|
 Дыскусія пасля І паседжання
Гістарычная навука ў БССР і СССР.
Страты і набыткі Леанід Гарызонтаў (Масква): Хочу высказаться по большинству докладов. Не подлежит сомнению, что историческую науку советского периода изучать необходимо. Вопрос только в том, как изучать и в каком объёме? Когда эта задача ставилась в годы перестройки, в частности, Ю.Афанасьевым, который сегодня упоминался, она сводилась преимущественно к обличению, ниспровержению, максимум – указанию отдельных вех пути в нечто качественно новое. В каком объеме? В полном объеме! При этом было принято говорить суммарно, обобщенно обо всей советской исторической науке за 70 лет ее развития. В настоящее время такой подход, конечно же, не продуктивен.
С другой стороны, когда беседуешь с российскими коллегами о перспективах изучения исторической науки советского периода, они, как правило, делают исключение для последних десятилетий. Почему? Потому что главные действующие лица того времени нередко по-прежнему удерживают важные позиции, что делает критику делом небезопасным. И мы сейчас, чтобы выдержать необходимую дистанцию, обычно останавливаемся где-то на конце 1950-х годов. Думаю, что это неправильно. Существует необходимость быстрее продвигаться в изучении исторической науки советского периода к его последним десятилетиям, к его итогам, которые принципиально важны для понимания современной ситуации.
Полная реставрация канонов советской историографии невозможна сейчас ни в одном из государств постсоветского пространства (в том числе в Беларуси), но вместе с тем, как ни парадоксально, период советской историографии не вполне и даже далеко еще не завершен. Современная историографическая ситуация определяется многими факторами, но едва ли не важнейшим из них является наследие советской эпохи. Оно либо в видоизмененной форме получает продолжение в новых условиях, либо служит объектом критики, но, так или иначе, присутствует в науке начала 21 века. В “постсоветском” пока очень много “советского”.
Советская историческая наука может быть охарактеризована как наша общая колыбель, хотя колыбель, надо признать, достаточно своеобразная. В ней существовали своего рода перегородки, ячейки. То, что происходило в центре (Москве, Ленинграде), конечно же, отличалось от имевшего место в Минске или Киеве. Отличалось, в частности, по тематике. В этой связи важно вспомнить, что изучение истории союзных республик сосредотачивалось преимущественно в самих этих республиках, вследствие чего российская историческая наука по сей день испытывает немалые трудности – недостает традиций, собственных научных школ исследования истории Белоруссии или Украины.
И, как правильно подчеркивалось, республиканские ячейки советской исторической науки различались по царившей в них атмосфере. Об этом свидетельствует научная биография В.Пичеты, который не смог работать в Беларуси, но чрезвычайно продуктивно трудился последние годы жизни в Москве, правда, над несколько иным кругом сюжетов. Это и история Н.Улащика, чья белорусская идентичность не подлежит сомнению. Но мне все же представляется, что взгляд на этого ученого исключительно с белорусской перспективы грешит известной односторонностью. Его наиболее фундаментальные аграрные штудии явились вкладом в марксистскую разработку истории деревни.
С советским прошлым связано то общее, что российская, белорусская и украинская историографии имели на своём старте в конце 1980-х годов. Для меня была очень интересна типология, предложенная З.Шибеко, хотя с некоторыми его тезисами я не могу полностью согласиться. Не буду касаться польской исторической науки, которую хорошо знаю, и литовской, ситуацию в которой представляю весьма приблизительно.
Если ограничиться только “восточнославянскими” историографиями, то, видимо, наиболее радикально “национализация” истории была проведена на Украине. Стоит ли белорусским историкам ставить перед собой задачу догнать и перегнать в этом отношении украинских коллег? Полагаю, что нет. В самой украинской исторической науке формируется влиятельное, хотя пока немногочисленное направление, представители которого весьма жестко критикует ставшую нормативной в постсоветское время национальную концепцию истории. Оснований у них, поверьте, для этого более чем достаточно.
