Сярэдзіна 17 – 18 ст. для насельніцтва беларускай зямлі сталі часам цяжкіх выпрабаванняў, звязаных са шматлікімі войнамі і іх наступствамі — людскімі стратамі, эпідэміямі, гаспадарчым разбурэннем. Разам з тым, гэта быў час барацьбы за сваю краіну, у якім народ выстаяў, адрадзіў і ўмацаваў эканоміку.

Аднак сталася так, што перыяд гісторыі Беларусі другой паловы 17 – 18 ст. у расейскай, а потым і ў савецкай гістарыяграфіях адназначна ацэньваўся толькі негатыўна, як час пастаянна прагрэсіруючага эканамічнага і палітычнага заняпаду нашай краіны.

У другой палове 19 ст. у расейскай гістарыяграфіі склалася так званая "государственная" школа, прадстаўнікі якой былі актыўнымі паборцамі вялікадзяржаўнай палітыкі расейскага царызму. Іх работы ў многім былі падпарадкаваны доказу пастулату аб выратаванні Расеяй насельніцтва Беларусі ад польскага засілля ў канцы 18 ст. Пры гэтым навуковыя працы гісторыкаў дзяржаўнай школы, прысвечаныя развіццю беларускіх земляў, тычыліся ў асноўным перыяду канца 15 – сярэдзіны 16 ст. Спецыяльных жа даследаванняў па пытаннях сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі ў другой палове 17 – 18 ст. не рабілася. Дастаткова было канстатацыі факта заняпаду эканомікі Беларусі ў выніку "непамыснай эксплуатацыі" сялянства з боку варожай "польскай" дзяржаўнай улады і адпаведных феадальных уласнікаў, што вяло да агульнага заняпаду гаспадаркі і немагчымасці існавання дзяржаўнасці Рэчы Паспалітай[1].

Станаўленне нацыянальнай гістарычнай канцэпцыі ў пачатку 20 ст. было звязана з вывучэннем пераважна палітычнай гісторыі і этапаў фармавання беларускага этнасу. У працах Вацлава Ластоўскага ("Кароткая гісторыя Беларусі"[2] (1910)) і Усевалада Ігнатоўскага ("Кароткі нарыс гісторыі Беларусі"[3] (1919)) пытанні эканамічнай гісторыі практычна не закраналіся.

Палітыка беларусізацыі, якая праводзілася ў краіне ў 20-я г. мінулага стагоддзя, значна паспрыяла рознабаковаму вывучэнню праблемаў беларускай гісторыі. Але па-ранейшаму эканамічнае развіццё Беларусі ў другой палове 17 – 18 ст. не з'яўлялася прадметам спецыяльных гістарычных даследаванняў. Пры разглядзе эканамічных пытанняў аўтары пераважнай большасці навуковых прац абмяжоўваліся перыядам канца 15 – 16 ст., у асобных выпадках – пачатку 17 ст.

Сацыяльна-эканамічнаму стану беларускіх земляў у другой палове 17 – 18 ст. даў ацэнку Мітрафан Доўнар-Запольскі. Глава ХІ яго манаграфіі "Гісторыя Беларусі"[4] называецца "Структура народнай гаспадаркі 16 – 18 ст.", пры гэтым § 4 гэтай главы прысвечаны развіццю сялянскай гаспадаркі ў 16 ст., а § 5 - яе стану ў 18 ст. Практычна з даследавання цалкам выпала 17 ст. І хоць аўтар не вылучаў спецыяльна перыяды эканамічнага развіцця, відавочна яго сцвярджэнне, што пасля значнага росквіту гаспадаркі Беларусі ў 16 ст., наступіў перыяд яе канчатковага заняпаду ў наступныя два стагоддзі[5]. Галоўную прычыну разбурэння сельскай гаспадаркі ў 17–18 ст. гісторык бачыў у наяўнасці прыгоннага права і войнах сярэдзіны 17– пачатку 18 ст. На думку вучонага, 17 ст. наогул было эпохай "паступовага заняпаду беларускага гандлю"[6]. Адсутнасць у тэксце спасылак на крыніцы, на падставе якіх былі зроблены дадзеныя высновы, ускладняе сёння разуменне методыкі М.Доўнар-Запольскага. Хутчэй за ўсё, высновы аб гаспадарчым развіцці беларускіх земляў, да якіх прыйшоў гісторык, былі абумоўлены абмежаванай колькасцю дакументаў, якія да таго ж не мелі поўнай храналагічнай адначасовасці[7].

