Асаблівую цікавасць у плане этнапалітычнай гісторыі ўяўляюць першыя два дзесяцігоддзі 20 ст., калі Беларусь разам з усёй Цэнтральна-Усходняй Еўропай перажывала адну з вызначальных стадый працэсу мадэрнізацыі. Выкліканы гэтым феномен г.зв. палітызацыі этнічнасці выяўляўся ў інтэнсіўных пошуках насельнікамі рэгіёну сваёй нацыянальнай тоеснасці; узмоцненых памкненнях этнічных супольнасцяў да нацыянальна-дзяржаўнага самасцвярджэння. Вывучэнне канкрэтна-гістарычнай спецыфікі дадзеных з’яваў у Беларусі дапамагае больш глыбокаму разуменню шляхоў пабудовы і лёсу беларускай дзяржаўнасці ў 20 ст.

Зразумела, што ў савецкія часы (за выключэннем, хіба, 1920-х гг.) гістарычная навука не мела магчымасці засяродзіцца на даследаванні названых сюжэтаў. Пры манапольным дамінаванні класавага падыходу, калі палітычная гісторыя фактычна зводзілася да барацьбы бальшавіцкай партыі за захоп і ўтрыманне ўлады, прысутнасць этнічнага фактару ў палітыцы магла быць засведчана толькі вельмі своеасаблівым чынам. Напрыклад, у даследаваннях кшталту манаграфіі А.Хацкевіча аб удзеле польскіх левых радыкалаў (“польскіх інтэрнацыяналістаў”) ва ўсталяванні на Беларусі савецкай улады[1]. Тым не менш і пад прэсам афіцыйнай ідэалогіі ў публікацыях найбольш праніклівых і добрасумленных навукоўцаў знаходзілі праўдзівае адлюстраванне некаторыя аспекты этнапалітычнай гісторыі. Класічным прыкладам тут можа служыць праца М.Біча па гісторыі сацыял-дэмакратычнага руху ў Беларусі ў 1883-1903 гг.[2] Насуперак тагачасным ідэалагічным схемам, аўтар устанавіў перавагу Бунда ў сацыял-дэмакратычных арганізацыях беларускіх губерняў на мяжы 19 – 20 ст. і тым самым дэ-факта канстатаваў уплыў этнічнага чынніка на адпаведны фрагмент палітычнай рэчаіснасці.

Уключэнне этнапалітычных аспектаў часам было непазбежным, яно дыктавалася самой логікай даследавання некаторых тэмаў: барацьбы вакол выбараў у Дзяржаўную думу Расіі і ў земствы (К.Шабуня, М.Марцюхова, М.Забаўскі)[3], гісторыі палітычных партый краю, большасць якіх фармавалася на этнанацыянальнай аснове. (А.Малашка, Э.Ліпецкі, У.Салашэнка, М.Сташкевіч)[4], станаўлення беларускай нацыі і ажыццяўлення нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва (Я.Карнейчык, Н.Каменская, І.Ігнаценка, В.Круталевіч)[5].

Аднак у савецкія часы даследчыкі былі пазбаўленыя магчымасці наўпрост ставіць і вырашаць пытанні аб ролі этнічных супольнасцяў Беларусі як аб’ектаў, так і суб’ектаў гісторыі.

Распад Савецкага Саюза фактычна па лініях нацыянальных падзелаў рэзка абвастрыў цікавасць да этнапалітычнай праблематыкі. З утварэннем Рэспублікі Беларусь увага гісторыкаў найперш засяродзілася на гісторыі яе тытульнага этнасу – беларусаў. Адно з прыярытэтных месцаў у айчыннай гістарыяграфіі заняло вывучэнне беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, беларускіх партый, жыцця і дзейнасці іх лідэраў, працэсу станаўлення беларускай дзяржаўнасці (М.Біч, І.Ігнаценка, Р.Платонаў, М.Сташкевіч, А.Сідарэвіч, У.Міхнюк, М.Забаўскі, В.Мазец, А.Багдановіч, Н.Глушакова і многія іншыя)[6].

