|
 Дыскусія
пасьля ІІ паседжання
Ігар Кузняцоў:
З першага верасня ў навучальных установах уводзіцца курс “Вялікая Айчынная вайна савецкага народу”. Падручніка пакуль няма. Як звычайна, мы яго ўбачым, калі з’явіцца ў кнігарнях. Хутчэй за ўсё будзе створаны яшчэ адзін савецкі варыянт трактоўкі падзеяў пярэдадня і пачатку вайны. Чаму я так мяркую? Адам Залескі зусім нядаўна сцвердзіў існаванне двух накірункаў у гістарыяграфіі – “сацыялістычнай арыентацыі” (паводле яго вызначэння), да якой належаць усе “прагрэсіўныя гісторыкі”, і “рэакцыйна-нацыяналістычнай”. Да апошняй, я думаю, належаць удзельнікі нашай канферэнцыі.
Некалі мы праводзілі канферэнцыю на тэму “Гісторыя, якой няма ў падручніках”. З таго часу шмат што змянілася, і зараз прыйшоў час праводзіць канферэнцыю на тэму “Падручнікі, у якіх няма гісторыі”.
Андрэй Кіштымаў: Часцей за ўсё, калі мы гаворым пра абшчыну, то размова ідзе пра сярэднявечча. Але вось ХІХ ст., і асабліва яго другая палова… Існуюць “сельские общества”, як юрыдычна аформленыя і замацаваныя. Яны дзейнічалі да 1917 г. і нават пасля 1917 г. можна даследаваць іх сляды. Часцей гавораць пра зямельныя адносіны і т.п., па-за ўвагай застаецца элемент свайго роду вясковай дэмакратыі.
Валянцін Голубеў: Не магу пагадзіцца з Андрэем Кіштымавым, які рэгулярна пераносіць расейскія прыклады на нашую глебу. Абшчыну звычайна разглядаюць як інстытут самаарганізацыі сялянства дзеля дасягнення сваіх эканамічных і сацыяльных мэтаў. “Сельские общества”, пра якія казаў А.Кіштымаў, ствараліся з мэтай больш эфектыўна абіраць сялянства. Яны ствараліся па загаду чыноўнікаў. Калі лічыць гэтую форму абшчынай, то ў савецкі час таксама “абшчынай” з’яўляўся калгас разам з сельсаветам. Я згаджаюся, што абшчына існавала таксама пасля далучэння беларускіх земляў да Расеі, але гэта быў інстытут дзяржаўны, арыентаваны на сапраўдную эксплуатацыю сялянства.
Святлана Марозава: Вельмі слушна заўважыла спадарыны Вольга Ямкова, што спадчына беларускай міжваеннай эміграцыі вельмі слаба даследаваная ў беларускай гістарыяграфіі. Але што казаць пра гэта, калі мы нядаўна даведаліся пра тое, што не зацверджана ВАКам абарона доктарскай дысертацыі А.Пашкевіча, прысвечанай беларускай пасляваеннай эміграцкай літаратуры.
Як пазітыўны момант трэба адзначыць, што Згуртаванне беларусаў свету “Бацькаўшчына” распаўсюдзіла інфармацыю, што яно рыхтуе энцыклапедычны даведнік, прысвечаны трэцяй хвале беларускай эміграцыі. Як відаць, справа вывучэння беларускай эміграцыі скранаецца таксама і ў нас. Хоць дзяржаўныя структуры хады гэтаму вывучэнню не даюць.
Што датычыць рэплікі Ігара Кузняцова, то хачу паведаміць, што выкладчык Гарадзенскага універсітэту Іван Басюк, аўтар манаграфіі Наваградскі кацёл, падрыхтаваў доктарскую дысертацыю па праблеме пачатковага перыяду савецка-нямецкай вайны на тэрыторыі Беларусі. Але ў Інстытуце гісторыі НАН яму заявілі, што да святкавання 60-годдзя Перамогі, каб ён і не думаў абараняцца, бо паставіць пад удар сам Інстытут.
Адносна М.Доўнар-Запольскага, хачу адзначыць, што існуе версія ягонага ад’езду з Менску ў сувязі з крытыкай рукапісу Гісторыі Беларусі партыйнымі цэнзарамі.
Эдуард Мазько: Хачу адказаць на заўвагу Васіля Вароніна наконт “сціпласці” заходнебеларускай гістарыяграфіі па праблемах ВКЛ. Гэтую ацэнку можна прыняць, але трэба звярнуць увагу на працы ксяндза Адама Станкевіча. Яны заслугоўваюць згадкі, хоць бы таму, што тут відавочныя пачаткі таго, што можна назваць “нацыянальным міфам” ВКЛ. Гэта, у першую чаргу, Родная мова ў святынях. Таксама трэба згадаць пра працу Ігната Дварчаніна, прысвечаную Францішку Скарыне.