Что еще общего в наших историографиях? К сожалению, высокая степень политизации. И в этом плане опять-таки можно говорить о советском наследии – часто с иными оценочными знаками, но политизация весьма велика. Для исторической науки это разрушительная тенденция, поскольку возникают препятствия для реализации ее важнейшей познавательной функции. Плюрализм часто сводится к конфронтации двух черно-белых изображений, что обедняет научный поиск. В дискуссиях ученых налицо стремление искать в позиции оппонентов исключительно политическую, а не научную составляющую, не те рациональные зерна, которые способствуют постижению прошлого.
И последнее, о сотрудничестве. Одна из величайших наших потерь состоит в разрушении того научно-информационного пространства, которое существовало в СССР. История частей Советского Союза на разных своих этапах совершенно неразделима. Упомянутый разрыв пространства – потеря всеобщая. С уверенностью скажу, что от нарушения контактов многого лишились российские историки, которые не могут полноценно изучать такую фундаментальную проблему, как формирование русской нации и функционирование многонационального, регионально разнородного государства – Российской империи и СССР.
Для развития каждой национальной историографии необходимы многовекторные научные контакты. Для белорусской науки это означает, между прочим, не только тесное сотрудничество с Белостоком и Люблином, но также с Москвой, Питером и т.д. Многие плодотворные идеи рождаются в спорах и дискуссиях, а когда их нет, то трудно ожидать и прогресса науки. Мы лишены оперативной информации о последних книжных новинках. Пытаемся восполнить пробел ценою индивидуальных усилий энтузиастов, но делаем это поневоле бессистемно. Кроме того, в Москве и Петербурге хранится громадный массив исторических документов, без которых невозможно писать историю Белоруссии. Часто ли в последние годы белорусские историки приезжают работать в российские архивы? Конечно, есть объективные трудности, но ведь всегда важна и субъективная мотивация. Вектор сотрудничества белорусских историков развернут на Запад, и эта односторонность уже начинает ощутимо вредить.
Что касается совместных комиссий, о которых шла речь, то я давно участвую в российско-польской комиссии, а сейчас предстоит также работа во вновь созданной российско-украинской комиссии. В принципе подобные институции создают рамочные условия для ведения на постоянной основе диалога. Однако все зависит от того, в чьи руки дело попадает. Если сотрудничество формализуется, ведется для бюрократической “галочки”, рапорта в вышестоящие инстанции, не нацелено на поиск истины, интерес к нему с обеих сторон неизбежно затухает. Этого хотелось бы избежать в российско-белорусских контактах историков.
Вольга Ямкова (Кіеў): Хачу адрэагаваць на заўвагу спадара Гарызонтава, адносна таго, ці трэба беларускім гісторыкам даганяць украінскіх. Лічу, што для ўзнікнення таго рэвізіянісцкага накірунку, пра які Вы казалі, трэба ўсё ж такі, каб папярэдне адбыўся працэс нацыяналізацыі гістарычнай навукі. Потым можна гэтую пазіцыю ўдакладняць, крытыкаваць або рэвізаваць. Але ўсё гэта адбываецца ў межах ужо ўкраінскай нацыянальнай гістарычнай навукі.
Зусім някепска, што гісторыкі “ідуць ва ўладу”, узначальваюць, напрыклад, універсітэты, факультэты ды інш. Яны атрымліваюць рэальную магчымасць публікаваць працы, развіваць пэўныя накірункі гістарычнай навукі. Але гэта мае і свае мінусы. Часцяком адбываюцца так, што гісторыкі-начальнікі трапляюць сааўтарамі ў калектыўныя працы, хоць рэальна нічога не пісалі і не ўдзельнічалі ў канкрэтным даследаванні.
