хУ гэтай калонцы кожная з асноўных эмоцый у частцы /слупку/ /1/ звязаная папарна з чарговай эмоцыяй першага радка, паказанай у дужках. Напрыклад, для верхняга радка ў слупку /3/ удзячнасць, надзея і здзіўленне ёсць камбінацыі шчасця і /страху/.

Гэтыя пяць асноўных эмоцый, калі разглядаць іх у геданістычнай перспектыве, схіляюць да фармулявання абагуленай высновы, што велічыня прыемных эмоцый чалавека нашмат меншая ўвогуле, чым велічыня яго адмоўных эмоцый. У міжчалавечых суадносінах тыя эмоцыі пераносяцца на іншых людзей, як усё роўна на экран. А паколькі для сваіх адведзеныя і занятыя ў большасці прыемныя эмоцыі, то можна меркаваць, што прыкрыя эмоцыі будуць скіраваныя супраць Чужых не толькі больш часта, але больш зацята і сканцэнтравана. Чужыя патрэбныя менавіта як экран для праекцыі ўласных прыкрых, негатыўных эмоцый, а таксама адначасова як сродак да пасярэдніцтва для ўмацавання і інтэграцыі ўласнага пачуцця прыналежнасці да Мы. 
Гэтае сцвярджэнне дазваляе зразумець, на чым грунтуецца так вядомая з’ява, як наймацнейшая інтэграцыя каго-кольвек /Мы/ менавіта перад абліччам іншага каго-кольвек /Яны/, нашмат мацнейшая, чым інтэграцыя ў выпадку пазітыўных дзеяў чалавека: «салідарнасць з другімі», «шанаванне чалавечай годнасці», «чалавечае братэрства», «агульнае дабро» etc.
Мэтай такога доўгага ўступа было звярнуць увагу Шаноўнага Чытача на той факт, што катэгорыя «тоеснасць» ёсць прадуктам і пунктам выйсця да аналізу суадносінаў Мы-Яны. «Тоеснасць» змяняе свой сэнс у розных гістарычных адрэзках, як гэта паказаў Халл, каб у сучасным, атамізаваным, рассыпаным свеце зрабіцца катэгорыяй штодзённага ўжытку. Гэта праяўляецца ў штодзённых пацверджаннях тэзы, што падзел на Мы і Яны, на Сваіх і Чужых, ёсць падставай і першай неабходнай умовай кансалідацыі тоеснасці і абуджэння матывацыі дзенння. Такім чынам, гэты падзел не залежыць ад самога чалавека, яго волі, маралі, культуры etc. Бо на шляху да ўласнай тоеснасці немагчыма абмінуць супольнага характару той тоеснасці, ідэнтыфікацыі са Сваімі супраць Чужых.
Альтэрнатыва падзелу на Мы і Яны робіцца актуальнай, бо прыкрыя эмоцыі пераважаюць над станоўчымі, а скіраваныя тыя прыкрыя эмоцыі на Чужых і толькі як выключэнне на Сваіх. У выніку чаго той падзел на Сваіх і Чужых, які ідзе следам за тоеснасцю, будзе толькі мацнець. 

СВАЕ І ЧУЖЫЯ, ПРАВАСЛАЎНА-БЕЛАРУСКАЯ МЕНШАСЦЬ
Непазбежнасць падзелаў на Мы і Яны, якая вынікае з пададзеных папярэдне прычынаў, як у чынніках сацыяльных /самаакцэптацыя/, так і грамадскіх /кантроль суполкі, калектыву, асяроддзя/, паказаная ў маёй кнізе17. Нацыянальныя і рэлігійныя меншасці ў свядомасці прадстаўнікоў большасці гэта цалкам адменныя і цэльныя групы, пры гэтым стратыфікацыя іх адбываецца з пункту гледжання сімпатыі альбо антыпатыі.
Суадносіны паміж большасцю і меншасцю звычайна маюць вельмі своеасаблівы і больш нідзе не паўтаральны характар. Пры гэтым можна вызначыць шэраг чыннікаў, якія ўплываюць на такія суадносіны:
1. С п і с к і м і н у л а г а ў з а е м н а г а в о п ы ту. Гэта памяць, балючая тым і тым /абарыгены Аўстраліі, індзейцы ЗША/, альбо наадварот, прыязная і добразычлівая, як традыцыйныя адносіны да палякаў у Аўстраліі. Часта здараецца так, што памяць пра ўзаемныя канфлікты і крыўды не ёсць нават ясна акрэсленая, а таму то гасне, то ізноў разгараецца полымем напружання /напрыклад, каўказскія народы і Расія/. Можа быць нават так, што меншасць і большасць не маюць ніякай узаемнай супольнай традыцыі, але ствараюць супольнасць разам, прыкладам чаго ёсць савецкія жыды ў Ізраілі.
2. П р а п о р ц ы я л і ч б а ў. Калі меншасць малаколькасная, то знікае адчуванне пагрозы з яе боку /напрыклад, літоўцы ў Польшчы/, але часта ёсць так, што меншасць вельмі шматлікая /напрыклад, рускамоўныя саветы ў Эстоніі/, нават так шматлікая, што з’яўляецца рэальнай пагрозай для большасці, а ёсць рэгіёны, дзе сама меншасць з’яўляецца ўжо не меншасцю, але падаўляючай большасцю.
3. К а н ц э п ц ыя м е н ш а с ц і. Калі меншасць жыве ў дыяспары, тады меншая пагроза з яе боку, чым калі яна насельвае акрэслены абшар, асабліва калі разглядае гэты абшар як выключна «свой». Страх перад сепаратызмам робіцца крыніцай нежадання і непрыязні, як у Ірландыі, Квебеку альбо ў выпадку турэцкай меншасці ў Балгарыі.
4. С т у п е н ь к у л ь т у р н а г а а д р о з н е н н я і а д р ы в у. Найбольш істотныя тут расавыя адрозненні /туркі ў Балгарыі, афра-амерыканцы ў ЗША, белыя ў Паўднёвай Афрыцы etc/, таксама адрозненні моўныя /брэтонцы ў Францыі, венгры ў Славакіі etc/ і рэлігійныя /туркі ў Балгарыі, курды ў Турцыі, франкафоны ў Квебеку etc/.
