Як вядома, у эпоху Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) Беларусі як геапалітычнай рэальнасці не існавала. (Пры гэтым належыць мець на ўвазе, што ў разглядаемы гістарычны перыяд пераважнай большасці краін свету, у тым ліку і многіх еўрапейскіх, у іх сённяшніх межах і як самастойных дзяржаў таксама яшчэ не было). Таму, вывучаючы гісторыю ўсёй тэрыторыі сучаснай беларускай дзяржавы для сярэдзіны 13 – сярэдзіны 16 ст., даследчык вымушаны праводзіць межы, якія ў тую эпоху не існавалі ці існавалі толькі часткова. Гэтым самым навуковец умешваецца ў гістарычны кантэкст, задае свае правілы, што не можа не паўплываць на вынікі яго працы.

У той жа час вывучэнне гісторыі Беларусі на рэгіянальным узроўні ўяўляецца вельмі перспектыўным, хоць і далёка не беспраблемным. Перш за ўсё, падзел Беларусі на рэгіёны мае некалькі варыянтаў. Выбар таго ці іншага з іх мусіць быць абумоўленым у першую чаргу канкрэтнымі мэтамі і задачамі даследавання. Сярод варыянтаў у беларускай гістарыяграфіі пэўную распаўсюджанасць атрымала вылучэнне рэгіёнаў па басейнах буйных рэкаў (Падняпроўе, Падзвінне, Панямоннне, Пасожжа, Пабужжа і г.д.). З той прычыны, што рэкі былі надзвычай важнымі транспартнымі шляхамі, яны сапраўды выконвалі вельмі істотную ролю ў фармаванні рэгіёнаў у плане перш за ўсё блізкіх гаспадарчых інтарэсаў, эканамічнага развіцця. Таму такі падзел на рэгіёны найчасцей ужываецца пры вывучэнні сацыяльна-эканамічных праблемаў. Яшчэ адным варыянтам раяніравання з’яўляецца вылучэнне такіх геаграфічных частак краіны, як Паўночная, Усходняя, Заходняя, Цэнтральная і Паўднёвая Беларусь. Блізкія адпаведнікі першага і апошняга паняццяў – Паазер’е і Палессе. Такі падзел таксама прымальны і даволі зручны, тым больш, што мае пад сабой гісторыка-этнаграфічныя падставы[2]. Мінусам абодвух варыянтаў з’яўляецца пэўная неакрэсленасць межаў рэгіёнаў.

Нарэшце, дзяленне на рэгіёны, звязанае з тагачасным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам Беларусі. На працягу ўказанага перыяду ён, канешне, спазнаў некаторыя змены: мяняўся статус адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, у шэрагу выпадкаў мяняліся межы і г.д. Тым не менш, нельга не прызнаць, што ён быў досыць стабільны. Некаторыя рэгіёны Беларусі перыяду ВКЛ (княствы, намесніцтвы, ваяводствы) генетычна ўзыходзілі да вельмі старадаўніх дзяржаўных і адміністратыўна-тэрытарыяльных утварэнняў, якія існавалі яшчэ ў старажытнарускую эпоху. Да іх ліку можна аднесці, напрыклад, Полаччыну і Віцебшчыну. Вылучэнне іншых адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак на беларускіх землях у эпоху ВКЛ таксама, відаць, нярэдка мела пад сабой гістарычныя падставы. Таму адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, на якія падзялялася тэрыторыя Беларусі ў сярэдзіне 13 – сярэдзіне 16ст., у большасці выпадкаў былі гістарычна склаўшыміся, стабільнымі рэгіёнамі. На карысць гэтага сведчыць і тая, напрыклад, акалічнасць, што яны ў практычна нязменным выглядзе праіснавалі аж да канца 18 ст. Такім чынам, вывучэнне кожнага з такіх рэгіёнаў (як буйных, так і невялікіх) паасобку ўяўляецца не толькі магчымым, але і вельмі перспектыўным.    

