Магдэбурскім правам карысталіся паўнапраўныя жыхары горада, сябры гарадской абшчыны. Асноўныя прынцыпы жыцця гарадоў з самакіраваннем на тэрыторыі Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага ўпершыню былі разгледжаныя яшчэ ў 19 ст. М.Ф.Уладзімірскім-Буданавым[2]. Больш дэталёва функцыянаванне беларускіх гарадоў з магдэбурскім правам даследаваў З.Ю.Капыскі[3]. Пытанні жыцця гарадоў Беларусі без магдэбурскага права вывучаў А.П.Грыцкевіч[4]. Аднак у беларускай гістарыяграфіі яшчэ не было даследавання, якое б паказала ўсе асаблівасці арганізацыі жыцця гарадскіх абшчынаў у Беларусі 14 – 18 ст., іх адрозненне ад агульнаеўрапейскага стандарта і магчымыя сувязі з даўнім вечам ці сельскай грамадой, у склад якой у свой час уваходзіў і горад. Сельская абшчына (грамада) як эканамічна-вытворчая і сацыяльная адзінка прайшла на беларускіх землях доўгі шлях эвалюцыі ад першабытна-родавай арганізацыі з калектыўнай формай уласнасці да тэрытарыяльнай (валасной) грамады з сямейна-індывідуальнай уласнасцю і саслоўна-эканамічнай дыферэнцыяцыяй насельніцтва. Вядома, што дзейнасць грамады, асабліва ў сельскай мясцовасці, аказала вялікі ўплыў на захаванне гаспадарчых, юрыдычных і культурных традыцый беларусаў, на фармаванне пэўных своеасаблівасцяў беларускага этнасу. Таму зразумела, што без грунтоўнай распрацоўкі праблемы функцыянавання грамады як сацыяльна-тэрытарыяльнай, этнакультурнай і эканамічнай супольнасці ў Беларусі да яе інкарпарацыі ў склад Расійскай імперыі, немагчыма поўнае і ўсебаковае асвятленне сацыяльна-эканамічных, палітычных, прававых, культурных і інш. аспектаў гісторыі Беларусі за часы яе існавання ў якасці Вялікага Княства Літоўскага.

    Неабходна канстатаваць, што пытанне аб функцыянаванні абшчыннай арганізацыі ў Беларусі ў 14 – 18 ст. не стала ў сучаснай гістарыяграфіі асновай не толькі спецыяльнага даследавання, але часта неапраўдана выпадала з работ, прысвечаных самым розным бакам жыцця беларускага грамадства названага перыяду. Разам з тым, даследаванне менавіта гэтага перыяду беларускай гісторыі з’яўляецца даволі актуальным, зважаючы ў тым ліку і на неабходнасць стварэння фундаментальных працаў па гісторыі фармавання беларускай народнасці і нацыі. Несумненна, што без даследавання ролі і месца грамады ў гэтым працэсе, згаданую праблему вырашыць дастаткова складана. Адзначым, што механічнае перанясенне абшчынных традыцый рускай вёскі на гістарычную глебу Беларусі неправамоцна, паколькі беларуская грамада фармавалася на ўласнай прававой, эканамічнай і культурнай аснове і выконвала (па меншай меры да канца 18 – пачатку 19 ст.) спецыфічныя для Вялікага Княства Літоўскага сацыяльныя, эканамічныя і іншыя функцыі.

    Аналіз стану навуковай распрацаванасці праблемы сведчыць не толькі пра адсутнасць спецыяльных даследаванняў па гісторыі грамады ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі, але паказвае і асноўныя прычыны гэтага: адносную нешматлікасць гістарычных крыніцаў са звесткамі пра грамаду, размяшчэнне іх у складзе самых розных матэрыялаў, а адсюль і цяжкасці ў выяўленні і ўвядзенні іх у навуковае абарачэнне.

    Першыя даследаванні сялянскай абшчыны на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага былі зробленыя прадстаўнікамі г.зв. “кіеўскай школы”, у большасці вучнямі У.Б.Антановіча ў канцы 19 – пачатку 20 ст. Так, М.В.Доўнар-Запольскі не толькі прыводзіў звесткі пра грамаду ў сваіх працах[5], але ў 1897 г. апублікаваў першае ў айчыннай гістарыяграфіі даследаванне на гэтую тэму[6]. У працы, якая мела назву “Западно-русская сельская община в ХVІ в.”, аўтар на аснове даволі вялікай колькасці крыніцаў, якія тычыліся ў асноўным гаспадарскіх Падняпроўскіх валасцей, паказаў абшчынную арганізацыю сялянства на гэтых тэрыторыях: парадак збору і раскладкі даніны ўнутры грамады, формы абшчыннага самакіравання, зямельныя і павіннасныя адносіны ў грамадзе і інш. Даследчык зрабіў выснову аб тым, што на тэрыторыі Беларусі абшчына насіла назву “грамада”[7] і падкрэсліў, што сляды абшчыннай арганізацыі на гэтых землях былі вельмі заўважнымі нават пасля правядзення аграрнай рэформы 16 ст.

М.В.Доўнар-Запольскі прааналізаваў даволі вялікую колькасць вядомых на той час матэрыялаў са звесткамі пра абшчыну, і яго праца да сённяшняга дня з’яўляецца найбольш значным даследаваннем праблемы адносна 16 ст. На жаль, праца абмежаваная як тэрытарыяльна, так і храналагічна, што не дазваляе скласці больш-менш поўнае ўяўленне аб дзейнасці абшчыны на беларускіх землях на працягу ўсяго часу існавання ВКЛ.