5. С і л а с е п а ра т ы с ц к а й т э н д э н ц ы і. Асобныя групы, меншасці праяўляюць адкрыта такія тэндэнцыі і тым самым з’яўляюцца дакучлівым клопатам для большасці /туркі ў Балгарыі, курды ў Турцыі, франкафоны ў Квебеку etc/. 
6. Д э м а к р а т ы ч н ы я т р а д ы ц ы і г р а м а д с т в а і д з я р- ж а в ы. У краінах з укаранелай дэмакратыяй канфлікты паміж большасцю і меншасцю больш рэдкія і не маюць такога адкрытага характару, як у краінах са слабой дэмакратыяй альбо ўвогуле без дэмакратычнай традыцыі /канфлікт паміж чачэнцамі і Расіяй, суадносіны меншасцей і большасці ў Швецыі і Нямеччыне, Югаславія часоў маршала Ціта і сучасная Югаславія/.
7. П р а в а в ыя г а р а н т ы і п р а в о ў м е н ш а с ц і. Найвышэйшая форма гарантыі правоў меншасці гэта канстытуцыя, якая трактуе шматнацыянальнасць і шматкультурнасць як галоўную і асноўную дзяржаўную дактрыну. Напрыклад, Аўстралія альбо Канада. У такім выпадку правы меншасці нават не ставяцца пад пытанне. У такой перспектыве любое парушэнне правоў меншасці гэта парушэнне права і падважанне прынятых дэмакратычных асноваў. У такой краіне любое парушэнне правоў меншасці цягне за сабой судовую справу. У іншых краінах права можа дазваляць на тыя ці іншыя формы дыскрымінацыі меншасцей. Напрыклад, у Нямеччыне дазволеныя анекдоты пра палякаў, але забароненыя пра жыдоў. У ЗША існуе і множыцца расісцкі Ку-Клукс-﷓Клан, у Польшчы за дзесяць гадоў не асуджаны аніводны аўтар антысеміцкіх графіці і лозунгаў
8. М а т э р ы я л ь н ы ў з р о в е н ь ж ы ц ц я і с т у п е н ь д з я р- ж а ў н а й а р г а н і з а ц ы і. Добра арганізаваная і багатая дзяржава здольная паменшыць колькасць і маштаб канфліктаў паміж сваімі грамадзянамі. Зразумела, канфлікты ва ўмовах структурнага беспрацоўя, браку жыцця, бяспраўя, адсутнасці перспектываў і недаверу да самога інстытута ўлады ствараюць найлепшы грунт для іррацыянальнага ўспрымання свету і пошуку вінаватых /напрыклад, антысеміцкая фобія ў Нямеччыне часоў нацыянал-сацыялізма альбо ў Польшчы 1968 года/.
Можна было пералічыць яшчэ шмат пераменных чыннікаў, што ёсць пасярэднікамі ў суадносінах паміж большасцю і меншасцю. Але толькі названыя найважнейшыя паказваюць надзвычай складаны характар тых суадносінаў. Калі ж узяць пад увагу, што нарастанне нават паказаных пераменных таксама мае свой спектр, то агульны вобраз будзе змадэляваць вельмі цяжка.
Ускладняецца мадэляванне яшчэ і тым, што ўзаемныя сімпатыі і антыпатыі не абавязкова падзяляюцца ўсімі, больш таго, часта нават адна і тая ж асоба можа мець і часцей усяго мае вельмі амбівалентныя пачуцці да асобаў з іншай групы18; пачуцці тыя маюць выразны кантэкстуальны характар і могуць быць адвольна альбо свядома разьдзьмуханыя. Па-за тым суадносіны маюць сваю дынаміку, не стаяць на месцы, тым болей у краінах, дзе адбываецца трансфармацыя ўсяго грамадскага жыцця.
З гэтага пункту гледжання хацела б паказаць, у якім становішчы былі суадносіны паміж праваслаўна-беларускай меншасцю і польска-каталіцкай большасцю ў часах пасля 1989 года. 
Ранейшыя даследаванні этнічных і нацыянальных меншасцей падкрэслівалі інтэракцыйны характар суадносінаў з большасцю. Канцэптуалізацыя вобразу ўласнай групы выконваецца менавіта ў такім ракурсе, праз адносіны да іншай контр-групы, у дадзеным выпадку – да групы дамінуючай. Выразна сфармуляваў гэта І. Абрэмбскі:
«Наш уласны выгляд і вобраз гэта не болей, чым рэфлексія тых кантрастаў, на падставе якіх этнічная група вызначае адметнасць ад іншых групаў. Усё тое, што група ацэньвае і разумее як яе ўласнае, што адрознівае яе ад іншай этнічнай групы, ёсць звязанае з антытэзай рысаў, якія вызначаюць адметнасць чужой групы. Такім чынам, кожны ўласны вобраз і бачанне сябе самога ёсць другаснае і ўзалежненае. /.../. Пра рэчаіснасць, якую ўяўляе сабе этнічнае група, гавораць не тыя рысы і факты, якія ёсць і якія насамрэч уласныя гэтай групе, а нават не выдуманыя і не адпавядаючыя рэчаіснасці яе ўяўленні пра сябе, але яе ўяўленні пра суседнія этнічныя групы і праз ўяўленні тых групаў пра яе».
Вышэй пададзеныя ўмоўныя ўяўленні знаходзяць сваё адлюстраванне таксама ў працах і даследаваннях пра тоеснасць праваслаўна-беларускай нацыянальнай меншасці, якая заўжды разглядаецца ў неадрыўнай лучнасці з польска-каталіцкай большасцю. Дагэтуль зробленыя даследаванні маюць, аднак, выразны акцэнт на беларускім, менавіта, нацыянальным характары групы і, як працяг, на яе зменшанне і асіміляцыю. Такі падыход і яго рэалізацыя непакояць многіх аўтараў. Напрыклад, сцвярджаюць:
«На польска-беларускім памежжы не маем аднастайнай і цэльнай этнічнай катэгорыі, таму паслугоўванне тэрмінам «беларуская меншасць» гэта недапушчальнае спрошчванне таго, што ёсць на самай справе. На практыцы адрозненні ўнутры гэтай групы праяўляюцца і ў зусім розных адносінах паасобных прадстаўнікоў гэтай групы да палякаў і польскай культуры»19.
