Страта незалежнасці Рэчы Паспалітай прычынілася да закрыцця ложаў. Усе капіталы і масонскія архівы зніклі[35]. Таму ўявіць сабе формы дзейнасці масонаў у 18 ст. даволі няпроста. Не выключана, што яны складаліся з традыцыйных дабрачынных ініцыятываў: падтрымкі адкрыцця шпіталяў, бязплатнага раздавання супа і супрацьінфекцыйных прывіўкаў. Гарадзенскія масоны не маглі абмінуць падобных чыннасцяў. Сябрамі ложы была тагачасная эліта з асяроддзя Антонія Тузенгаўза: дактары, архітэктары, прамыслоўцы, вайскоўцы і гарадзенскія мяшчане. Менавіта дзякуючы некаторым з іх у другой палове 18 ст. узнікла і даволі дынамічна развівалася гарадзенскае прадмесце Гарадніца.

Л. Хас, пішучы пра дзейнасць масонаў у Гародні, упамінае аб працах у 80-х гадах 18 ст. “нерэгулярнай ложы [...] св. Яна” (St. Jacques de la parfaite Egalite)[36]. Інфармацыя гэтая падаецца даволі сумніўнай, таму што існаванне ложы, якая б не ўваходзіла ў склад структуры французскага Вялікага Ўсходу, пакуль што дакументальна не пацверджана.

Масонская ложа ў Гародні ў 1817-1821 гг. Заснаванне.

Адраджэнне масонскага руху на землях былога ВКЛ распачалося на пачатку 19 ст. Заснаванне новых ложаў адбылося са згоды расейскага імператара Аляксандра I, які таксама быў масонам. Дадатковым фактарам, які спрыяў вышэйзгаданаму працэсу, стала існаванне розных патрыятычных арганізацыяў, такіх як “Саюз Сяброў” у Варшаве, мэтай якога была рэстаўрацыя Рэчы Паспалітай ў межах 1772 г., шубраўцаў ці Таварыства Філаматаў у Вільні[37].

У 1816 г. утварыліся ложы “Паходня Поўначы” у Менску і “Добры Пастыр” у Вільні, а ў 1817 г. пачалі сваю дзейнасць яшчэ тры ложы: “Вузел Лучнасці” у Наваградку, “Палемон” у Расенях і “Сябры Чалавецтва” у Гародні[38].

Першыя крокі гарадзенскай ложы былі наступныя. 5 красавіка 1817 г. правінцыйная ложа “Дасканалая Лучнасць” выдала “дыплом” пра стварэнне ложы ў Гародні[39]. У наступным месяцы, а дакладней 20 мая, правінцыйная ложа атрымала ад гарадзенскіх “вольных муляроў” просьбу пра зацверджанне ложы. Зварот пачынаюць словы: “Мы, майстар, чыноўнікі і работнікі той ложы сведчым гэтым лістом, што WW\ вольныя муляры на Ўсходзе Гародні сабраныя ў дастатковай колькасці, звярнуліся да Нас з патрабаваннем, каб мы [...] выдалі Дыпламат законнай Канстытуцыі пра заснаванне новага храма на тым жа Ўсходзе пад назвай “Сябры Чалавецтва”[40].

Структура ложы

Галоўным ініцыятарам і стваральнікам ложы, а таксама яе першым майстрам, быў маршалак берасцейскага павету Калікст Межаеўскі[41]. Заснавальнікамі ложы сталі: палкоўнік былога літоўскага войска Ігнацы Ляхніцкі[42], доктар Бернард Міхельсон, вядомы грамадскі дзеяч Ігнацы Эманіель Ляхніцкі[43]. Да ліку заснавальнікаў арганізацыі належалі: асэсар Гарадзенскага Губернскага Ўпраўлення Грыгоры Бялоцкі, сакратар Гарадзенскай Шляхецкай Палаты Міхал Вітаноўскі, дарадчык Віленскай Скарбавай Палаты Ануфры Крыдэль, капітан былога польскага войска Юзаф Бжазіна і гарадзенскі злотнік Філіп Майне.

Унутраная структура гарадзенскай сімвалічнай ложы складалася з трох узроўняў: вучня, чалядніка і майстра. Акрамя таго існаваў падзел на дзейсных і ганаровых сяброў. Штогод 1 сакавіка адбываліся перавыбары на ўсе пасады. Крыніцы паведамляюць пра асабовы склад ложы “Сябры Чалавецтва” 1819 i 1821 гг. Функцыі кіраўнікоў былі наступныя:

1) майстар кафедры займаўся адміністрацыяй і фінансамі. Першым майстрам ложы “Сябры Чалавецтва”, як вядома, быў Калікст Межаеўскі[44], а ў 1819 г. - гарадзенскі грамадзянскі губернатар Міхал Бутаўт Анджэйковіч (1812-1824 гг.)[45].

