Гісторык, які піша навуковы артыкул пра лібералізм у Беларусі ў другой палове 19 ст., самой тэмай выклікае пытанне, якім чынам, у цалкам феадальнай краіне, паўстала такая ідэалогія[1]. Ужо на пачатку працы ён выклікае здзіўленне чытача тэзісам, што “ў Беларусі асноўным носьбітам лібералізму была больш заможная шляхта”[2]. Беларускі гісторык называе лібераламі шляхецкіх рэвалюцыянераў, польскіх канспіратараў і ўсялякіх вольнадумцаў. Але лібералізм у той час абазначаў цалкам абгрунтаваную канцэпцыю палітычнага, эканамічнага і грамадскага парадку, прапанаваную мяшчанскай элітай, якая на пачатку 19 ст. стала галоўнай альтэрнатывай для кансерватыўнай феадальнай ідэалогіі. У Беларусі па прычыне адсутнасці мяшчанства як істотнай эканамічнай і палітычнай фармацыі лібералізм у яскасці ідэалогія ніколі не існаваў. Цяжка ўявіць шляхту, якая б успрымала сваіх падданых у ролі раўнапраўных партнёраў у эканамічным ці грамадскім жыцці. Дарэчы цяжка дашукацца праяваў лібералізму ва ўсёй Усходняй і Сярэдняй Еўропе. Канкурэнцыю дамінуючай тут кансерватыўнай ідэалогіі пачалі ствараць толькі сацыялісты напрыканцы 19 ст.

    Яшчэ больш пытанняў выклікае выкарыстанне ў беларускай гістарыяграфіі тэрміну “калабарацыя”. Пад гэтым словам найчасцей разумеецца супрацоўніцтва з нямецкімі акупантамі падчас Другой святовай вайны на шкоду сваёй дзяржаве і свайму народу. Для тых, хто лічыў Савецкі Саюз сваёй Бацькаўшчынай, справа даволі простая – калабарантамі былі ўсе, хто супрацоўнічаў з немцамі. Праблема аднак у тым, што калі адныя беларусы змагаліся за вяртанне Бацькаўшчыны, па сутнасці, у расейскі Савецкі Саюз, то другія імкнуліся да пабудовы нейкай марыянеткавай беларускай дзяржавы ў саюзе з Нямеччынай. Іншыя змагаліся ў радах Арміі Краёвай за вяртанне “рыжскай мяжы”. Невядома, чаму толькі прыхільнікаў пранямецкай арыентацыі называюць калабарантамі, асабліва, калі ўлічваць, што яны ў адрозненні, напрыклад, ад савецкіх фармаванняў дзейнічалі з мэтай стварэння беларускай дзяржавы. Часам нават гісторыкі, якія прытрымліваюцца савецкай школы даследавання навейшай гісторыі, маюць клопаты з вызначэннем пазіцыі беларускіх дзеячоў, што супрацоўнічалі з немцамі. Аляксей Літвін звярнуў увагу на Вінцука Гадлеўскага, які супрацоўнічаў з фашыстамі, але перш за ўсё праводзіў працу на беларускай ніве, за што трапіў у польскія і савецкія спісы на знішчэнне. За дзейнасць на карысць беларускай справы ён быў закатаваны немцамі[3]. Тым часам амаль ва ўсіх выданнях па гісторыі Беларусі, якія былі напісаныя ўжо ў сувярэннай дзяржаве, В.Гадлеўскі паказваецца як адзін з галоўных калабарантаў, здраднік беларускага народу[4].

    Не заўсёды адпаведным спосабам выкарыстоўваюцца тэрміны “фашызм” і “камунізм”. У савецкай палітызаванай гістарыяграфіі на самой справе няма добрай аналітычнай працы пра еўрапейскі фашызм. Найчасцей ён прадстаўляўся як крайняя форма капіталістычнай фармацыі, цалкам рэакцыйны ў галіне грамадскіх справаў. Але нават еўрапейскія сацыялісты не пярэчаць, што як італьянскі, так і нямецкі фашызмы ўвабралі ў сябе шмат чаго з сацыялістычнай ідэалогіі[5]. Сацыяльную ахову рабочых у дзяржаве Бэніта Мусаліні можна смела параўноўваць з эпохай Леаніда Брэжнева ў Савецкім Саюзе. Гэта зусім не значыць, што сацыялістычны характар фашызму робіць яго менш злачынным.

А вось камунізм на практыцы быў вяртаннем у напрамку да феадалізму. Найбольшай грамадскай групе - сялянам – па сутнасці было накінутае прыгоннае права ў выглядзе пазбаўлення зямлі і пашпартоў, прымусовай і дармовай працы на калгасным фальварку, адсутнасці свабоднага выбару месца знаходжання. Ніколі нават у царскую эпоху, калі пры ўладзе былі дзеячы кансерватыўнай і рэакцыйнай арыентацыі, мільёны людзей – сялянаў і рабочых – не ператвараліся ў нявольнікаў дзеля рэалізацыі мэтаў, прыдуманых “найбольш прагрэсіўнымі сіламі савецкага грамадства”.

    Не надта добрай формай асвятлення айчыннай гісторыі лічу акрэсліванне цывілізацыйных працэсаў у Беларусі тэрмінамі, якімі карыстаюцца гісторыкі для апісання сітуацыі ў Заходняй Еўропе. Напрыклад, рызыкоўным крокам лічу называць другую палову 19 ст. у Беларусі эпохай урбанізацыі[6]. У Заходняй Еўропе ў гэты перыяд гарадское насельніцтва павялічылася ў 3-4 разы. А ў Беларусі – толькі на 14%. Урбанізацыя сюды прыйшла толькі праз сто гадоў. Нельга характарызаваць гэтым тэрмінам працэсы канца 19 ст., хаця зрухі як у галіне эканомікі, так і ў грамадскай структуры былі відавочнымі.

    Гісторыя як навука патрабуе для апісання фактычнага стану не меншай дакладнасці чым фізіка ці матэматыка. Калі гісторык пра гэта забываецца, то ён пачынае ствараць фантастыку, а ў лепшым выпадку публіцыстыку.