Па сутнасці, такой жа думкі прытрымліваліся Уладзімір Пічэта[8], Канстанцін Кернажыцкі[9].

Згортванне кароткачасовага перыяду лібералізацыі ў пачатку 30-х г. прывяло да ўсталявання манаполіі марксісцка-ленінскай метадалогіі ў спалучэнні з мадэрнізаванай расейскай вялікадзяржаўнай канцэпцыяй[10]. Аўтары манаграфій, артыкулаў і калектыўных гістарычных прац імкнуліся паказаць розныя, у тым ліку і эканамічныя, тлумачэнні непазбежнасці падзення Рэчы Паспалітай і прагрэсіўнасці ўключэння беларускіх земляў у склад Расейскай імперыі.

Абсалютнай тэндэнцыйнасцю адрозніваецца артыкул А.П.П'янкова "Асноўныя рысы гаспадарчага развіцця Беларусі ў 17–18 стагоддзях"[11]. Ён выдзяляў другую палову 17 – 18 ст. у асобны перыяд беларускай гісторыі, які характарызаваўся поўным панаваннем прыгоннага права і заняпадам феадальнага горада[12]. Эканамічнаму развіццю гэтага часу, на думку А.П.П'янкова, былі ўласцівыя слабасць унутранага гандлю, дрэнныя шляхі зносінаў, шматлікія мытныя заставы і г.д.[13]. Высновы гісторыка былі ў духу "лепшых" традыцый расейскай дзяржаўнай школы другой паловы 19 – пачатку 20 ст.: да падзелаў Рэчы Паспалітай і "ўз'яднання беларускіх земляў з Расеяй" ні прамысловасць, ні сельская гаспадарка Беларусі не мелі магчымасцей для прагрэсіўнага развіцця[14].

Такімі ж поглядамі вылучаецца і артыкул Я.П.Шлосберга "Да пытання аб змяненні феадальнай рэнты ў Беларусі 17 – 18 вякоў"[15], дзе аўтар прывёў некалькі сцвярджэнняў, якія не адпавядалі гістарычнай рэчаіснасці, напрыклад, пра ліквідацыю сялянскай абшчыны ў 16 ст., пра дамінаванне паншчыны на ўсёй тэрыторыі Беларусі ў пачатку 18 ст. і інш.

Высновы аб "заняпадзе" і пастаянным пагаршэнні жыцця сялянаў і мяшчанаў звычайна не грунтаваліся на навуковых даследаваннях. Па-ранейшаму не было спецыяльных прац, якія б вывучалі сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі ў 17–18 ст. Перавага аддавалася распрацоўцы пытання, звязанага з так званай "борьбой белорусского народа за воссоединение с Россией". У сувязі з гэтым папросту бяздоказна сцвярджалася, што да ўключэння беларускіх земляў у склад Расейскай імперыі эканамічнае і палітычнае становішча на гэтай тэрыторыі было вельмі дрэннае, і менавіта таму падзелы Рэчы Паспалітай і анексія Беларусі былі быццам бы не толькі непазбежнай, але і неабходнай, выратавальнай і нават "прагрэсіўнай" з'явай.

Якія ж былі прычыны таго, што з поля зроку беларускіх гісторыкаў амаль поўнасцю "выпала" праблема эканамічнага развіцця Беларусі ў другой палове 17 – 18 ст.?

Па-першае, складана (а то і небяспечна) было спрачацца з усталяваўшайся ў расейскай і савецкай гістарыяграфіях ацэнкай адсталасці эканомікі Рэчы Паспалітай у параўнанні з "прагрэсіўнай" эканомікай Расейскай імперыі. Зусім верагодна, што пры больш глыбокім вывучэнні выяўляліся пытанні, якія не ўпісваліся ў рамкі тагачаснай ідэалогіі, напрыклад, станоўчая роля феадальнай дзяржавы Рэчы Паспалітай у працэсе адбудовы гаспадаркі пасля ваенных крызісаў другой паловы 17 – першай паловы 18 ст., пастаянны пошук скарбам аптымальных шляхоў для паляпшэння гаспадарчага стану краіны, становішча яе насельніцтва і да т. п.