Згодны, што многія сучасныя падыходы да падзеяў савецка-нямецкай вайны моцна нагадваюць падыходы савецкага часу. Аднак я не згаджуся, што савецкая гістарыяграфія жыве і сёння. Хутчэй жывуць некаторыя схемы. Пасля 1991 г. лепш казаць пра постсавецкую гістарыяграфію.
Васіль Варонін: Што датычыць заходнебеларускай гістарыяграфіі міжваеннага перыяду, то настойваю, што яна была больш сціплай за ўсходнебеларускую. Праца А.Станкевіча больш датычыць мовы, і я ўплыў на фарміраванне нацыянальнага міфа ВКЛ невідавочны.
Андрэй Кіштымаў: Хачу вярнуцца да абшчыны. Мне здаецца, што калі Валянцін Голубеў у сваіх працах пералічвае тыя “нібыта абшчынныя формы” (“сельскія ашчыны”, калгасы, сельсаветы ды інш.), то ён, здаецца, сам здзіўляўся наколькі яны сапраўды адпавядаюць абшчыннай сялянскай традыцыі. Проста адбылася пэўная трансфармацыя, і гэтага ніхто не будзе адмаўляць. Але што датычыць “сельских обществ” і праўленняў, сельскіх судоў ды інш., то трэба канстатаваць, што нашыя навукоўцы-аграрнікі пакінулі гэта па-за дужкамі, хоць ў архівах захаваўся цудоўны матэрыял. Гэта шматгадовыя дакументы валасных праўленняў, якія з’яўляюцца цудоўнай крыніцай па мікрагісторыі. Хачу звярнуцца да Сяргея Токця, які, безумоўна, глядзеў гэтыя матэрыялы: Ці шмат там інфармацыі пра г.зв. “эксплуатацыю царызмам сялянства”, ці там іншыя матэрыялы? На мой погляд, калі кажуць, што “сельские общества” былі інструментам эксплуатацыі нашага “няшчаснага” сялянства, то ў гэтай сітуацыі царызм абвінавачваюць не па адрасу. Гэта была вельмі добрая форма арганізацыі жыцця сялянства. Можа я памыляюся, тады папраўце мяне.
Валянцін Голубеў: Мы з А.Кіштымавым гаворым пра цалкам розныя рэчы. Канешне, калгас – гэта таксама пэўная праява калектывізму. У Беларусі наогул слова “абшчына” да далучэння да Расейскай імперыі не існавала. У нас гэта арганізацыя называлася “грамада”. У гэтай грамадзе здаўна існаваў свой суд – “копны суд”. Гэта выключна сялянская форма самарганізацыі. Сяляне ўсё робяць самі і для сябе. У часы Расейскай імперыі абшчына існавала, але гэта ўжо быў адзіны агульнарасейскі стандарт. Была поўная ўніфікацыя. Падобна на калгасы савецкага часу.
Андрэй Кіштымаў: Беларускі калгас і прыбалтыйскі былі рознымі з’явамі!
Аляксандар Краўцэвіч: Наколькі я зразумеў дыскусію паміж В.Голубевым і А.Кіштымавым, то гаворка ідзе пра сістэму арганізацыі жыцця сялянства. Паводле В.Голубева, абшчына – гэта, у першую чаргу, элемент самакіравання, а паводле А.Кіштымава, абшчына – гэта форма арганізацыі, навязаная зверху дзяржавай, свайго роду адміністратыўная сістэма.
Не згодны са скепсісам Ігара Кузняцова наконт “пісання тэкстаў у шуфляду”. Я, наадварот, заклікаю калегаў пісаць як мага больш тэкстаў у шуфляду. Мы маем пэўныя шансы апублікаваць гэтыя тэксты. Апроч таго, трэба быць аптымістам. Шуфляда, пра якую я кажу, не такая глыбокая, як было ў савецкія часы.
Алесь Смалянчук: У дыскусіі прагучала імя Івана Басюка. Хачу паведаміць, што недаўна ў выдавецтве Гарадзенскага універсітэту выйшла ягоная кніга, прысвечаная пачатковаму перыяду савецка-нямецкай вайны на тэрыторыі Беларусі. Гэта абсалютна несавецкая гістарыяграфія. Нельга лічыць, што ўсё, што пішацца па гісторыі апошняй вайны з’яўляецца вяртаннем да савецкай гістарыяграфіі.
Валянцін Голубеў: Хачу падтрымаць Ігара Кузняцова. Я таксама лічу, што савецкая гістарыяграфія апошняй вайны працягвае жыць. Гэта відаць у новых падручніках, якія сёння афіцыйна распаўсюджваюцца. Там не дапускаецца нічога новага ў параўнанні з савецкай гістарыяграфіяй. На жаль, новыя працы не з’яўляюцца падмуркам стварэння новых падручнікаў.