Гэта абгрунтаваная заўвага. Бо найбольш трапным акрэсленнем для згаданай групы сягоння ёсць менавіта ўжываны тут тэрмін п р а в а с л а ў- н а - б е л а р у с к а я м е н ш а с ц ь. Такое акрэсленне падказвае, дзе мае змяшчацца акцэнт альбо націск пры канцэптуалізацыі вобразу ўласнай групы, больш рэлігійны чыннік важны чым нацыянальны. Бо за такі падыход сведчаць не толькі вынікі даследаванняў, якія паказваюць пераважна веравызнаўчую базу, але таксама вынікі даследаванняў, якія падкрэсліваюць, што ёсць шырокая самаідэнтыфікацыя «праваслаўны паляк» /можа, лепш «паляк-праваслаўны»?/.20. «Беларусамі ў беластоцкім ваяводстве адчувае сябе каля 30% насельнікаў праваслаўнага веравызнання» – сцвярджаюць аўтары, але «прыблізна каля 60% насельнікаў праваслаўнага веравызнання у беластоцкім в. адчувае сябе палякамі».21. Пададзеныя сцвярджэнні даказваюць слушнасць ужыванага тэрміна «праваслаўна-беларуская меншасць» замест звычайна шырока ўжыванай «беларускай нацыянальнай меншасці». Гэтае сцвярджэнне мае не толькі чыста фармальнае значэнне, але паказвае экземпліфікацыю пераменаў свядомасці, якія адбываюцца ў дадзенай групе на працягу астатніх гадоў.
Такая назва групы цягне за сабой таксама практычныя высновы. Бо ў выніку апошніх пераменаў у свядомасці паўсталі фактычна два асяродкі, што твораць і мацуюць уласную самаідэнтыфікацыю названай меншасці. Першы з іх, акцэптуючы перш за ўсё рэлігійны чыннік, згуртаваны вакол Праваслаўнай Царквы, царкоўных брацтваў і часопіса «Przegl№d Prawosіawny», а другі, нацыянальны, гэта Беларускае Грамадзка-Культурнае Таварыства, Беларускі Саюз у Польшчы і часопісы «Ніва» і «Czasopis».
Тыя два цэнтры дзейнічаюць з мэтай захавання рэлігійна-нацыянальнай тоеснасці пражываючых у Польшчы меншасцей, пры гэтым беларускія арганізацыі займаюцца толькі беларусамі, а праваслаўныя арганізацыі таксама ўкраінцамі, лэмкамі і праваслаўнымі палякамі. П р а в а с л а ў н ы а с я р о д а к, у адпаведнасці з Евангеллем, больш схільны акцэнтаваць вяршынства менавіта праваслаўнай веры адносна нацыянальнасці. Разумеючы неабходнасць нацынальнага адраджэння ў Рэспубліцы Беларусь /асяроддзе «Przegl№du Prawosіawnego» разам з групай беларускай інтэлігенцыі выдае ў Мінску беларускамоўны квартальнік «Праваслаўе»/, асяродак той трымаецца на адлегласці ад дзеянняў польскіх беларусаў, якія так ці іначай вядуць да ўмяшання ў справы Рэспублікі Беларусь, а тым самым надаюць міжнародны статус нутраному становішчу на Беларусі. Падтрымліваючы блізкія кантакты з праваслаўнымі Беларусі, праваслаўнае асяроддзе ў Польшчы адначасова падтрымлівае кантакты з праваслаўнымі Грэцыі, Фінляндыі, Францыі, ЗША і іншых краінаў. Гэтая праваслаўная група падтрымлівае суверэнітэт Беларусі, але разумее такую падтрымку як неўмяшальніцтва Польшчы ў справы Беларусі. Тым болей, што гэтая група скептычна адносіцца да быццам сяброўскіх адносінаў да Беларусі польскіх палітычных элітаў, а найперш правіцы, бо не бачыць ніякай рэальнай дапамогі. Н а ц ы я н а л ь- н ы а с я р о д а к больш схільны падкрэсліваць ролю і значэнне нацыянальнага пачуцця беларусаў/на правым беразе Буга/, а таксама іх культурнай і палітычнай незалежнасці ад Расіі. Тут у цэнтры праблема беларускага суверэнітэту, адсюль адназначная і выразная непрыязь да цяперашняга прэзідэнта Беларусі. Нацыянальны асяродак ідэнтыфікуе сябе з незалежніцкім і дэмакратычным этасам амерыканскай прэвененцыі, які быў падставай дэмакратычных пераменаў у Польшчы з 1989 года. 
Пасля пералому 1989 года абодва тыя асяродкі спрабавалі шмат разоў самастойна дамагчыся ўласнага парламентарнага прадстаўніцтва ў Рэчы Паспалітай Польскай. На выбарах 1990 года спісак Праваслаўнага Выбарчага Камітэта здабыў пасольскі /дэпутацкі/ мандат, набраўшы амаль тры разы больш галасоў, чым кандыдат Беларускага Выбарчага Камітэта. Яшчэ большая розніца была на выбарах 1997 года /Беларускі Саюз выстаўляў сваіх кандыдатаў па спіску Уніі Працы/. Парламенцкія выбары 2001 года прынеслі поспех у выглядзе пасольскага мандата Яўгена Чыквіна, які абіраўся па спіску Саюза Левіцы Дэмакратычнай; галоўнага рэдактара часопіса «Przegl№d Prawosіawny».