Па-другое, да нядаўніх часоў гаспадарчае развіццё Беларусі ў часы феадалізму вывучалася ў асноўным з пункту гледжання інтарэсаў асноўнага вытворцы - селяніна. Такі падыход мае права на існаванне. Але пры гэтым ён свядома ігнаруе іншыя важныя фактары сацыяльна-эканамічнага і палітычнага жыцця грамадства, і ў першую чаргу ролю феадальнага ўласніка ў вызначэнні шляхоў эканамічнага развіцця. Натуральна, што такі падыход ствараў ненавуковую аднабаковую, у многім сфальсіфікаваную карціну гаспадарчага развіцця Беларусі ў другой палове 17 – 18 ст.

І трэцяй, не менш важнай прычынай слабога асвятлення праблем сацыяльна-эканамічнага становішча беларускіх земляў у другой палове 17 –18 ст. была недастатковая распрацоўка крыніцазнаўчай базы, цяжкасці ў выяўленні крыніц па эканамічнай гісторыі, значная колькасць якіх знаходзіцца за межамі Беларусі. У папярэдні перыяд былі і простыя тэхнічныя прычыны, а менавіта, недахоп методык і тэхнікі для забеспячэння апрацоўкі вялікіх мностваў статыстычнага матэрыялу.

Першыя станоўчыя ацэнкі эканамічнага развіцця ВКЛ і Беларусі ў яго складзе ў другой палове 18 ст. прасочваецца ў працах Дзмітрыя Пахілевіча, хаця ён разам з тым пастаянна падкрэсліваў эксплуататарскую сутнасць феадальнай дзяржавы[16].

Найбольш дакладныя звесткі аб тым, што эканоміка Беларусі паспяхова развівалася і ў другой палове 18 ст., прывёў Васіль Мялешка. Уведзеныя ім у навуковае абарачэнне ў канцы 60-х г. 20 ст. новыя архіўныя матэрыялы аб стане імпартна-экспартнага баланса ў ВКЛ паказалі дынаміку вывазу за мяжу прадукцыі з ВКЛ (і ў першую чаргу з беларускіх тэрыторый) і тым самым доказна абверглі тэзіс аб нібыта існаваўшым у другой палове 18 ст. заняпадзе гандлю, а такім чынам і эканомікі ВКЛ у цэлым[17].

Аналізу ж гаспадарчага стану Беларусі ў папярэдні перыяд (другая палова 17 – першая палова 18 ст.) не праводзілася, акрамя канстатацыі фактаў пасляваеннага разбурэння і ў выніку пагаршэння сацыяльна-эканамічнага становішча насельніцтва. Таму гэты перыяд сёння ў беларускай гістарыяграфіі звычайна па-ранейшаму трактуецца толькі як агульны перыяд эканамічнага заняпаду[18].

Безумоўна, войны, якія ў гэты час пракаціліся па беларускіх землях (казацка-сялянская 1648–1651 г., вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654 – 1667 г., Паўночная вайна 1700–1721 г.) нанеслі страшэнны ўрон гаспадарцы Беларусі. Але ці азначала гэта, што эканоміка нашай краіны амаль сто гадоў была ў крызісе?

У выніку даследавання эканамічнага развіцця дзяржаўных уладанняў Беларусі ў другой палове 17 – 18 ст., сацыяльна-эканамічных крызісаў, выкліканых вышэйадзначанымі войнамі, а таксама палітыкі дзяржаўнай улады па іх пераадольванню, узнікла неабходнасць удакладнення перыядызацыі эканамічнай гісторыі Беларусі другой паловы 17 – 18 ст.