Сяргей Токць (Гародня): Мне вельмі спадабалася думка Захара Шыбекі адносна двух паверхаў навуковых ведаў. На першым паверсе непадзельна павінны панаваць законы навукі. Другі ж паверх будзе заставацца навукова-папулярным і актыўна ўплываць на развіццё грамадскай і нацыянальнай свядомасці. У савецкай гістарыяграфіі гэтага падзелу не было. Даволі цяжка яго ўбачыць і ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі. Хоць гэта павінна быць.
Іншая справа, што зрабіць гэта даволі складана, бо навукова-папулярная гісторыя, якая павінна ўплываць на самыя шырокія колы грамадства, даходзіць да чытача, галоўным чынам, дзякуючы падручнікам і праграмам вывучэння гісторыі, якія пішуць і ствараюць пераважна набліжаныя да ўлады гісторыкі. Свабоднага рынку гістарычных ведаў, які, як мне падаецца, ёсць у Польшчы, дзе гістарычная літаратура з’яўляецца адной з найбольш папулярных у кніжным гандлю, у нас няма. У грамадстве існуе насцярожанасць і недавер да гісторыкаў. Многія перакананыя, што ўсе гісторыкі імкнуцца толькі да аднаго, а менавіта, навязаць грамадству сваю ўласную думку. Як стварыць гэтую прастору вольнага рынку кніг і ідэй? Як стварыць чытача, не маючы доступу да дзяржаўнага механізму, да тых жа падручнікаў, якія навязваюцца грамадству? Гэта задачы над рашэннем якіх трэба думаць.
Віталь Карнялюк (Гародня): Ва ўсіх паведамленнях прысутнічае пытанне, што карыснага можна ўзяць са спадчыны савецкай гістарыяграфіі? Ад чаго катэгарычна адмовіцца? Лічу, што галоўным крытэрыем у гэтым выбары павінна з’яўляцца нацыянальная пазіцыя. З аднаго боку, тут усё проста і ясна, мы павінны ісці па шляху па якому ідуць нашыя суседзі – літоўцы, украінцы, палякі. Але з іншага боку, узнікае сур’ёзная праблема сумяшчэння феномена нашай нацыянальнай гісторыі, якая ў савецкі час ігнаравалася даследчыкамі, з агульнаеўрапейскім гістарычным шляхам. Гісторыя блізкай нам Еўропы разбіраецца гісторыкамі суседніх краінаў і вельмі важна, якую яе частку возьмем мы.
Эдуард Мазько (Гародня): Хачу выказацца адносна выступаў З.Шыбекі, А.Смаленчука і А.Краўцэвіча. Па-першае, трэба адзначыць, што беларуская савецкая гістарыяграфія патрабуе грунтоўнага аналізу. Аднак мы павінны ўсведамляць, што савецкая гістарыяграфія, нягледзячы на пэўныя разбежнасці паміж асобнымі даследчыкамі, уяўляе сабой пэўную цэласнасць. Я згодны са спадаром Гарызонтавым, што М.Улашчык таксама быў савецкім гісторыкам. Зрэшты, усіх гісторыкаў таго часу яднала марксісцкая ідэалогія. Аднак нават у тых умовах гістарычная навука заставалася паліфаніей, няхай не вельмі шырокай, але ўсё ж такі паліфаніей. Да таго ж яна прайшла ў сваім развіцці пэўную эвалюцыю. І гэта трэба ўлічваць.
Па-другое, мне здаецца, што ацэньваючы працы савецкіх гісторыкаў, трэба адразу вызначыцца з крытэрыем ацэнкі. Такім крытэрыем павінен быць прынцып навуковасці. Па-трэцяе, старанны пошук негатываў і пазітываў у савецкай гістарыяграфіі можа прывесці да ператварэння аналізу ў маналог аб савецкай гістарыяграфіі. Не думаю, што сучасныя прадстаўнікі савецкай гістарыяграфіі нас пачуюць. Што датычыць нацыянальнага гледзішча, то, на мой погляд, беларускай гістарыяграфіі трэба шукаць трэці шлях. Тым больш, што многія праблемы і сама савецкая гістарыяграфія не заўсёды можа быць аб’ектыўна ацэненая з нацыянальнага гледзішча.