Напрацоўкі названых і іншых аўтараў дазволілі запоўніць шматлікія лакуны ў гісторыі барацьбы беларусаў за самавызначэнне. Разам з тым варта заўважыць, што гэтыя сюжэты вывучаліся хаця і дэталёва, але часам без дастатковай увязкі з іншымі працэсамі ў краі і вакол яго. Асобныя факты і падзеі з гісторыі беларусаў нярэдка разглядаліся ізалявана, не на ўсю моц выкарыстоўваліся магчымасці гістарычнай кампаратывістыкі, у прыватнасці, у плане параўнання феноменаў палітычнай мабілізацыі тытульнага і іншых этнасаў.

Паказальна, аднак, што з уздымам беларускага адраджэння ў пачатку 1990-х гг. аднавіліся навуковыя штудыі і над гісторыяй астатніх этнічных супольнасцяў краю, якія былі спыненыя ў 1930-х гг. разам са згортваннем беларусізацыі.

У плане вывучэння этнічнай гісторыі пачатку 20 ст., бадай, найбольш пашанцавала палякам Беларусі. Дзякуючы інтэнсіўнай распрацоўцы гэтай тэмы А.Смаленчуком айчынная гістарыяграфія ўзбагацілася цэлым комплексам даследаванняў, якія ўвенчаныя манаграфіяй пра польскі рух у Беларусі і Літве напярэдадні і ў перыяд Першай расійскай рэвалюцыі[7]. Аўтар раскрывае палітыку царызму ў адносінах да польскага і каталіцкага насельніцтва; аналізуе грамадска-палітычную, гаспадарчую і культурніцкую дзейнасць мясцовых польскіх землеўласнікаў, інтэлігенцыі, касцёла; прасочвае і па-новаму ацэньвае палітычную дыферэнцыяцыю ў асяроддзі польскай грамадскасці краю; паказвае ўтварэнне і дзейнасць польскіх партый і органаў друку; асвятляе выбарчыя кампаніі сярод палякаў Беларусі і Літвы ў Дзяржаўную думу Расіі; разглядае працу польскіх дэпутатаў у Думе і Дзяржаўным савеце і г.д. Прынцыпова важна тое, што даследчык пераадольвае традыцыйнае для беларускай гістарыяграфіі “канфрантацыйнае” бачанне месца і ролі палякаў у гісторыі краю, падкрэслівае моманты паразумення і супрацоўніцтва паміж польскім, беларускім і літоўскім этнапалітычнымі рухамі. Хаця ў апошнія гады ўбачылі свет некалькі прац і іншых аўтараў – пра польскі грамадска- палітычны рух у Беларусі і Літве на мяжы 19 – 20 ст. (кандыдацкая дысертацыя Р.Літвінёнак)[8], арганізацыі ППС на Беларусі (І.Яцкевіча, Ю.Кітуркі)[9] – публікацыі А.Смаленчука застаюцца на сённяшні дзень пэўным узорам для даследавання палітычнай гісторыі не толькі польскай, але і іншых этнічных супольнасцяў Беларусі.