2) намеснікам майстра былі: рэгент Галоўнага гарадзенскага суда Вінцэнты Яноўскі (1819 г.) і прэзідэнт 2-га дэпартаменту гэтага ж суда Антоні Елец.

3) дазорцы дапамагалі майстру праводзіць “працы” ў ложы. Першым дазорцам у 1819 г. стаў Міхал Вітаноўскі, а потым дарадчык Гарадзенскай Скарбовай Палаты Вінцэнты Стычынскі (1821 г.). Другім дазорцам ў гэтых гадах быў выбраны прэзідэнт г. Гародні Казімір Крэйбіх[46].

4) у склад ложы ўваходзіў прамоўца, у функцыі якога ўваходзіла архівізацыя матэрыялаў паседжанняў і абвяшчэнне рашэнняў па асабліва складаных справах. Гэтую пасаду займалі асэсар Галоўнага Гарадзенскага Суду Дамінік Вітаноўскі (1819 г.) і адвакат Бенэдыкт Паўлоўскі, бацька пісьменніцы Элізы Ажэшкі (1821 г.).

5) падскарбі кіраваў фінансамі. З захаваных крыніцаў вядома пра Рыгора Бялоцкага (1819 г.) і скарбніка гарадзенскага Камітэту Грамадскай Апекі Юзафа Нелюбовіча (1821 г.).

6) суддзя рыхтаваў прысуды вінаватым братам. Яго функцыі выконвалі Антоні Елец (1819 г.) і Вінцэнты Яноўскі (1821 г.).

7) ялмужнік займаўся фінансамі, прызначанымі для ўбогіх, наведваў хворых сяброў ложы і размяркоўваў грашовую міластыню без абавязку фінансавай справаздачы. Ялмужнікам гарадзенскай ложы былі скарбнік гарадзенскага павета Ян Заха (1819 г.) і суддзя Рамуальд Данкевіч (1821 г.).

8) пасады сакратара, які рэдагаваў рабочыя пратаколы, займалі Бенедэкт Паўлоўскі і пісар магістрата Гародні Антоні Жышкевіч (1819-1821 гг.).

9) майстрамі рытуалаў, якія кантралявалі рассаджванне братоў у ложы паводле іх ступеняў, былі падкаморы гарадзенскага павету Юзаф Эйсмант і Станіслаў Далінскі (1819-1821 гг.).

10) сцюарт дапамагаў ялмужніку ў правядзенні дабрачынных справаў і майстру рытуалаў падчас банкетаў. Першым сцюартам ў 1819 г. быў Філіп Майне, потым у 1821 г. Мікалай Робі (у 1819 г. ён з’яўляўся другім сцюартам). У 1821 г. другім сцюартам быў гарадзенскі мяшчанін Ян Міхаэліс[47].

11) асоба, якая захоўвала пячатку (захавальнік пячаткі).

12) архівіст вёў архіў і ўсялякія рэестры. Гэтую пасаду займалі сакратар Гарадзенскага Губернскага Праўлення Казімір Сядлецкі (1819 г.) і судовы рэгент Ян Нелюбовіч (1821 г.).

13) будаўляны рахмістр правяраў усе спісы (1819 г. - Антоні Жышкевіч, 1821 г. - палкоўнік былога польскага войска Ян Згурскі)[48].

Агульная колькасць сяброў ложы перавышала 150 чалавек[49]. Раз у год складалася справаздача, якая высылалася да сімвалічнай ложы. Ложа мела ўласны суд. Парушэнне масонскага статута каралася спагананнем з сяброў грашовай кары, якая папаўняла дабрачынную касу.

Гарадзенскія масоны праводзілі паседжанні ложы ў “гмаху масонскай ложы”, размешчанай ва ўсходняй частцы Гародні. Пазней гэты будынак быў перададзены гарадскому Таварыству Дабрачыннасці[50]. Сустрэчы адбываліся таскама ў маёнтку мясцовага губернатара Анджэйковіча ў Бобры, пабудаваным у 1818 г. Паасобныя элементы двара (“святы вяз” з унутранай капліцай, лямус, які не функцыянаваў як гаспадарчы аб’ект) мелі выконваць месца рытуальных чыннасцяў[51]. Нешматлікія актавыя матэрыялы дазваляюць сцвярджаць, што Будаўнічыя Кнігі і іншыя дакументы складаліся па-польску і па-нямецку[52].

Дзейнасць.

У этычна-маральны кодэкс сяброў сімвалічных ложаў былі залічаныя наступныя якасці характару: давер, шчырасць, міласэрнасць, паслухмянасць, рахманасць, адвага i маўчанне. На кожным паседжаннні шмат часу прысвячалася пытанню фінанасавых выдаткаў на дабрачынныя мерапрыемствы. Таму з дзейнасцю масонаў можна звязваць некаторыя філантрапійныя акцыі пачатку 19 ст., звяртаючы асаблівую ўвагу на асобу гарадзенскага губернатара Міхала Бутаўта-Анджэйковіча і іншых актыўных вольнамуляроў.