Згодны, што павінна існаваць гісторыя акадэмічная і гісторыя асветніцкая. Зрэшты, яны і існуюць. Хочам мы таго або не, кожнае гісторыяпісанне ўтрымлівае пэўную ідэалогію, пэўныя міфы, якія потым тыражуюцца праз падручнікі, праз папулярную літаратуру. Не пагаджуся з калегам Сяргеем Токцем, што ў савецкі час гэтага не было. Думаю, што былі працы, аўтары якіх прэтэндавалі на акадэмізм, і былі звычайныя прапагандысцкія выданні.
Васіль Варонін (Менск): Для мяне не зусім зразумела, дзе пралягае мяжа паміж савецкай і несавецкай гістарыяграфіяй часоў БССР? Згадвалі пра М.Улашчыка. Безумоўна, ёсць “розныя” Улашчыкі. Адзін – гэта “Предпосылки крестьянской реформы в Литве и Белоруссии”, а другі – “Введение в изучение белорусско-литовского летописания”.
Сёння мы дыскутуем пра здабыткі і страты беларускай гістарыяграфіі часоў БССР, а мне падаецца, што прыйшоў час падводзіць вынікі развіцця беларускай постсавецкай гістарыяграфіі. Тут зроблена шмат, і гэтая праблема становіцца ўсё больш актуальнай.
Ігар Кузняцоў (Менск): Улічваючы, што нашая канферэнцыя міжнародная і на ёй прысутнічаюць госці з Расеі, Украіны і Польшчы, хачу заўважыць, што калегі з суседніх дзяржаваў не ўяўляюць, у якіх умовах працуюць беларускія гісторыкі. Трэба трохі пажыць у нашай краіне, каб зразумець нашую паўсядзённасць, пачынаючы ад сродкаў масавай інфармацыі, адносінаў да гісторыкаў ды інш. Можаце паверыць нам на слова, што і міжнароднае супрацоўніцтва гісторыкаў нашай краіны таксама носіць спецыфічны характар. Напрыклад, гады два таму была прынята беларуска-расейская навуковая праграма “Беларусы ў Сібіры”. Мяне, як даследчыка які 5 гадоў жыў і працаваў у Томску, папрасілі для зборніка па дадзенай праблеме напісаць артыкул. Я падрыхтаваў яго, але ў зборніку артыкул так і не быў змешчаны. Затое былі публікацыі людзей, якія ніколі не былі ў Сібіры. Адказам на маё здзіўленне была рэпліка, нібыта я занадта востра расстаўляю акцэнты. Рэдактары вырашылі, што мой артыкул выходзіць за межы сучаснай беларускай гістарыяграфіі і можа выклікаць незадавальненне кіраўнікоў Інстытута гісторыі АН Беларусі. Праз год праект быў наогул закрыты. На сённяшні дзень у нас адсутнічаюць кантакты, бо ўсе гэтыя камісіі – самая сапраўдная фікцыя. Гэтая гульня ў інтэграцыю нічога не дае. Пошукі супрацоўніцтва на міждзяржаўным узроўні – сёння гэта тупіковы шлях. Застаюцца толькі індывідуальные кантакты, абмен інфармацыяй, электронная перапіска ды інш.
Мне даволі складана было рыхтавацца да нашай канферэнцыі, бо ўсе праблемы, якімі я займаюся, у беларускай савецкай гістарыяграфіі адсутнічаюць. Няма ні праблемы палітычных рэпрэсій, ні праблемы пярэдадня і пачатку ІІ сусветнай вайны. Расейская і ўкраінская гістарыяграфія па гэтых пытаннях зайшлі так далёка, што мы іх ніколі не дагонім. Гэта трэба прызнаць. Нават, калі мы засядзем у архівах, нам спатрэбіцца гадоў 15, каб выйсці на іх узровень.