Яўрэйская тэматыка, у адрозненне ад польскай, распрацоўваецца ў апошняе дзесяцігоддзе значна большым колам айчынных даследчыкаў. У Віцебску выходзіць часопіс беларускіх яўрэяў “Мишпоха”. Выключна цікавыя марэтыялы, у т.л. грунтоўнейшыя бібліяграфічныя падборкі, друкуюцца ў навуковых зборніках “Евреи Беларуси: история и культура” (вып. 1-5, 1997-2000). Вялікі навукова-папулярны нарыс гісторыі беларускіх яўрэяў выдаў Э.Іофе[10]. Ю.Функ паспрабавала зрабіць комплекснае даследаванне прававога, эканамічнага, сацыяльна-культурнага становішча яўрэйскай супольнасці ў канцы 19 – пачатку 20 ст.[11]. Гэтыя ж аспекты гісторыі яўрэяў разглядаюцца ў асобных публікацыях В. Бацяева, С.Кузняевай, Э.Савіцкага, І.Герасімавай, А.Кіштымава, Л.Смілавіцкага, А.Скіра, В.Зайкі і іншых аўтараў[12]. Што датычыць палітычнай гісторыі беларускага яўрэйства, то яна выглядае менш распрацаванай. Так, з дзесятка яўрэйскіх партый, што дзейнічалі ў краі на пачатку 20 ст., увагу даследчыкаў па-ранейшаму прыцягвае толькі Бунд. Яго гісторыі прысвечаны капітальны зборнік дакументаў і матэрыялаў[13], а таксама працы Я.Розенблата, І.Яцкевіча[14]. У публікацыях М.Шчаўлінскага і М.Сяменчыка робіцца спроба прааналізаваць палітыку Бунда і іншых яўрэйскіх арганізацый па нацыянальнаму пытанню ў гады Першай святовай вайны і Расейскай рэвалюцыі 1917 г.[15] У цэлым, аднак, вывучэнне працэсу палітычнай мабілізацыі яўрэйскіх масаў Беларусі, у т.л. ступені іх удзелу ў нацыянальным руху за адрадженне яўрэйскай дзяржавы ў Палестыне (сіянізме), пакуль што чакае свайго даследчыка.

Як ні парадаксальна, роля рускай (вялікарускай) дыяспары ў грамадска-палітычным жыцці пачатку 20 ст. вывучана яшчэ слабей. Часткова гэтае пытанне закранаецца ў навучальным дапаможніку П.Чыгрынава[16]. У артыкулах Г.Каспяровіч даецца этнадэмаграфічная характарыстыка рускіх на Беларусі. У.Конанам і С.Кузняевай ракрываюцца механізмы вялікарускай культурнай экспансіі. В.Зайка асэнсоўвае супярэчнасці фармавання рускай нацыянальнай свядомасці ў краі на мяжы 19 – пач. 20 ст.[17] Бадай, толькі В.Міхедзька падыходзіць да праблемы палітычнай арыентацыі перасяленцаў з Расіі, звяртае ўвагу на абумоўленасць гэтых арыентацый як сацыяльна-эканамічнымі, прававымі, адміністрацыйнымі дэтэрмінантамі, так і соцыякультурнымі, этнаканфесійнымі, ментальнымі чыннікамі[18].

Адносна малыя па колькасці этнічныя групы Беларусі – украінцы, латышы, літоўцы, немцы – прадстаўлены ў сучаснай айчыннай гістарыяграфіі публікацыямі Г.Курыловіч, В.Лукіна, У.Тугая, С.Токця, В.Цітова, А.Кіштымава[19]. Як правіла аўтары засяроджваюцца на сацыяльна-эканамічных, дэмаграфічных, культурна-побытавых баках жыцця пералічаных этнасаў. Толькі І.Канапацкім зроблена спроба паказаць удзел у палітычных падзеях Беларусі, Літвы і Польшчы прадстаўнікоў такой самабытнай этнаканфесійнай групы як беларускія татары-мусульмане[20].

Беглы агляд сучасных айчынных публікацый па этнапалітычнай гісторыі Беларусі пачатку 20 ст. сведчыць пра нязменную цікавасць навукоўцаў да гэтай праблематыкі. Разам з тым аналіз стану навуковай распрацоўкі дадзенага тэматычнага блоку высвечвае нявырашаныя праблемы і падказвае напрамкі далейшых творчых пошукаў.

