ўсялякай нацыянальнай рэспубліцы барацьба за нацыянальную форму культуры ўскладняецца яшчэ спробай пэўных груп весці пад гэтым флагам і барацьбу за змяненне зместу нацыянальнай паводле формы культуры і часта – у Беларусі нават вельмі часта – з’яўляецца прамой службовай зброяй усіх тых груповак, якія, магчыма, і не аформіўшыся арганізацыйна, спадзяюцца адыграць у будучым самастойную палітычную ролю”[8]. Такая выснова аўтара – прадукт неспрыяльнай для нацыянальна-культурнага адраджэння Беларусі палітыкі згортвання беларусізацыі (контрбеларусізацыі) з канца 20-х – пачатку 30-х гадоў. У гэтай сувязі М.Югаў не лічыў 15 – 16 стагоддзі “залатым векам” беларускай культуры[9].

Яшчэ адзін кароткі, але даволі змястоўны гістарыяграфічны агляд, які зрабіў У.Пічэта, выйшаў з друку ўжо пасля пачатку вайны нацысцкай Германіі супраць Савецкага Саюза. Аўтар справядліва зазначыў, што “XVI стагоддзе было... векам значнага развіцця беларускай феадальнай культуры. Ужо раней гэтыя пытанні часткова закраналі П.У.Уладзіміраў і М.В.Доўнар-Запольскі”[10]. На думку вучонага, “беларускае адраджэнне XVI ст. выйшла з нетраў горада, які эканамічна развіваўся. Па сваёй сутнасці яно ўяўляла сабой разнавіднасць агульнаеўрапейскага культурнага гарадскога руху, вядомага пад назвай Адраджэння. Агульнакультурны ўздым Беларусі перш за ўсё адбіўся на шырокім развіцці друкарскай справы ў XVI і пачатку XVII ст.” Як першага беларускага адраджэнца Пічэта адзначыў Францішка Скарыну, а таксама звярнуў увагу на тое, што пытанні літаратурнага ўздыму ў Беларусі ў 16 ст. былі аб’ектамі даследавання вучоных-славістаў Мікалая Янчука і Яўхіма Карскага[11].

Што датычыць уласна гістарыяграфіі айчыннай культуры, створанай у БССР у 1920-я гады, то асноўным відам публікацыі тут з’яўляліся артыкулы ў часопісах і зборніках, а таксама брашуры і нарысы. Манаграфічных даследаванняў было яшчэ мала. Як бачна з прыведзеных вышэй звестак пра гістарыяграфічныя агляды, у 20-я гады навукоўцы рэспублікі ў значнай ступені звярталіся да мінуўшчыны беларускай культуры перыяду сярэднявечча (асабліва яе “залатога веку”), а таксама новага часу. Даследаваліся асобныя пытанні гісторыі асветы[12], літаратуры і друку[13], дойлідства[14], тэатра[15] і інш. Раздзелы або інфармацыя па гісторыі айчыннай культуры прыведзеныя і ў першых абагульняючых працах па гісторыі Беларусі, створаных у 20-я гады[16].

Гісторыкі Беларускай ССР у 1920-я гады найбольш звярталіся да апісання розных аспектаў нацыянальна-культурнага будаўніцтва рэспублікі. Сярод аўтараў, якія з’яўляліся сучаснікамі, сведкамі і ўдзельнікамі тагачасных падзеяў у сферы культуры (асабліва, асветы), былі дзяржаўныя дзеячы БССР і навукоўцы Антон Баліцкі, Зміцер Жылуновіч (Цішка Гартны), Усевалад Ігнатоўскі, Алесь Чарвякоў, Язэп Каранеўскі, Сцяпан Некрашэвіч і многія іншыя. Іх артыкулы былі надрукаваныя ў часопісах “Школа и культура Советской Белоруссии”, “Вестник Народного Комиссариата Просвещения ССРБ”, “Полымя”, “Асьвета”, “Наш край” і інш., а таксама ў зборніку “Беларусь” (Менск, 1924). Пытанні культуры часткова асветленыя і ў зборніках “Нацыянальнае пытаньне і комуністычная партыя” (Менск, 1924), “Практычнае вырашэнне нацыянальнага пытаньня ў БССР. Ч. 1. Беларусізацыя” (Менск, 1928). Разам з тым у акрэслены перыяд выйшаў і шэраг спецыяльных працаў, у тым ліку калектыўных[17].

Такім чынам, у 1920-я гады была закладзена пэўная аснова гістарыяграфіі БССР па праблемах айчыннай культуры. На жаль, у наступнае дзесяцігоддзе многае з таго пазітыўнага, што было назапашана ў маладой гістарычнай навуцы рэспублікі па палітычных матывах не атрымала далейшага развіцця. Тым не менш працы 20-х гадоў па гісторыі культуры Беларусі, якія змяшчаюць значны факталагічны матэрыял, могуць быць карысныя і для сучасных даследчыкаў.