Крызіснасць сітуацыі яшчэ і ў стаўленні ўлады да нашай працы. Адзін падручнік яшчэ можна надрукаваць. Але трэба быць гатовым да непрыемнасцяў. Захар Шыбека выдаў падручнік, і наступствы не прымусілі сябе доўга чакаць. Я прайшоў гэта пяць гадоў назад. Падручнік можна выдаць, але застаецца пытанне, да каго ён дойдзе? Ці здолеем мы стварыць навукова-папулярны накірунак гістарыяграфіі? Папулярны падручнік да электарата не дойдзе. Улада ўсё блакіруе. Больш таго, нават недзяржаўныя сродкі інфармацыі працуюць супраць нас. Мне нядаўна адкрыта сказалі, што гісторыя не з’яўляецца актуальнай праблемай, а, у прыватнасці, гісторыя палітычных рэпрэсій перастала быць моднай. Калі я пацікавіўся, а што сёння ў модзе, нічога не пачуў у адказ. Мы заблакіраваны па абодвух накірунках – дзяржаўным і недзяржаўным. Мне падаецца, што сёння нам не трэба асабліва грунтоўна аналізаваць беларускую савецкую гістарычную навуку. Дастаткова будзе правесці параўнанне, што яны пісалі, што я пішу. Усё астатняе напіша Інстытут гісторыі, які толькі і займаецца савецкай гістарыяграфіяй і яе новымі накірункамі. Давайце будзем займацца нашымі праблемамі, а савецкую гістарыяграфію прыводзіць толькі ў якасці кантрасту. Тым больш, што мы працуем амаль што ў падполлі, як, дарэчы, і створанае ў гэтым годзе Беларускае аддзяленне Таварыства “Мемарыял”, якое я і прадстаўляю.
Захар Шыбека (Менск): Па-першае, хачу спыніцца на перспектывах развіцця беларуска-расейскіх кантактаў паміж даследчыкамі. Трэба адзначыць такі выключна факт нашых узаемаадносінаў, калі адзін з вядучых расейскіх гісторыкаў спецыяльна на адзін дзень прыехаў да нас, каб паслухаць беларускіх калегаў. Лічу гэта добрым знакам. Сапраўды, на дзяржаўным узроўне, наладзіць пастаянныя кантакты даволі складана, але важна адзначыць, што беларускія навукоўцы саспелі да супрацоўніцтва з расейскімі. Мы падрыхтаваныя. Мы чакаем гэтага супрацоўніцтва. Патрэбная была пэўная паўза для перасэнсавання нашага вопыта. Трэба было зразумець неабходнасць такіх кантактаў. Думаю, што гэтыя адносіны будуць развівацца.
Другое важнае пытанне – гэта пытанне нацыяналізацыі гісторыі. Разумею, чаму Леанід Гарызонтаў выказаў перасцярогу наконт нацыяналізацыі. Наколькі я ведаю, нацыяналізацыя гісторыі на Украіне мае пэўны перакос, паколькі яна ажыццяўляецца з ваяўнічых праваслаўных пазіцый. Гэта яе адметнасць. Нацыяналізацыя бывае рознай, у т.л. і плюралістычнай, рознабаковай. Чаму для нас гэта вельмі важна? Прывяду прыклад нашага адлучэння ад літоўскай спадчыны. Гэта балючае для нас пытанне! Недапушчальнасць беларусаў да спадчыны ВКЛ трымаецца на шэрагу паслядоўных міфаў. І пачынаецца ўсё ад тэорыі паходжання беларусаў са старажытнарускай народнасці. За ім ідзе міф пра фармаванне беларускай народнасці на працягу 13 – 16 ст. І тут узнікае пытанне, чыя ж гэта дзяржава – ВКЛ. А калі літоўская народнасць існавала, а беларуская не існавала, то адказ відавочны – ВКЛ з’яўляецца літоўскай дзяржавай. Трэба яшчэ згадаць пра міф польскай этнічнай дзяржавы Рэчы Паспалітай, міф уз’яднання з Расейскай імперыяй, непазбежнасць перамогі Кастрычніцкай рэвалюцыі, пачатку беларускай дзяржаўнасці з 1919 г. Мы не можам пакінуць Літву і ўсю літоўскую спадчыну на водкуп сучасным літоўскім палітыкам і гісторыкам. Яны захапілі ў нас гэтую спадчыну, але з іншага боку, мы дазволілі гэта зрабіць. Для нас сувязь з літоўскай спадчынай ўзмацняе нашу магутнасць як аднаго з вядучых славянскіх народаў. І думаю, што гэта праблема важная для ўсяго славянскага свету. Трэба вяртаць для нас спадчыну Вялікага Княства Літоўскага.