 Як паказала вывучэнне гаспадарчых працэсаў у дзяржаўных уладаннях Беларусі, эканоміка краіны за згаданы перыяд двойчы выходзіла з крызісаў. У значнай ступені каталізатарам структурных зменаў у эканамічнай палітыцы дзяржавы стаў менавіта гаспадарчы крызіс пасля войнаў сярэдзіны – другой паловы 17 ст. Вядома, што за згаданы перыяд страты насельніцтва Беларусі склалі 53%[19]. Да таго ж, з-за недахопу людзей і цяглавай сілы запусцелі велізарныя зямельныя плошчы: звыш 90% ворыўнай зямлі пуставала ў 1662 г. у Любашанскім старостве Аршанскага павета[20], 72% — у Прапойскім старостве Рэчыцкага павета[21], 56% - у Брэсцкай эканоміі[22] і г. д. Асноўная вытворчая адзінка тагачаснага грамадства - сялянства настолькі абяднела за час вайны, што не была ў стане не толькі выплочваць падаткі, але і весці гаспадарку, дастатковую для простага існавання сялянскай сям'і.

Аднак другую палову 17 ст. нельга адназначна характарызаваць як "эканамічны заняпад", паколькі галоўным зместам гэтага часу стаў не  гаспадарчы крызіс, выкліканы войнамі, а магчымасць і здольнасць дзяржавы пошуку дзейсных шляхоў і механізмаў па вываду эканомікі краіны з крызісу.

У сярэдзіне 17 ст. перад дзяржаўнай уладай паўстала праблема пошуку кампрамісу паміж пастаяннай патрэбай у грошах і разуменнем неабходнасці аднаўлення разбуранай вайной гаспадаркі. Дакументы даюць магчымасць сцвярджаць, што пры правядзенні аграрных мерапрыемстваў у дзяржаўных уладаннях Беларусі скарб у першую чаргу імкнуўся да ўзнаўлення вытворчага патэнцыялу сялянскай гаспадаркі. Эканамічныя мерапрыемствы ў аднаўленчы перыяд насілі з боку дзяржавы пераважна стымулюючы характар. Дзяржаўная палітыка па падаткаабкладанню насельніцтва, у аснову якой была пакладзена ацэнка ўладамі эканамічнага стану розных мясцовасцей, сведчыла пра зацікаўленасць улады не столькі ў збіранні падаткаў, колькі ў імкненні стварыць умовы для нармальнага эканамічнага развіцця.

Для ўвядзення ў гаспадарчае абарачэнне як мага большай плошчы земляў, павелічэння колькасці насельніцтва і цяглавай жывёлы скарб распрацаваў спецыяльную  сістэму ільготных умоваў гаспадарання, якая выявілася ў змяншэнні павіннасцей, пераводзе сялян сталовых эканомій Беларусі з адпрацовачнай рэнты на грашовую, дазволе апрацоўваць неабмежаваную колькасць дадатковай, або прыёмнай, зямлі за нязначныя падаткі, увядзенні "слабод" з частковым або поўным вызваленнем ад феадальнай рэнты на тэрмін ад пяці да пятнаццаці гадоў і інш.

Дзейсная эканамічная палітыка, якую праводзў скарб у дзяржаўных уладаннях, часта станавілася прыкладам для ўладальнікаў прыватных маёнткаў у Беларусі. Так было ў другой палове 16 ст. падчас правядзення дзяржавай валочнай памеры, так здарылася і ў другой палове 17 ст. у дачыненні да палітыкі ачыншавання[23]. Перайманню гэтага вопыту шляхтай     садзейнічала аздараўленне фінансавай сістэмы Рэчы Паспалітай у другой палове 17 – пачатку 18 ст. У гэты час спынілася эмісія грошай, рынкавыя каціроўкі манет розных наміналаў выйшлі на ўзровень рэальнага ўтрымання ў іх металу. Такім чынам, увядзенне чыншавай сістэмы рабіла псаванне грошай дзяржавай невыгаднай ёй самой жа[24].

Як паказаў аналіз разнастайных дакументаў (пастановаў сеймаў, каралеўскіх інструкцый, напамінальных лістоў, даравальных граматаў, інвентароў, кантрактаў на арэнду дзяржаўных уладанняў і інш.),  мерапрыемствы дзяржаўнай улады па пераадольванню наступстваў вайны ў дзяржаўных уладаннях з'яўляліся вынікам свядомай эканамічнай палітыкі скарба. Пры прыняцці гаспадарчых рашэнняў дзяржава ўлічвала шматлікія фактары: ступень эканамічнага разбурэння, шчыльнасць насельніцтва, геаграфічнае становішча і інш.