Паколькі ідэнтыфікацыя прадстаўнікоў названай меншасці ў Польшчы з дзяржавай Рэспублікі Беларусь на сягонняшні дзень практычна адсутнічае і ў сэнсе грамадзянства прадстаўнікі беларускай меншасці адчуваюць сябе без выключэнняў палякамі, грамадская легітымнасць нацыянальнага ядра, цэнтра мае з часам слабець, а праваслаўнага цэнтра – вырастаць. Гэта адпавядае агульнай сусветнай тэндэнцыі, пра якую гаворыць Гуттынгтон: канструяванне тоеснасці вакол веравызнання і ў апазіцыі да адменных веравызнанняў.
Наступствам пададзенага сцвярджэння мае быць ідэнтыфікацыя даследаванняў свядомасці названай групы, звязанай з праваслаўем, таксама параўнанне яе адносінаў да традыцыі беларускай дзяржаўнасці, атоесамлення сябе з той традыцыяй. Гэта вельмі істотна з той прычыны, што даследаванні на «сцежцы» нацыянальнай для так рознароднай групы могуць даваць адменныя ад рэчаіснага становішча вынікі.
Можна прапанаваць гіпотэзу, што праваслаўныя ў Польшчы ёсць прыклад больш агульнага працэса, які Рональд Дор акрэсліў як «індыгенізацыя ў другім пакаленні». Працэс гэты заключаецца ў тым, што ў другім пакаленні асобы адукаваныя, мяшчанскія, дабіўшыся кар’еру ў розных прафесіях, арыентаваныя на сучаснае жыццё, адначасова запальна шукаюць свае рэлігійнай, але таксама культурнай ідэнтыфікацыі, звязанай з лакальнай традыцыяй. Рэлігія ў дадзеным выпадку робіцца, паводле Р. Дэбрая, «не опіюмам для люду, але вітамінам для аслабелых». 
Аўтары працаў пра праваслаўна-беларускую меншасць акцэнтуюць такую з’яву, як асіміляцыя, а таксама прыстасаваўча-акамадацыйны характар паводзінаў прадстаўнікоў гэтай групы. Гэта вельмі складаная праблема, чаму менавіта такі ёсць спосаб штодзённага жыцця асобаў з праваслаўна-беларускімі каранямі, а таму дагэтуль нават сама праблема не акрэсленая дастаткова ясна. Прычыны такой з’явы, на думку даследчыкаў, вырастаюць хутчэй з самой свядомасці і інтэракцый прадстаўнікоў меншасці, але ва ўсялякім разе не звязаныя з псіхікай альбо стылем жыцця большасці:
«Польская культура гэта прадмет імкнення і прыцягнення для падаўляючай большасці прадстаўнікоў беларускай меншасці ў Польшчы, таму што існуе своеасаблівы грамадскі дазвол на асіміляцыйныя працэсы, на засваенне польскасці»22.
Адказ на пытанне, чаму ў выніку дэмакратычных пераменаў у Польшчы дынаміка гэтай і толькі адной гэтай аўтахтоннай меншасці ў Польшчы не паддалася інтэнсіфікацыі23, ёсць вельмі складаны. На маю думку, для гэтага ёсць дзве галоўныя і складаныя прычыны:
1.Слабы нацыянальны этас беларускай меншасці.
2.У найлепшым выпадку адносіны польска-каталіцкай большасці да праваслаўна-беларускай меншасці абыякавыя.
Слабасць нацыянальнага этаса беларуса найлепей відаць у параўнанні з украінцамі. У выпадку ўкраінцаў пачуццё нацыянальнай свядомасці мае моцнае гістарычнае абгрунтаванне і апірышча ў нацыянальнай традыцыі. У выпадку беларусаў сама магчымасць спасылкі на гістарычны этас ёсць куды болей праблематычнай.24.
Слабасць нацыянальнага этасу праваслаўна-беларускай меншасці гэта як дадзенае, а тым самым не падлягае ніякай маніпуляцыі, хіба што можа быць неяк узмоцненае стараннямі самой меншасці. Магчымасць падтрымкі ў гэтай справе з польскага боку выглядае абмежаванай да падтрымкі матэрыяльнай, а таксама стварэння добразычлівай атмасферы для ініцыятываў самой беларускай меншасці.
Другі чыннік вынікае не толькі з нашага клопату пра становішча беларускай меншасці, але з увагі таксама на польска-каталіцкую большасць. Вяртаючыся да дыягназаў ўзаемных адносінаў меншасці і большасці, важна заўважыць тое, што менавіта абодва бакі самі лічаць сваім, а што адначасова адрознівае іх ад сябе. Іначай кажучы, якія рысы дазваляюць бачыць адных як Сваіх, а другіх як Чужых. 

СВАЕ І ЧУЖЫЯ
Здаецца, што можна рызыкнуць і паказаць пэўныя рысы ментальна праваслаўных беларусаў у адрозненні ад польска-каталіцкай большасці, каб можна было паказаць, чым адны адрозніваюцца ад другіх:
/1/ Гонар, слава, пыха, самахвальства, зазнайства – пакорнасць, згода падданасць.
Польскі гонар мае вытокі ажно з сармацка-шляхецкай традыцыі пышнасці і самапераканання вартасці ўласнай шляхецкай вольнасці і недатыкальнасці, а таксама з ХІХ-вечнай распаўсюджанай думкі пра палякаў як пра народ абраны, народ ідэі месіянства і Польшчы, якая ёсць «катлом народаў», якая ёсць краем, дзе больш за іншых любяць вольнасць і ў тым сэнсе палякі ёсць прыкладам і ўзорам для ўсяе Еўропы.25
Міфы пра першынства Польшчы ў Еўропе знаходзілі потым пацвярджэнне ў пасвячэнні каталіцызму як адзінай слушнай веры, а Польшча была з гэтай прычыны «бастыёнам хрысціянства». У свядомасці палякаў жывы таксама міф пра «леха, чэха і руса», пры гэтым лех выглядае старэйшым адносна пачынальнікаў іншых народаў-братоў. Таксама існуе міф пра польскую талерантнасць, які цягнецца яшчэ з часоў Рэфармацыі26. Перамогу ідэі вольнасці як быццам сімвалізавала перамога «Салідарнасці», абранне кардынала Кароля Вайтылы галавой рыма-каталіцкага касцёла, таксама ўступ Польшчы ў НАТА і бліжэйшая перспектыва прыняцця да Еўрапейскай Уніі толькі моцна пераконваюць у тым, што Польшча вяртаецца на сваё законнае месца ў свеце.