Наступная прычына неабходнасці нацыяналізацыі звязаная з міфам пра народную ўладу. Калі мы прызнаем, што савецкая ўлада – народная ўлада, то прыйдзецца згадзіцца з тым, што гэта таксама беларуская ўлада. Трэба абавязкова тлумачыць, што найвялікшае злачынства бальшавікоў – гэта нацыяналізацыя прыватнай уласнасці. Пазбаўленне людзей іх уласнасці невыпадкова папярэднічала масавым рэпрэсіям.
Што такое беларусізацыя для беларусаў? Гэта абсурд! Згадаем таксама пра міф сяброўства народаў. На справе гэта нагадвала лагернае сяброўства “зэкаў”. Бальшавізм звычайна абвінавачваюць у рэпрэсіях па сацыяльнай прыкмеце, але чамусьці забываюць пра рэпрэсіі па нацыянальнай прыкмеце. На справе, нацыянальны генацыд у такой самай меры быў характэрны для бальшавікоў як і класавая барацьба. Карацей кажучы, бальшавізм з’яўляўся фактычна камуна-фашызмам. Менавіта таму лічу важнай і актуальнай нацыяналізацыю гісторыі.
Валянцін Мазец (Менск): Некалькі словаў пра тое, ці трэба нам вывучаць гісторыю КПБ? Думаю, што вывучаць трэба. Гэтае вывучэнне паспрыяе пераадоленню тых міфаў, пра якія казаў Захар Шыбека. У архівах захаваліся такія цікавыя дакументы, як лісты працоўных у ЦК ВКП(б). На іх падставе можна было б напісаць не адну кнігу. Таксама не вывучаныя архіўныя калекцыі пытанняў, якія задаваліся лектарам аддзела агітацыі і прапаганды і адказы апошніх. Цікава было б параўнаць усё гэта з афіцыйнай версіяй падзеяў. Такое параўнанне лёгка знішчае міф пра народную ўладу. Толькі грунтоўнае вывучэнне механізму партыйнага кіраўніцтва ўсімі сферамі жыцця грамадства дазволіць пераадолець міфы савецкага часу.
Андрэй Кіштымаў (Менск): Мяне даўно цікавіць пытанне пра тое, чаму мы ў сваіх гістарычных даследаваннях ідэалізуем і абвяшчаем бязгрэшным беларускі народ? Чаму гэта ўлада не была народнай? А чаму не лічыць і сённяшнюю ўладу народнай? Хто можа адказаць? Урэшце рэшт, калі былі лісты працоўных у вярхі партыйнай улады, то галоўнае не іх існаванне, а тое, што не было адваротнай сувязі. Улада ніяк не рэагавала на гэтыя звароты. Значыць, улада выхоўвала народ так, як яна гэтага жадала. І на пэўнай ступені мы можам казаць, што ўлада – гэта не прадукт уздзеяння народа, а наадварот, што беларускі народ – гэта прадукт уздзеяння ўлады. А гэта азначае, што ўлада станавілася народнай! Вось гэта і быў сапраўдны механізм станаўлення народнай улады! Таксама можна прыгадаць веру ў “добрага цара”, і царызм у пэўнай ступені таксама быў народнай уладай. Аналагічна народнай была і савецкая ўлада. Яна выхоўвала народ, які аказаўся падатлівым на гэтае выхаванне.