Масоны напэўна прычыніліся да заснавання ў Гародні 12 снежня 1820 г. Таварыства Дабрачыннасці. Гарадзенскі грамадзянскі губернатар Міхал Анджэйковіч, які, як вядома, быў майстрам ложы “Сябры Чалавецтва”, загадаў размясціць Таварыства ў будынку былога шпіталя св. Духа на Дамініканскай (даўняй Віленскай) вуліцы[53]. У 1824 г. у адпаведнасці з распараджэннем Анджэйковіча быў складзены праект перабудовы часткова знішчанага шпітальнага будынку, прызначанага пад Дом дабрачыннасці. Напярэдадні рамонтных работ архітэктар Юзаф Міхаэліс павінен быў праверыць тэхнічны стан гмаху[54].

Гарадзенскія масоны ахвяравалі і збіралі дабрачынныя фундушы. У 1820 г. Анджэйковіч ахвяраваў на часопіс “Dzieje Dobroczynności” 100 рублёў. Фінансавую падтрымку гэтаму выдавецтву аказалі таксама такія вядомыя гарадзенскія масоны як Ігнацы Ляхніцкі і Юзаф Бжазіна. У 1818 г. прэзідэнт Гародні Казімір Крэйбіх для тых жа мэтаў сабраў даволі значную суму 509,2 злотых і 130 рублёў асігнацыямі. Здаралася, што масоны былі пасрэднікамі ў справе выдаткавання фінансавых сродкаў на дабрачынныя мерапрыемствы. Такім чынам былі выдаткаваныя 200 рублёў асігнацыямі, прысланыя жыхаркай Гародні Хацішэўскай на імя гарадзенскага пракурора Юзафа Гарыгляда[55].

 Масоны прыймалі ўдзел у працы кіраўнічага органа гарадзенскага Таварыства Дабрачыннасці. У 1820 г. сярод 13 вылучаных кандыдатаў на кіруючыя пасады 6 належала да ложы “Сябры чалавецтва”. На пасаду прэзідэнта таварыства кандыдатуру высунуў губернатар Анджэйковіч, сяброў – чыноўнікі губернскіх установаў Юзаф Гарыгляд, Антоні Елец, Дамінік і Міхал Вітаноўскія і Казімір Крейбіх[56].

У дабрачынных акцыях прыймалі ўдзел не толькі самыя вольныя муляры, але таксама і іх родныя. Тагачасная прэса інфармуе пра дабрачынны канцэрт 11-гадовай дачкі губернатара Анджэйковіча Меланіі, які адбыўся ў доме яе бацькі. Меланія “...у час цяперашняга карнавала і шляхецкіх выбараў дала фартэпіянны канцэрт, з прымеркаваннем даходу на гарадзенскі дом дабрачыннасці...”[57]. Пасля канцэрту было сабрана 57 чырвоных злотых, 232 рублёў і 10 капеек серабром, 195 рублёў асігнацыямі.

Адносіны гарадзенскіх масонаў да рэформы Якуба Шымкевіча. Крызіс і закрыццё ложаў.

У 1816 г. Вялікі Ўсход працаваў над рэформай канстытуцыі 1784 г. Аднак разнастайныя падыходы і меркаванні прычыніліся да таго, што рэформа расцягнулася на чатыры гады. Асабліва гэта тычылася літоўскай правінцыі. Рэфарматараў тут узначальваў Якуб Шымкевіч, які прадставіў салідную праграму пераўтварэння ложаў ў навукова-філантрапійныя таварыствы[58]. Становішча масонскіх стуктураў значна ўскладнілася. 16 сакавіка 1818 г. на паседжанні віленскай ложы “Руплівы Літвін” Шымкевіч паведаміў прысутным пра тое, што літоўская правінцыя налічвае 10 ложаў (дакладна іх было 12), а колькасць сябраў дасягае лічбы 700. Шымкевіч прапанаваў радыкальным чынам змяніць механізмы функцыянавання масонскай арганізацыі. Згодна яго меркаванню, канспірацыя ўскладняе далейшае існаванне і прыносіць празмерную шкоду масонству, якое не можа разлічваць на патрымку як народу, так і ўраду. Таму Шымкевіч прапанаваў аздаравіць адносіны ў масонскім асяроддзі наступнымі крокамі: правядзеннем падзелу масонаў на незалежныя таварыствы без абавязковых сяброўскіх складак, выдаткаванне якіх у масонаў не кантралявалася. Ложы павінны функцыянаваць легальна, а кожная з іх будзе мець асобны статус і самастойна праводзіць грамадскую дзейнасць, якая падлягае справаздачы. Трэба дазволіць братам з іншых ложаў прымаць удзел у паседжаннях кожнай ложы