Даследаванне рэгіёнаў Беларусі, вылучаных на падставе тэрытарыяльна-адміністратыўнага падзелу, мае цэлы шэраг важных перавагаў. Па-першае, дакладна вызначаныя геаграфічныя межы. Па-другое, ужо само выдзяленне пэўнай тэрыторыі ў адміністратыўную адзінку абумоўлівала некаторую адметнасць яе развіцця. Напрыклад, кожнае ваяводства ці павет мелі ўласную сістэму мясцовых органаў улады і кіравання, якая пэўным чынам развівалася, жылі сваім уласным грамадска-палітычным жыццём і г.д. Значны інтарэс могуць уяўляць як раз заканамернасці развіцця гэтай сістэмы, суадносіны мясцовага і агульнадзяржаўнага грамадска-палітычнага жыцця, узаемаадносіны мясцовых і цэнтральных органаў улады, кіравання і г.д. Канешне, гэтая адасобленасць і своеасаблівасць становішча і развіцця рэгіёнаў магла быць неаднолькавай у розных сферах.

   Храналогія і аспекты даследавання могуць быць самыя розныя. Заслугоўваюць уважлівага разгляду працэсы тэрытарыяльнага, дэмаграфічнага, эканамічнага, сацыяльнага, грамадскага, палітычнага, ваеннага, культурнага развіцця, рэлігійныя адносіны і інш. Можа вывучацца як кожная з пералічаных сфераў самастойна, так і ў комплексе, з даследаваннем узаемных уплываў праз параўнанне з іншымі рэгіёнамі і г.д.

   Рэгіянальны падыход дае магчымасць падрабязна і дэталёва разгледзець з’явы, працэсы і факты, якія цікавяць даследчыка, атрымаць важныя канкрэтна-гістарычныя матэрыялы, прасачыць развіццё рэгіёну ў гістарычнай перспектыве. Толькі на падставе такіх дадзеных могуць быць зробленыя трывалыя і надзейныя абагульненні.

   Асаблівую ўвагу хацелася б звярнуць на магчымасці рэтраспектыўнага метаду даследавання. Як ужо адзначалася, некаторыя беларускія рэгіёны ў складзе ВКЛ захавалі практычна нязменнымі межы, якія склаліся ў ранейшы перыяд. Уваходжанне ў склад ВКЛ нярэдка не вяло да кардынальных зменаў у іх унутраным развіцці. Апошнія даследаванні[3] паказваюць, што шэраг архаічных рысаў захаваўся і ў іх палітычным ды адміністратыўным ладзе, сацыяльных і эканамічных стасунках, рэлігійным жыцці. Гэта тым больш важна, калі ўлічыць, што дакументальныя крыніцы па гісторыі Беларусі раней за 15 ст. вельмі нешматлікія і да таго ж фрагментарныя, а новыя архіўныя знаходкі такіх матэрыялаў выключна рэдкія. У такой сітуацыі рэтраспектыўны комплексны аналіз матэрыялаў 15 – 16 ст., а магчыма і пазнейшых, можа даць вельмі каштоўныя вынікі. Зразумела, што адначасова патрэбна распрацоўваць і ўдасканальваць методыку такіх даследаванняў, бо простая экстрапаляцыя сітуацыі 15 ці 16 ст. на ранейшы перыяд наўрад ці прымальная.

               На заканчэнне варта падкрэсліць, што два названыя падыходы не супярэчаць і не выключаюць адзін аднаго. Наадварот, адбываецца ўзаемнае дапаўненне і ўзбагачэнне. Пры гэтым вельмі важна, каб вяліся актыўныя даследаванні ўсіх рэгіёнаў Беларусі. У далейшым гэта дало б магчымасць звесці іх вынікі ў адну агульнабеларускую карціну і, з аднога боку, больш выразна вызначыць спецыфіку розных беларускіх рэгіёнаў, а з другога – прасачыць супольныя рысы іх развіцця. Было б таксама вельмі карысна, каб увагу айчынных даследчыкаў прыцягнулі суседнія з Беларуссю рэгіёны, такія як Віленшчына, Падляшша, Смаленшчына, гістарычны лёс якіх цесна звязаны з гістарычным лёсам Беларусі і беларускага народу. Трэба ўлічваць і тую акалічнасць, што гісторыкі суседніх, ды і не толькі суседніх краінаў таксама праяўляюць інтарэс да вывучэння ВКЛ і іншых дзяржаваў Цэнтральнай і Ўсходняй Еўропы на рэгіянальным узроўні. Гэта дае добрыя магчымасці для супрацоўніцтва (асабліва ў выпадках, калі, напрыклад, колішні рэгіён ВКЛ уваходзіць у склад розных дзяржаваў) у вывучэнні рэгіёнаў, а таксама для правядзення параўнальна-гістарычных даследаванняў.