Гонар і яго пачуццё асабліва ўзмоцненыя перакананнем пра асаблівую прыгажосць полек і гонар палякаў. Адам Падгурэцкі27 сцвярджае, што такі гонар можа быць элементам постацяў і ўзораў, з якіх бяруць прыклад у штодзённым жыцці,а якое ўвогуле «абапіраецца на легенды», асабліва жыццё грамадскае абапіраецца на міфы і на «аўтэнтычныя групы прыкладу», якія трактуюць самі сябе як вартасць, не зважаючы на навакольны свет, як «прадстаўнічыя асобы», пры гэтым успрымаюцца такія асобы і групы не як міфы, але цалкам рэальна і паважна.28
Праваслаўна-беларуская група не мае такога пачуцця гонару з рычыны прыналежнасці да ўласнай дзяржавы, з відавочных прычынаў: не ідэнтыфікуецца з беларускай дзяржавай, пачуццё ўласнай дзяржаўнасці альбо смутак з прычыны яе адсутнасці праваслаўна-беларускай меншасці чужыя. Культура разглядаецца як неякі ўсходнеславянскі кангламерат, мова трактуецца як лакальная гаворка. Тым большае значэнне мае элемент рэлігійны, які праз духоўныя і культурныя вартасці праваслаўя як быццам далучае праваслаўна-беларускую групу да «высокай» культуры. Праваслаўе падкрэслівае пакорлівасць уласнаму лёсу як найвышэйшую вартасць, а гонар уважае за найвялікшы грэх. Папулярная прымаўка «тише едешь – дальше будешь», здаецца, ідэальна адносіцца да беларусаў, не да палякаў. Словы Янкі Купалы:
Я мужык, ды гонар маю,
гнуся, але да пары,
гучаць насамрэч як пахвальба, а троху як выклік пераменам тыповага побыту. Самаакрэсленні «мы грэчкасеі», «мы бульбы» перад усім азначаюць сувязь з вясковымі каранямі, але таксама ёсць выразам паказнога і фальшывага самапаніжэння. Стэрэатыпы «печкі», «хаты», «саломы», «лапцей», «каня» вяртаюць нібыта ў тую ўжо неіснуючую сельскасць, свойскасць і пагоджанне з лёсам.

/2/ Абраднасць – сакральны тып рэлігійнасці.
Шляхецкі час прынёс у польскую культуру, па-за катэгорыяй вольнасці, асаблівае разуменне каталіцкасці29 і звязаны з ім стэрэатып «паляк гэта каталік». Сувязь з каталіцтвам гэта істотная рыса польскасці. Аднак лёгка заўважыць, што польскі каталіцызм перад усім абрадавы, вонкавы /»горача маліцца, але слаба верыць»/30 Абрадавы характар польскага каталіцызма праяўляецца не толькі ў велічнасці касцельных святаў, але таксама ў цэлебрацыі нормаў і вартасцей з прычыны іх сакральнага характару і сімвалічнага значэння.31 Тое, што звязанае з Айчынай, незалежнасцю і мартыралогіяй, у адрозненні ад штодзённай сістэматычнай працы, падлягае сакралізацыі. Можна заўважыць, што свецкія сімвалы, у тым жа палітычныя, перамешваюцца з рэлігійнымі /асобы-сімвалы: Ян Павел ІІ, Лех Валэнса, кс. Янкоўскі, кс. Рыдзык/.
«Быць праваслаўным» у разуменні саміх апытаных праваслаўных гэта быць мацней звязаным з неякім sacrum адносна profanum, альбо з містычным і з трансцэндэнтным пачаткам веры. Падкрэсліваецца штодзённы рытуал працы на зямлі як непасрэдна звязаны з Божай сутнасцю пераменаў у прыродзе. Праваслаўнасць гэта спосаб існавання на свеце, само жыццё. Моцныя монастычныя традыцыі праваслаўя робяць акцэнт на значэнні пастоў, кантэмпляцыі, нястомнай малітвы, пакорнасці і сціпласці, мінуўшчыны і традыцыі. Вартасць і значэнне праваслаўя «як дабра ў небяспецы», якое пратрывала і адратавалася неякім цудам, нягледзячы на заходнія пераследы, і якое бароніць цэлы свет ад апошняй катастрофы, якую рыхтуе таму свету бясплённасць і павярхоўнасць культуры акцыдэнтальнай, кругазваротнай, падкрэсленыя вельмі выразна. У гэтым сэнсе наяўнасць усіх элементаў profanum, напрыклад, у палітыцы Царквы, пасвячэнне жанчынаў etc. трактуецца здаля, з полем для манеўра. Рэлігійны вопыт праваслаўя мае пераважна калектыўны характар. Духоўнае адзінства, супольнасць вернікаў у малітве пад час доўгіх набажэнстваў /службаў/ ёсць асновай жыцця ўсяго праваслаўнага грамадства, дзе ў адно misterium злучаюцца розныя падзеі і людзі, жывыя і мёртвыя.

/3/ Адсутнасць рэалістычнага ўспрымання – успрыманне рэальнасці.
Згаданая вышэй сакралізацыя profanum і пабудова «прадстаўніцтва», грунтаванне жыцця на міфах і легендах, асабліва жыцця грамадскага, гэта рысы рэалізму думання польскай большасці. Гэта вынікае таксама з надавання нашмат вышэйшага значэння вартасцям сімвалічным, чым вартасцям рэчаісным, стратэгічнымі чыннікамі робяцца менавіта легенды і міфы. Падгурэцкі як адну з найважнейшых метапаставаў, характэрную для палякаў, фармулюе як «палубічную» альбо як няздольнасць знайсці адэкватныя сродкі дзеля дасягнення вызначальных мэтаў.32
Гэтыя і тым падобныя развагі сацыёлагаў адсутнічаюць у канцэптуалізацыі прадстаўнікоў большасці ў свядомасці меншасці. Большасць уяўляецца меншасці як група незразумелая, непрадказальная і лёгка кіраваная нейкім міфічным цэнтрам, уладай. Напрыклад, гэтак быў успрыняты праваслаўна-беларускай меншасцю выбар Леха Валэнсы прэзідэнтам Польшчы, уключэнне рэлігіі ў праграму школаў, падкрэсленне вышэйшасці цывілізацыі над традыцыяй /цывілізацыі лацінскай над руска-візанційскай/, практычнае ўстанаўленне гандлёвай мяжы з Беларуссю, ухваленне Соймам і рэалізацыя люстрацыі, праекты вяртання маёмасці былым гаспадарам /рэпрыватызацыя, ліквідацыя ПГР-аў /саўгасы/, цэлебрацыя візіту Яна Паўла ІІ у Польшчу etc.