У выніку пэўная эканамічная свабода сялян садзейнічала паступоваму аднаўленню эканомікі краіны ў цэлым. Сведчаннем гэтага з'яўляецца рост агульнай колькасці насельніцтва Беларусі, якое, па падліках А.Карпачова і П.Казлоўскага, павялічылася ў 1700 г. да 2247 тыс. чалавек (у 1667–1673 гг. яна складала 1352 тыс. чалавек)[25].

Аднак перыяд стабілізацыі эканамічнага жыцця ў ВКЛ працягваўся нядоўга. Распачатая ў 1700 г. Паўночная вайна (1700–1721 гг.) ператварыла беларускія землі щ асноўны тэатр ваенных дзеянняў напярэдадні Палтаўскай бітвы.

Такім чынам, другі раз за кароткі прамежак часу дзяржава апынулася перад фактам неабходнасці адбудовы разбуранай вайной эканомікі. З аднаго боку, аднаўленчы перыяд першай паловы 18 ст. павінен быў быць лягчэйшым, паколькі скарбам ужо былі распрацаваны і ўжыты на практыцы рычагі і механізмы гаспадарчай адбудовы ў другой палове 17 ст. Аднак, аб'ектыўныя эканамічныя цяжкасці, звязаныя з ваенным ліхалеццем, ускладняліся яшчэ і тым, што ў пачатку 18 ст. разбурэнне напаткала не поўнасцю адноўленую і ўмацаваную сельскую гаспадарку. Таму, разам з выкарыстаннем ужо вядомых мер і льготаў, дзяржава вымушана была шукаць новыя дзейсныя спосабы для эфектыўнага гаспадарчага ўзнаўлення.

Улады разумелі, што тэрмін адбудовы гаспадаркі залежаў у значнай ступені ад наяўнасці ў дзяржаўных землях працоўных рук. У сувязі з гэтым вельмі важным было прыняцце на сейме 1717 г. пастановы "Аб адыйшоўшых падданых, якія павінны плаціць гіберну", у якой катэгарычна загадвалася каралеўскім камісарам адшукваць дзяржаўных сялянfo, "якія аседласць сваю мелі і дамамі жылі", без усялякага прамядлення[26].

Да таго ж, ізноў уведзеная скарбам у першай палове 18 ст. сістэма слабод, прызначаная для "запамажэння" сялянству, не толькі станоўча ўплывала на адбудову і ўзмацненне гаспадарак, але і спрыяла прытоку насельніцтва ў пераважнай ступені ў дзяржаўныя ўладанні з суседняй Расеі. Узмацненне прыгонніцтва ў Маскоўскай дзяржаве прымушала рускіх сялянаў шукаць лепшай долі за заходняй мяжой, у першую чаргу, на землях Беларусі. Пры гэтым, скарб ВКЛ не скупіўся на абяцанне вольнасцяў, ільготаў на многія гады, дапамогі на набыццё гаспадаркі. З дапамогай такіх новапрышлых людзей павялічвалася колькасць насельніцтва краіны, уводзілася ў гаспадарчае абарачэнне ўсё большая плошча ворыўных земляў і, адпаведна, паскараўся працэс гаспадарчай адбудовы.

Вынікам дзяржаўнай палітыкі другой паловы 17 – першай паловы 18 ст., накіраванай на стварэнне спрыяльных умоваў для адбудовы ў першую чаргу сялянскай гаспадаркі, стала не толькі вяртанне ў гаспадарчае абарачэнне значных масіваў раней запусцелай зямлі і павелічэнне вытворчасці збожжа, але і хуткае ўмацаванне і развіццё ўнутранага рынку, пашырэнне таварна-грашовых адносінаў. З сярэдзіны 18 ст., калі ў Еўропе павялічыўся попыт на хлеб і выраслі кошты на зерне, Беларусь узмацніла сваю прысутнасць і на еўрапейскім рынку[27].

Пры гэтым, другая палова 18 ст. уяўляла сабой якасна новы ў параўнанні з папярэднім, перыяд у гаспадарчай гісторыі Беларусі. Агульны парламентскі крызіс часоў Аўгуста ІІІ (1733–1763), недасканаласць сістэмы кіравання дзяржаўнымі ўладаннямі, уплыў эканамічных і палітычных зменаў, якія адбыліся ў той час у дзяржавах Заходняй Еўропы, яскрава сведчылі пра неабходнасць мадэрнізацыі эканамічных адносінаў і на тэрыторыі ВКЛ.