Так, даследчыкі сутыкаюцца са значнымі цяжкасцямі пры вызначэнні этнічнай структуры насельніцтва Беларусі на мяжы 19 – 20 ст., асабліва пры падліках абсалютнай колькасці і ўдзельнай вагі славянскіх этнасаў (а без гэтага праблематычна весці прадметную гаворку пра ролю кожнага з іх у грамадска-палітычным жыцці). Цяжкасці абумоўлены не толькі спецыфікай тагачасных крыніцаў, але і адсутнасцю адназначных крытэрыяў для этнанацыянальнай ідэнтыфікацыі пэўных групаў насельніцтва (беларускамоўных каталікоў, праваслаўных жыхароў беларуска-ўкраінскага і беларуска-рускага памежжаў). Таму, безумоўна слушным з’яўляецца пажаданне А.Смаленчука калегам “распачынаць даследаванне нацыянальнай структуры насельніцтва з вызначэння паняцця “нацыянальнасць” для розных гістарычных перыядаў. Але пытанне, што ёсць нацыя, - канстатуе далей аўтар, - звычайна застаецца без адказу”[21].

Нельга не заўважыць, што выразнага адказу не ўтрымлівае і манаграфія самога А.Смаленчука, хаця тэрмін “нацыя” і вытворныя ад яго (“нацыянальнасць”, “нацыянальная прыналежнасць”, “нацыянальная свядомасць”) а таксама паняцце “палітычная нацыя” шырока выкарыстоўваюцца ў тэксце.

Дадзены прыклад паказвае на неабходнасць надання больш сур’ёзнай увагі тэарэтыка-метадалагічным асновам даследавання этнапалітычных працэсаў, сведчыць пра неабходнасць удасканалення нашага катэгарыяльнага апарату.

І яшчэ адзін момант. Паралельна з нарошчваннем ведаў аб палітычнай гісторыі кожнай этнічнай супольнасці паасобку паўстае задача вывучэння ўзаемадзеяння, узаемаўплываў, узаемасувязяў розных “этнапалітычных патокаў” у маштабе ўсёй Беларусі, трактуемай як складанаарганізаваны, шматаблічны, але цэласны суб’ект гісторыі. Асабліва цікавым і актуальным выглядае даследаванне адносінаў з боку тутэйшых дыяспараў да беларускай ідэі, беларускага нацыянальнага руху і ўтварэння беларускай дзяржаўнасці. Як і наадварот: аналіз стаўлення тытульнага этнасу і яго грамадска-палітычных інстытутаў да нацыянальнага абуджэння іншых этнічных супольнасцяў краю. Патрэба ў такіх даследаваннях ужо добра ўсведамляецца гісторыкамі, пра што сведчаць тэмы шэрагу дакладаў на навуковых форумах 2000 г.: “Яўрэі Беларусі і праблемы беларускай дзяржаўнасці ў канцы 1917-1918 гг.” (В.Мазец) і “Яўрэйскае пытанне і палітыка ўрада БНР у 1918-1923 гг.” (І.Герасімава) – на канферэнцыі “Яўрэйская цывілізацыя Усходняй і Цэнтральнай Еўропы” (студзень 2000 г., Менск), “Ідэя яўрэйскай культурна-нацыянальнай аўтаноміі ва ўрадзе БНР у 1920 – 1923 гг.” (І.Герасімава) – на канферэнцыі “Змаганне за беларускую дзяржаўнасць у ХХ ст.” (кастрычнік 2000 г., Беласток), “Польская грамадскасць Меншчыны і беларускі нацыянальны рух 1917-1918 гг.” (А.Смалянчук) і “Беларуская справа ў поглядах мінскіх палякаў у перыяд з лютага 1917 да сакавіка 1918 г.” (Д.Тарасюк) – на 2-й сесіі ІІІ міжнароднага кангрэса беларусістаў (снежань 2000 г., Менск).

Можна спадзявацца, што вынікам агульных даследчыцкіх намаганняў будзе комплекснае, поўнае ўзнаўленне ўсёй складанай і супярэчлівай панарамы этнапалітычных працэсаў у Беларусі на пачатку 20 ст., у адзін з пераломных, лёсавызначальных перыядаў супольнай гісторыі.