Праваслаўныя беларусы з каранямі ў вясковай традыцыі, маюць моцна прышчэплены царкоўны этас мазольнай, цяжкай фізічнай працы і мужыцкай гаспадарнасці і прадбачлівасці. Прагматычны спосаб думання падказвае ім бачыць у паляках людзей, пазбаўленых працавітасці, скаронасці і акрэслення штодзённай неабходнай працы, больш схільных да працы кіраўнічай, гандлёвай і адміністрацыйнай.

/4/ Панскасць – мужыцкасць.
Названыя вышэй рысы звязаныя з вядомым стэрэатыпам пана, шляхціца, які служыць шляхецкаму народу, а мужыком пагарджае33. Падобна таму 
і «панскасць» як нацыянальная рыса, звязаная з шанаваннем асабістага гонару і клопатам пра вялікія справы, была адменнай рысай паляка да часоў падзелаў34. Таксама і сармацкія рысы паляка былі звязаныя з «панскасцю»: «есці па-польску і польскую ежу, значыць, ганарова; працаваць па-польску, бо не запрацоўвацца, балаганіць і брудасіць па-польску...»35
На думку палякаў, як вынікае з розных даследаванняў, такія рысы характару, як «змагарнасць», «прага ведаў», «альтруізм», стаяць адпаведна ў палякаў на першым, другім і чацвёртым месцы пазітыўных рысаў, а такія рысы характару, як «адсутнасць дысцыпліны», «транжырства», «адсутнасць цярпення», «самахвальства» займаюць месцы з першага па чацвёртае ў негатыўных рысах. Такія вынікі калектыўнага аўтапартрэта звязаныя ізноў з «панскасцю», як спадчынай, і аўтастэрэатыпам сучаснага паляка.
Пахвала сваім паходжаннем /неабавязкова сапраўдным/, маёмасцю, захаванне нацыянальна-гістарычных памятак, смакаванне польскай кухні, конны спорт, паляванне, шыкоўныя прыёмы гасцей, паблажлівыя адносіны да «людзей простых» з адначасовым угодніцтвам перад вышэйшымі асобамі, дэспатызм і куртуазія ў адносінах з жанчынамі, асабліва сціплых, нясмелых паводзінаў, закручаныя вусы, манера глядзець зверху ўніз – такое захаванне выключна цэніцца як характэрнае для асобы з добрага роду.
Таксама гэты тып выглядае ў вачах меншасці. Пры гэтым відавочная няроўнасць «пана» і «мужыка» трансфармуецца такім чынам, што набывае патройны характар: 1) імкненне жыць, «як польскі пан», што часта звязана са схаваным кляймом прыналежнасці да праваслаўна-беларускай меншасці; 2) ужыванне механізма негатыўнай тоеснасці, гэта значыць, запазычанне ад вышэйшага боку ўяўлення пра сябе, як пра бок ніжэйшы, што часам праяўляецца як сервілізм у адносінах да дамінуючай культуры і пагарда да вёскі і да фізічнай працы ўвогуле; 3) сепарацыя і стварэнне ўласных культурных анклаваў, што перашкаджае параўнанню з большасцю, а таксама ўмацоўвае культурныя адрозненні, бо ў анклаве ад такога ўмацавання пагрозы нікому не бяда. Такая стратэгія азначае дэ-факто самамаргіналізацыю.

/5/ Мястовасць – вясковасць.
Польская традыцыя звязаная з местам, з жыццём у вялікай агламерацыі, такое жыццё ўспрымае за вельмі якаснае ды пажаданае. Места гэта самы шырокі доступ да культуры і адукацыі, лягчэйшая праца, большы кавалак вольнага часу, праца інтэлігентная /разумовая/, большая ананімнасць і свабода, большы выбар жыццёвага партнера, прафесіі, месца працы, спосабу адпачынку etc. Сучасны стыль жыцця ў вялікім месце сам па сабе прадмет прагі і жадання, асабліва сярод моладзі. Такая з’ява мае ўніверсальны характар. 
Праваслаўна-беларуская меншасць паходзіць з вёскі і мае вясковыя карані. Сувязь з зямлёй, цяжкая праца земляроба, поўнае ўзалежненне свае грамадскай пазіцыі ад свае працавітасці і хісткасць той пазіцыі адначасова, залежнасць ад капрызаў прыроды, лаяльнасць і суадносіны з суседзямі, акцэптацыя сямейнай іерархіі, рэзкае размежаванне ролі мужчыны і жанчыны – вось найважнейшыя рысы ментальнасці праваслаўна-беларускай групы. Пад час сутычак з этасам места гэтыя рысы падлягаюць дэвальвацыі, вымагаюць – самае малое – істотных паправак.
Места, якое атоесамліваецца з польскасцю, авансам у жыцці, інтэлігентнасцю ёсць нібыта вышэйшай цывілізацыяй. Адкідванне, а найчасцей хаванне ўласных рысаў вясковай прэвененцыі робіцца ў месце самай першай патрэбай. Разам з асіміляцыяй у месце хутка адбываецца поўны адрыў ад нацыянальнай традыцыі, культуры і мовы, а ўсё часцей таксама рэлігіі. Гэты працэс, асабліва ў першым пакаленні, непарыўна звязаны з пачуццём адчужвання і самоты, што вынікае з браку каранёў у месце і адмаўлення ад уласнай культурнай тоеснасці.