Аляксандар Краўцэвіч (Гародня): Хачу адрэагаваць на выказаную Эдуардам Мазько думку, што Мікола Улашчык з’яўляецца савецкім гісторыкам, бо ён карыстаўся марксісцкай метадалогіяй. Мне падаецца, што словы “савецкі” і “марксісцкі” нельга ўжываць як сінонімы, бо марксізм – гэта дыялектычна-матэрыялістычны метад, якім карысталіся не толькі савецкія гісторыкі. Гісторык-марксіст – гэта не зусім тое, што савецкі гісторык.
Эдуард Мазько (Гародня): Безумоўна, марксізм быў метадалагічнай базай даследаванняў не толькі савецкіх гісторыкаў, але лічу, што Міколу Улашчыка мы можам аднесці да савецкіх гісторыкаў яшчэ і таму, што ён жыў і працаваў у савецкі час і належаў да прафесійнай карпарацыі савецкіх гісторыкаў.
Наталля Сліж (Гародня): Вельмі важна пераасэнсаваць савецкую гістарыяграфію, бо сёння мы маем падобныя праблемы. Тут і стэрэатыпы, і тэндэнцыйнасць, і пэўныя сходныя мадэлі. Яшчэ адна важная праблема сучаснай гістарыяграфіі – яе ізаляванасць ад агульнаеўрапейскай гістарычнай навукі. Нашы даследчыкі не друкуюцца на англійскай мове, нам не хапае кантактаў з даследчыкамі цэнтральнаеўрапейскіх краінаў. У апошнія гады, як тут заўважылі, пагоршыліся кантакты паміж навукоўцамі розных краінаў, пачалі пераважаць асабістыя сувязі. Але можна прывесці станоўчы прыклад, да якога я маю непасрэднае дачыненне. Гаворка пра праект “Акадэмічная сетка даследчыкаў ВКЛ”, які аб’яднаў гісторыкаў 5 краінаў. Мы здолелі правесці ўжо дзве міжнародныя канферэнцыі, у якіх удзельнічалі навукоўцы з Польшчы, Літвы, Беларусі, Украіны і Расеі. Мы здолелі абмеркаваць многія праблемы гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Ініцыятыву праявіла грамадскае аб’яднанне маладых навукоўцаў “ВІТ”.
Што датычыць праблемы выкладання, то хачу заўважыць, што нікому з нас ніхто не можа перашкодзіць выкладаць гісторыю Беларусі так, каб гэта выкладанне развівала нацыянальную свядомасць студэнтаў. Гэта можа нават больш важна, чым нашыя навуковыя працы, якія будуць чытаць толькі спецыялісты. Мы павінны выконваць яшчэ і грамадскую місію і ўздымаць гонар беларускай нацыі, беларускай гісторыі і беларускай культуры.
Алесь Смалянчук (Гародня): Цалкам не згодны з думкай Ігара Кузняцова, што нам не варта займацца савецкай гістарыяграфіяй. Сённяшняя размова пра беларускую савецкую гістарыяграфію – гэта адначасна размова пра саміх сябе, пра тое, як далёка мы адышлі ад традыцый савецкай гістарычнай навукі. Шкада будзе, калі атрымаецца, што ўсе перамены звяліся да аднаго: мы выйшлі з палону камуністычнай ідэалогіі, каб трапіць у палон ідэалогіі нацыянальнай. Памянялі пару знакаў з плюса на мінус, і на гэтым усё закончылася. А потым нехта будзе аналізаць нашыя працы і смяяцца над тымі міфамі, якія ўжо мы стваралі. Прыклад з біяграмай Міколы Ермаловіча, пра што казаў Андрэй Кіштымаў, вельмі паказальны.