У 1764 г. была створана Скарбавая камісія ВКЛ (Эканамічная Рада літоўскага скарбу) - спецыяльны дзяржаўны орган, у кампетэнцыю якога ўваходзіла кіраванне фінансамі, кантроль за збіраннем падаткаў, нагляд за гандлем і ўвогуле за эканамічным становішчам. Мерапрыемствы дзяржаўнай улады па рэфармаванню падаткавай сістэмы, па ўніфікацыі мераў і вагі на тэрыторыі ВКЛ і Кароны, па ліквідацыі ўнутраных мытных пошлін, па ўвядзенні адзінага абавязковага для ўсіх саслоўяў мытнага падатку стварылі магчымасці як для пашырэння ўнутранага рынку, так і для актывізацыі знешніх гандлёвых аперацый

У другой палове 18 ст. з'яўляліся розныя, нават супрацьлеглыя праекты па рэфармаванню сталовых эканомій, старостваў і дзяржаў, што сведчыла пра існаванне шырокіх магчымасцяў для правядзення дзяржаўнай эканамічнай палітыкі па павелічэнню даходаў каралеўскага скарбу. У іх абмеркаванні маглі прымаць удзел розныя зацікаўленыя асобы, што паказвае пэўны дэмакратызм пры прыняцці эканамічных рашэнняў у Рэчы Паспалітай.

Дзейнасць Скарбавай камісіі спрыяла разгляду прапанаваных праектаў на дзяржаўным узроўні. У значнай ступені на з'яўленне шматлікіх магчымых варыянтаў  гаспадарчых рэформаў аказвала ўплыў ідэалогія Асветніцтва і распаўсюджаныя ў Заходняй Еўропе эканамічныя тэорыі, у першую чаргу, тэорыя фізіякратаў.

З другога боку, розныя эканамічныя праекты былі афармленнем тых ідэй, якія фармаваліся ў папярэдні перыяд — падчас пошуку дзяржаўнай уладай і прыватнымі ўласнікамі магчымых дзейсных шляхоў па пераадольванню эканамічных крызісаў.

Падсумоўваючы папярэднія тэзісы, неабходна адзначыць, што развіццё дзяржаўных уладанняў у другой палове 17 – першай палове 18 ст. паказала, што пэўная эканамічная свабода сялянства, сістэма льгот, разумнае рэгуляванне збору падаткаў спрыялі ўсталяванню эканамічнай стабільнасці ў краіне. Рашэнне адбудаваць эканоміку дзяржавы праз першасную адбудову гаспадаркі асноўнага вытворцы - селяніна было адзіна правільным ва ўмовах эканамічных крызісаў другой паловы 17 і першай паловы 18 ст. Спробы А.Тызенгаўза ў другой палове 18 ст. узмацніць ўціску сялянаў і вярнуцца да арганізацыі фальваркаў хоць і прывялі спачатку да павелічэння даходаў, але выклікалі пратэст сялянства.

Дзяржаўная палітыка па пераводу сялян каралеўскіх сталовых эканомій на адпрацовачную рэнту не стала прыкладам для ўладальнікаў прыватных маёнткаў, як гэта было ў другой палове 16 ст. падчас правядзення валочнай памеры і ў другой палове 17 і пачатку 18 ст. пры ўвядзенні разнастайных ільготаў і чыншу. Наадварот, гаспадарчыя вынікі рэформы А.Тызенгаўза прымушалі прыватных уласнікаў шукаць іншыя, больш эфектыўныя шляхі для павелічэння даходнасці сваіх уладанняў. Зніжэнне агульных гаспадарчых паказчыкаў у развіцці каралеўскіх сталовых эканомій пераканалі дзяржаву ў неабходнасці вяртання ў 80-х г. 18 ст. да чыншавай сістэмы і нават да найму. Гэта сведчыла пра спад эфектыўнасці паншчыннай працы, яе неадпаведнасць новым эканамічным умовам і страту далейшай перспектывы эканамічнага развіцця па шляху ўзмацнення прыгонніцтва.