/6/ Сімпатыі да правых – сімпатыі да левых.
Прадстаўнікі праваслаўна-беларускай меншасці, адчуваючы страх і неспакой, звязаныя з кляймом пераследу праваслаўных і ўвогуле нацынальных меншасцей у часах міжваенных і паваенных /падпольная антысавецкая правіца/, натуральным спосабам заўжды сімпатызавалі левіцы. Улады ПНР трактавалі вось праваслаўна-беларскую меншасць гэтаксама, як іншых польскіх грамадзянаў, былі гарантам іх роўнасці з іншымі. Шырокія магчымасці вучыцца і ўсталёўвацца ў месца дзецям з беларускіх вёсак, матэрыяльны аванс, сацыяльныя гарантыі /пенсіі/ былі падставай для ацэны такой сістэмы як добрай альбо вельмі добрай. Гэтаксама непараўнальна лепшым быў не толькі ўзровень жыцця паваеннай беларускай вёскі ў параўнанні з міжваеннай, але ў параўнанні з беларускай вёскай за суседняй савецкай мяжой.
Вартасці польскай правіцы былі звязаныя з нацыянальным этасам і каталіцтвам, а таму былі чужыя для праваслаўна-беларускай групы. Наадварот, нагадвалі яны пра грамадзянаў другога гатунку, пра прывязку ізноў да панскай зямлі, пра пераслед праваслаўнай царквы, пра непрыязь да Савецкага Саюза і сацыялізма. Нічога дзіўнага, што лявіца для праваслаўна﷓бе﷓ларускай меншасці ўяўлялася гарантам бяспекі і абароны. На апошніх прэзідэнцкіх выбарах прадстаўнік левіцы Аляксандр Кваснеўскі ў праваслаўна﷓беларускіх вёсках набраў столькі галасоў, што не толькі перамог у першым туры, але набраў найбольш галасоў сярод іншых нацыянальных і рэлігійных групах у Польшчы. Гэткія ж рэкордныя вынікі дасягнулі тут сацыял-дэмакраты на парламенцкіх выбарах 2001 года. У гэтых адносінах праваслаўна-беларуская меншасць рэзка адрозніваецца ад правіцы і пракасцельна арыентаванай часткі насельніцтва Падляшскага ваяводства.
Падзел на каталіцкую правіцу і астатнюю лявіцу ў сягонняшняй Польшчы паступова знікае. Пра што сведчыць агульная выразная перамога Кваснеўскага і яго вельмі высокая папулярнасць у Польшчы ўвогуле, а таскама супольныя /япіскапату і ўраду/ прыгатаванні да планаванай на лета 2002 года паездкі Яна Паўла ІІ. Падзел палякаў на каталіцка-правіцовых і праваслаўных, здаецца, трапляе ў заняпад з набліжэннем уступу Польшчы да Еўрапейскай Уніі, а таксама адступае на задні план перад беспрацоўем, грамадзянскай няроўнасцю, паўперызацыяй шырокіх слаёў грамадства etc. Левыя тэндэнцыі сягоння ёсць моцны і трывалы элемент свядомасці палякаў.


/7/ Антырасійскасць – прарасійскасць.
Для большасці палякаў знаемаства з усходняй культурай абмежаваная да ранейшых, у бальшыні сваёй негатыўных стэрэатыпаў. Традыцыі часоў падзелаў, польска-расійская вайна 1920 года, рэалізацыя пакта Молатава﷓Рыбентропа, часы сталінізма і камунізма негатыўна адбіліся на стэрэатыпах і ацэнках рускіх і Расіі. У даследаваннях сімпатый палякаў да іншых народаў Беларусь, Расія і Украіна стабільна знаходзяцца сярод краінаў непрыязных і нежаданых. Пры гэтым непрыязь і нежаданне меншыя адносна беларусаў, а большыя да рускіх і ўкраінцаў. Сімпатыя да тых трох народаў звычайна абагульняецца, а таму працэнт яе нязменны і сталы. Але стэрэатып рускага альбо ўкраінца вачыма паляка ёсць значна болей выразны, чым стэрэатып беларуса36.
Польская тоеснасць нагадвае торт, у якім ёсць слой візанційска-славянскі, а ёсць слой заходні, еўрапейскі. Першы вынікае з прыналежнасці да групы славянскіх моваў і краінаў, з агульным пачаткам іх у мове старацаркоўна-славянскай як носьбіта і захавальніка культуры. З другога боку, прыналежнасць да традыцыі заходняга хрысціянства змяшчае Польшчу сярод еўрапейскіх краінаў. Праблема ў тым, што палякі маюць моцную схільнасць да падкрэслівання свае менавіта заходняй прэвененцыі і любяць мінімалізаваць усякую, нават славянскую, агульнасць і лучнасць з Усходам.
Праваслаўна-беларуская меншасць свабодна знаходзіць агульную мову з беларусамі, рускімі і ўкраінцамі з-за ўсходняй мяжы. Кантакты з усходнімі суседзямі частыя і шматлікія. Спосаб і стыль размовы тых і тых вельмі падобны. Пры існуючых дыспрапорцыях ва ўзроўні жыцця, матывам перасячэння мяжы, апроч адведак сваякоў і знаёмых, ёсць перад усім дробны гандлёвы інтарэс, малая контрабанда. Такі тып узаемных кантактаў спрыяў не толькі збліжэнню тых і тых, але таксама фармаванню ў праваслаўных беларусаў іншых, чым у палякаў, поглядаў на сучасную Расію, як на край аграмадны і поўны нявыкарыстаных магчымасцей. Вобраз Расіі ў міфатворчасці і свядомасці праваслаўна-беларускай меншасці гэта вобраз краю з такім бедным і цяжкім побытам /рэвалюцыя, войны, сталіншчына, голад, бездушша ўлады/, які прадстаўляе сабою цэлы маятнік самых глыбокіх гуманістычных вартасцей, як сяброўства, каханне, пасвячэнне, рэлігійнасць etc. Перакананне, што менавіта ў экстрэмальных умовах праяўляецца сапраўдная чалавечнасць і што «судьба играет человеком», які менавіта ў такіх скрайніх сітуацыях можа праявіць сваю веліч альбо сваю нікчэмнасць. Найглыбейшыя чалавечыя якасці, якія можна знайсці ў класікаў літаратуры, а таксама ў казках, прымаўках, жартах і анекдотах з Расіі, выклікаюць у прадстаўнікоў праваслаўна-беларускай меншасці самыя моцныя ўзрушанні, пачуццё ідэнтыфікацыі, хутчэй усходнеславянскай, чым заходнеславянскай37.