    Звярталі ўвагу на існаванне і дзейнасць абшчыннай арганізацыі ў беларускай вёсцы 16 ст. пры даследаванні самых разнастайных праблемаў гісторыі Вялікага Княства Літоўскага і іншыя даследчыкі. Так, Ф.І.Леантовіч[8] і М.К.Любаўскі[9] адзначалі існаванне сельскай валасной абшчыны на беларускіх землях з выразнымі прыкметамі абшчыннага землеўладання. Пра факты абшчыннага землеўладання і землекарыстання (у некаторых выпадках нават перабольшваючы іх) пісаў і М.Ф.Уладзімірскі-Буданаў у сваіх працах па гісторыі сялянскага землеўладання[10].

    Несумненна важнасць зробленага вышэй названымі аўтарамі. Разам з тым, неабходна адзначыць, што ўсе яны карысталіся ў асноўным аднымі і тымі ж крыніцамі, якія тычыліся гаспадарскіх Падняпроўскіх валасцей сярэдзіны – другой паловы 16 ст. Аб’ектам даследавання стала абшчынная арганізацыя дзяржаўных сялян-даннікаў усходніх абласцей Беларусі са сваёй спецыфікай. Роля і месца абшчыны ў іншых відах феадальнага землеўладання (прыватнага і царкоўнага) не разглядаліся, як выпадалі з вывучэння цэнтральны і заходні рэгіёны краіны. Храналагічна рамкі даследаванняў звычайна абмяжоўваліся 16 ст. Азначанае паказвае, што інфармацыя і высновы, прыведзеныя ў вышэй згаданых працах, не дазваляюць скласці ўяўлення пра дынаміку абшчыны ў Беларусі 14 – 18 ст., убачыць асаблівасці яе функцыянавання ў розныя гістарычныя перыяды і ў розных рэгіёнах краіны.

    На жаль, праблема не атрымала належнага асвятлення і ў сучаснай гістарыяграфіі. Праблема сялянскай абшчыны знайшла пэўнае адлюстраванне толькі ў працах украінскага даследчыка Д.Л.Пахілевіча, які займаўся гісторыяй сялянства ў Вялікім Княстве Літоўскім[11]. Ён адзначаў, што ў 17 і 18 ст. абшчына захавала свае землі агульнага карыстання, практыкавала раскладкі ці “разрубы” пры выплаце рознага роду падаткаў[12]. Па назіраннях Д.Л.Пахілевіча, у 18 ст. фіскальныя інтарэсы “штурхалі ўласніка на шлях пашырэння функцый абшчыны. Абшчына рабіла расклад цяжараў з улікам эканамічнага становішча сваіх сяброў”. Гэта, на яго думку, змягчала ўзровень абцяжарвання беднаты і тармазіла дыфферэнцыяцыю сялянства[13].

    Цікавасць уяўляе спецыфічны суд грамады – копны суд, даследаванне якога зрабіў у канцы 19 ст. І.Спрогіс[14]. Адзначым і дзейнасць Віленскай археаграфічнай камісіі, якая том 18 сваіх “Актаў” поўнасцю прысвяціла матэрыялам аб копных судах[15]. У наш час да разгляду дзейнасці суда грамады звяртаўся Я.А.Юхо[16]. Але даследаванне копнага суда, як і іншых формаў дзейнасці грамады ў комплексе, на сённяшні дзень становіцца проста неабходным.

    Спробы падагуліць звесткі аб арганізацыі беларускага сярэднявечнага грамадства і абшчынных адносінах зрабіў калектыў беларускіх этнографаў у складзе С.Ф.Цярохіна, І.У.Чаквіна і У.С.Гуркова ў калектыўнай працы “Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі”[17]. Гэтая праца пэўным чынам падагульняе даследаванні па арганізацыі жыцця беларускай вёскі ад старажытнасці да 1990-х г., але разглядаемая намі праблема не вырашаецца на новых крыніцах альбо высновах і таму можа ацэньвацца толькі як чарговы этап вывучэння дзейнасці грамады ў Беларусі.

    Спробы разгляду некаторых пытанняў дзейнасці сялянскай грамады ў дзяржаўных, прыватных і царкоўных уладаннях Беларусі на працягу 16 – 18 ст. былі зроблены В.Ф.Голубевым у працы, прысвечанай сялянскаму землеўладанню і землекарыстанню[18] і шэрагу артыкулаў[19]. Аўтарам былі выказаныя меркаванні пра павышэнне ролі грамады падчас эканамічных разбурэнняў, падтрымку яе дзейнасці ў гэтыя перыяды з боку феадалаў. Па назіраннях В.Ф.Голубева, найбольш моцныя абшчынныя арганізацыя сялянства захоўваліся ў буйных дзяржаўных, царкоўных і некаторых прыватных уладаннях. Аўтарам зроблена выснова, што арганізацыя сялянскай абшчыны (грамады) на захадзе Беларусі значна адрознівалася ад традыцыйнай, валасной-абшчыннай структуры на ўсходзе, якую падтрымлівала дзяржава. У вёсках захаду Беларусі абшчына рэдка ператваралася ў інструмент феадала-ўласніка па збору падаткаў ці выкананню павіннасцяў, а часцей існавала як самаарганізацыя сялянства для абароны сваіх інтарэсаў.

    Напрыканцы можна зрабіць выснову пра тое, што праблема функцыянавання як гарадскіх абшчынаў, так і сялянскай абшчыны-грамады на тэрыторыі Беларусі ў 14 – 18 ст., уплыву яе дзейнасці на фармаванне беларускай народнасці і нацыі, на афармленне правілаў і традыцый жыцця беларусаў патрабуе правядзення спецыяльнага, больш поўнага і глыбокага комплекснага даследавання.