Такім чынам, у ходзе даследавання эканамічнага становішча дзяржаўных уладанняў у другой палове 17 – 18 ст. намі былі вылучаны тры храналагічныя перыяды, якія характарызуюцца пэўнымі зменамі ў гаспадарчай палітыцы скарба і сацыяльна-эканамічным развіцці ўсяго грамадства:

1. 1648–1699 г. - характарызуецца выпрацоўкай дзяржавай рычагоў і механізмаў па ліквідацыі наступстваў глыбокага эканамічнага крызіса, выкліканага войнамі сярэдзіны – другой паловы 17 ст., і паступовым аднаўленнем гаспадаркі да пачатку 18 ст. у асноўным праз перавод сталовых эканомій на грашовую рэнту, увядзенне сістэмы льготаў і слабод, дазвол сялянам браць у апрацоўку неабмежаваную колькасць зямлі на льготных умовах, вызваленне цэлых рэгіёнаў ад выплаты падаткаў на пэўны тэрмін і да т.п.;

2. 1700–1763 г. - абумоўлены новым разбурэннем эканомікі Беларусі ў сувязі з Паўночнай вайной і палітыкай дзяржаўнай улады, накіраванай на стымуляванне і стабілізацыю эканамічнага развіцця праз ужыванне ўжо вядомых гаспадарчых мерапрыемстваў. Разам з тым, недасканалая сістэма кіраўніцтва дзяржаўнымі ўладаннямі ў апошнія дзесяцігоддзі гэтага перыяду стала перашкодай на шляху гаспадарчай ініцыятывы насельніцтва, што сведчыла пра неабходнасць адміністрацыйных і гаспадарчых рэформаў;

3. 1764–1795 г. - перыяд мадэрнізацыі эканомікі. Характарызуецца правядзеннем гаспадарчых рэформаў, сярод якіх вылучаецца стварэнне і дзейнасць Скарбавай камісіі ВКЛ, мерапрыемствы А.Тызенгаўза па рэарганізацыі прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў дзяржаўных уладаннях, з'яўленне альтэрнатыўных праектаў па арганізацыі вытворчасці ў каралеўскіх эканоміях на тэрыторыі ВКЛ. Пошук скарбам дзейсных і аптымальных шляхоў для вядзення гаспадаркі выяўляўся таксама ў актыўным ужыванні наёмнай працы ў дзяржаўных уладаннях.

   Падзел эканамічнай гісторыі Беларусі другой паловы 17–18 ст. на азначаныя перыяды абумоўлены своеасаблівасцямі сацыяльна-эканамічнага развіцця дзяржавы ў гэты час. Такі падыход дазваляе правесці больш глыбокае даследаванне эканамічнай палітыкі скарба, выявіць пэўныя тэндэнцыі і асаблівасці гаспадарчага жыцця краіны ў цэлым.

Дыскусія па выступу І.Кітуркі

Генадзь Семянчук (Гародня): - Каб разважаць аб наяўнасці альбо адсутнасці крызісу ў гаспадарцы, мы спачатку мусім вызначыць дэфініцыю крызіса. Таксама трэба ўлічваць, што ў першай палове 18 ст. крызіс быў агульнаеўрапейскі.

Ірына Кітурка: - Крызіс і заняпад - гэта дзве розныя рэчы. У другой палове 17 ст. і ў першай палове 18 ст. нельга казаць, што меў месца суцэльны крызіс. Галоўны змест таго перыяду не крызіс, а магчымасць выйсці з яго, здольнасць дзяржавы знайсці нейкія механізмы для выхаду з гэтага крызісу. Так, у другой палове 18 ст. крызіс быў агульнаеўрапейскі, звязаны з Паўночнай вайной. Але другая палова 18 ст. – то эпоха Асветніцтва, час узнікнення розных эканамічных тэорый і школаў, як напрыклад, школы фізіякратаў і інш. Мне здаецца, што менавіта падчас крызісаў і знаходзіліся шляхі і механізмы, якія ў другой палове 18 ст. прывялі да мадэрнізацыі ў эканоміцы.

Святлана Куль-Сяльверстава (Гародня): - Не трэба злучаць з’явы ў эканоміцы з развіццём чалавечай думкі. Гэта такая кандовая марксісцкая тэорыя пра базіс і надбудову.