Хачу таксама звярнуць увагу на складанасць самога феномену беларускай савецкай гістарыяграфіі. Паміж намі пачаліся нават спрэчкі наконт прыналежнасці Міколы Улашчыка або Міколы Ермаловіча да савецкай гістарыяграфіі. Згадваю пра гэта, бо падчас падрыхтоўкі да выступу чытаў у Нацыянальнай бібліятэцы даклад сакратара ЦК КП(б)Б Цімафея Гарбунова “Героическое прошлое белорусского народа” (выступ у Доме Палітасветы ў Менску ў 1945 г.). Дык вось, Гарбуноў між іншым казаў, што пачаткі беларускай дзяржаўнасці звязаны з Полацкім княствам, якое было адным з самых вялікіх у Еўропе, што беларускі народ вельмі любіў і шанаваў сваіх князёў. У храналагічным спісе згадваліся гады жыцця Еўфрасінні Полацкай як славутай асветніцы Беларусі, а Кірыла Тураўскі характарызаваўся як філосаф Беларусі. Усё не так проста, і феномен беларускай савецкай гістарычнай навукі – гэта шматколерны феномен.
Мадэлі і схемы, якія прапанаваў Захар Шыбека, вельмі цікавыя, хоць для мяне відавочна і тое, што яны спрашчаюць сітуацыю. Напрыклад, я не згодны з характарыстыкай літоўскай мадэлі. Я не лічу сябе спецыялістам па літоўскай гістарыяграфіі, але мае кантакты з літоўскімі даследчыкамі паказваюць, што калегі з Літвы гатовыя ісці на супрацоўніцтва. У 2003 г. Інстытут гісторыі АН Літвы арганізаваў канферэнцыю, прысвечаную праблеме палітыкі царызма ў канфесійнай галіне на беларускіх і літоўскіх землях. Дык вось на 80% гэта была беларуская канферэнцыя. Літоўскія даследчыкі вельмі высока ацанілі ўзровень распрацоўкі канфесійнай праблематыкі ў нашай краіне. Кантакты ёсць і не трэба перабольшваць ступень палітызаванасці літоўскай гістарычнай навукі.
Згодны з Леанідам Гарызонтавым, што сёння абсалютна немагчыма поўнае вяртанне да савецкай гістарыяграфіі, як немагчыма развіццё гістарычнай навукі на падмурку марксісцка-ленінска-сталінскай тэорыі. Прадстаўнікі гэтай аджыўшай навукі сапраўды займаюць высокія пасады, выдаюць падручнікі, але ў апошнія 10-15 гадоў не з’явілася ніводнай навуковай манаграфіі, напісанай у рэчышчы марксісцка-савецкай метадалогіі. Практычна ўсе сур’ёзныя навуковыя працы напісаныя прадстаўнікамі нацыяльнай гістарыяграфіі. Сучасны палітычны рэжым спрыяе парадаксальнай сітуацыі, калі гістарычная навука пайшла далёка наперад, а падручнікі адлюстроўваюць яе пазаўчорашні дзень.
Хачу таксама адрэагаваць на словы нашага маскоўскага госця наконт дамінавання “заходняга вектару” ў кантактах сучасных беларускіх гісторыкаў. Згадваю свой першы ўдзел у міжнароднай канферэнцыі. Гэта было ў Любліне ў 1993 г. Тады я толькі пачынаў навуковую працу, быў аспірантам. Але быў вельмі ўражаны тым, што ўбачыў вялікую зацікаўленасць польскіх калегаў тым, што кажу я, што гавораць іншыя беларускія даследчыкі. Яны сапраўды цікавіліся гэтым. У той жа час ў Расеі беларускае перасэнсаванне сваёй гісторыі звычайна ўспрымаецца як нацыяналізм. (Агаваруся, што гэтая ацэнка не датычыць самога спадара Гарызонтава і ягонага аддзела ў Інстытуце славяназнаўства РАН).
Публікуецца на сайце з
ласкавай згоды Рэдакцыйнай Рады "Гістарычнага
Альманаху"
|
Польскі аўкцыён