Рэпліка Леаніда Гарызонтава: Хочу внести “оптимистическую” ноту: поверьте, во всем мире наши коллеги-историки жалуются на тяжелую жизнь. Американцы в последние годы сетуют на то, что условия работы в США стали хуже. В Японии, где я побывал полгода назад, грядет серьезная реформа высшего образования, что создало в профессиональном сообществе обстановку нестабильности. Что уж говорить о России? Российское государство вполне безучастно к судьбе гуманитарной науки, вспоминая о ней лишь тогда, когда чиновникам надо рапортовать об экономии средств. Сегодня труд сотрудников Российской Академии наук оплачивается хуже, чем в академиях Беларуси и Украины.
Ставился вопрос о том, насколько российским историкам интересны работы их белорусских коллег. Надо иметь в виду, что белорусские работы читаются даже не всеми, кто в силу своих профессиональных занятий должен их читать. Существует языковой барьер. В лучшем положении оказались специалисты, которые имеют базовую полонистическую подготовку. Знание польского языка позволяет достаточно свободно читать и по-белорусски, и по-украински. Отчасти благодаря наличию этой предпосылки в Институте славяноведения сформировано единственное в системе Российской Академии наук крупное профильное подразделение, изучающее Беларусь и Украину – Отдел восточного славянства, которым руковожу я. Украине, по понятным причинам, уделяется большее внимание. По Белоруссии специалистов мало, и очень трудно в московских условиях их готовить. Я рассматриваю белорусскую проблематику как один из наших приоритетов, вовсе не уступающий по важности украинистике.
Что мы сделали? В 2001-2003 гг. был проведен цикл “круглых столов”, материалы которых в ближайшее время будут изданы отдельной книгой под названием “На путях становления украинской и белорусской наций: факторы, механизмы, соотнесения”. Форма “круглых столов” позволила объединить значительные научные силы. В трех дискуссиях, посвященных огромному периоду от XVII столетия до Второй мировой войны, приняло участие три десятка российских специалистов. Были представлены разные точки зрения, в том числе по проблемам белорусской истории. Обсуждение темы “Этнокультурное взаимодействие восточных славян в XVII-XVIII веках” было включено в программу последнего международного съезда славистов. Обсуждение состоялось, но официально приглашенный на него белорусский участник в словенскую Любляну в августе 2003 г., к сожалению, не добрался.
Состоявшейся в сентябре 2003 г. конференцией “Этногеографическая терминология истории восточного славянства” начата работа над долгосрочном проектом, который мы собираемся сделать в 2005 г. международным. В названной конференции уже принимал участие представитель белорусской науки.
С прошлого года началось издание большого по объему и достаточно многотиражного ежегодника “Белоруссия и Украина: История и культура”, в котором мы стараемся откликаться и на белорусскую научную продукцию. Пользуясь случаем, хочу передать Белорусскому историческому обществу первый том ежегодника и пригласить белорусских коллег к участию в издании. Также передаю вам новый справочник Института славяноведения РАН, в котором подробно отражена деятельность Отдела восточного славянства, в том числе работа по подготовке индивидуальных монографий. Информацию об отделе можно получить теперь и на его веб-сайте: www.vostslavia.narod.ru
В сентябре этого года отделом проводится крупная международная научная конференция на тему “Государственная самостоятельность Украины и Белоруссии и основные тенденции в освещении прошлого восточного славянства мировой наукой”. В ней обязательно будут участвовать белорусские историки.
Идет также разработка совместного российско-белорусского исследовательского проекта “Белорусистика в российском и белорусском академическом славяноведении конца XIX – середины XX века: традиции и современность”, в рамках которого предполагается на серьезной документальной основе обратиться к истории науки советского периода, чему посвящена и сегодняшняя конференция. Таким образом, точек взаимодействия более чем достаточно. Мы не только открыты для контактов с белорусскими коллегами – мы в таких контактах крайне заинтересованы. Мой приезд в Минск сегодня является лишним тому подтверждением.
Аляксандар Краўцэвіч: На заканчэнне нашай канферэнцыі, хачу сказаць, што, нягледзячы на “аптымізм” нашага расейскага калегі, усё ж такі мы перажываем даволі цяжкі час. І гэта адбілася на нашай канферэнцыі. У параўнанні з ранейшымі канферэнцыямі Беларускага гістарычнага таварыства сённяшняя сабрала меншае кола ўдзельнікаў. Але будзем спадзявацца, што ў наступныя гады сітуацыя зменіцца да лепшага.
Нягледзячы на пэўную камернасць нашай канферэнцыі, сваю задачу (акцэнтацыя ўвагі на праблеме беларускай савецкай гістарыяграфіі) яна выканала. Мы будзем імкнуцца і надалей штогод праводзіць нашыя канферэнцыі. На жаль, Асацыяцыя беларускіх гісторыкаў, якая налічвае некалькі соцен сяброў, фактычна, не працуе.
Хачу падзякаваць нашым гасцям і ўдзельнікам канферэнцыі з Украіны, Расеі і Польшчы. Спадзяюся, што на наступнай канферэнцыі ўдзел замежных калегаў будзе яшчэ больш значным.
Публікуецца на сайце з
ласкавай згоды Рэдакцыйнай Рады "Гістарычнага
Альманаху"
|
Польскі аўкцыён