Вобраз рускіх і Расіі блізкі, свой, чалавечы, індывідуальны, штодзённы і просты. Няма вобразу – злоснага, палітызаванага, інтэлектуальнага, прэтэнзіяльнага, ілюзорнага, філасофскага і супраць каго-кольвек накіраванага38.

/8/ Універсальнае разуменне свабоды – лакальнае разуменне свабоды.
Захапленне свабодай у этасе польскай большасці гэта асноўная, падмуркавая вартасць. Гэта цягнецца яшчэ ад вольнасці шляхецка-сармацкай, «залатой вольнасці»39. І. Муха сцвярджае: «...Польшча мела быць для Еўропы прыкладам захаплення свабодай і змаганнем за свабоду. Свабода, як адна з галоўных дэклараваных нацыянальных вартасцей польскай культуры, падкрэсліваецца шматлікімі гісторыкамі. Адначасова яны паказваюць, як «безбалюча» значная частка шляхты адмаўлялася і ад уласнай свабоды, 
і ад свабоды свае дзяржавы»40.
Прывязанасць да такой каштоўнасці, як «свабода», мае спецыфічны польскі характар, звязаны з паказным прадстаўніцтвам і міфалагізацыяй рэчаіснасці, а таксама з бачаннем свету ў «вялікіх»41, небудзённых катэгорыях. Такая эмацыянальнасць, а таксама цесная сувязь з асабістым гонарам агульнай ідэі свабоды ёсць спецыяфічная польская рыса.
Трэба заўважыць, што ў польскім разуменні свабоды вышэй стаіць свабода дзяржавы, Айчыны, а не чалавечай адзінкі. Тым болей, што свабода мае ўвогуле касмапалітыны характар і звязаная з салідарнасцю з усімі змагарамі за свабоду на свеце. Для большасці палякаў блізкая і дарагая ідэя змагання «за вольнасць нашу і вашу», з акцэнтам на універсальны і супольны характар ідэі свабоды42.
Праваслаўна-беларуская нацыянальная меншасць, непараўнальна больш прагматычная, рацыянальная, сялянская і вясковая; для яе польскія міфы і рамантычная літаратура гэта недзе на збочыне дарогі; праваслаўна-беларуская меншасць сканцэнтраваная на «малых справах», на будзённым побыце, на простым трыванні – і свабода для яе гэта свабода ад любой пагрозы для жыцця і здароўя, а таксама свабода спакойнай, няхай сабе цяжкай, але справядліва ўзнагароджанай працы і роўнасць жыццёвых шанцаў з большасцю. Такое мінімальнае бачанне свабоды, сканцэнтраванае на сям’і і шанцах біялагічнага выжывання для дзяцей ды захавання мінімума ўласнай адметнасці, якая разумеецца перад усім як абарона праваслаўя. Прынцып «абы горш не было» альбо «абы за рок даждаць», «абы вайны не было» альбо «або толькі здароўе» гэта своеасаблівае крэда, якое абмяжоўвае натуральную чалавечую тэндэнцыю быць незадаволеным, наракаць, скардзіцца і выказваць матэрыяльныя хоць бы прэтэнзіі. Згодна з тым, што прыносіць лёс, і згодна са светам, незалежна ад таго, як ён выглядае, добрым ці злым, гэта найбольш характэрны для праваслаўна-беларускай меншасці кансерватызм, пасіўнасць, прывязанасць да мінулага, якога ўжо няма, недавер да будучага. Гэта таксама своеасаблівы нутраны самакантроль, цэнзура. Пратэст, агрэсія, прэтэнзіі да пераменаў, асабліва тых у імя нейкіх вышэйшых, абстрактных мэтаў: свабоды, незалежнасці, салідарнасці etc. – не маюць у праваслаўна-беларускім асяроддзі аніякага рэзанансу. Менталітэт парабка.
Такія рысы, ніяк не спрыяючыя заходняй цывілізацыі і заходняй краіне, робяць з асобаў праваслаўна-беларускага паходжання вельмі падатлівы аб’ект для асіміляцыі, бо роля ахвяры, роля пакутніка прыймаецца ахвотна і нават з палёгкай. Гэтаксама, як рысы польска-каталіцкай большасці, часам успрымаюцца у такім асяродку пад асіміляцыяй як рысы злоснага «кбта». 

НЕГАТЫЎНАЯ ТОЕСНАСЦЬ
Прадстаўнік праваслаўна-беларускай меншасці не ёсць тою меншасцю, што выклікае сімпатыю ў большасці. Даследаванні паказваюць, што ў паваенным часе сімпатыя да праваслаўных беларусаў ніколі не перавышала антыпатыі да іх. Беларуская меншасць мела і мае мінус, як украінцы альбо рускія, дарэчы, якіх палякі практычна не адрозніваюць ад беларусаў і залічваюць агулам да «рускіх». Але даследаванне стэрэатыпу беларуса паказвае, што ён вельмі падобны да такога агульнага «рускага». Адсутнасць сімпатыі да праваслаўных беларусаў гэта толькі частка праблемы, бо другая частка гэта сама энігматычнасць і невыразнасць нацыянальнага характару. У тым сэнсе нават большая антыпатыя да ўкраінцаў і рускіх сведчыць на карысць апошніх, бо паказвае на іх больш выразны нацыянальны характар.
У сітуацыі слабога этасу ўласнай групы, апісаных вышэй тыповых яе рысаў, моцнага ціску польска-каталіцкай большасці сваімі вартасцямі на вартасці меншасці – назіраецца ўцёкі ад негатыўнага назначэння лёсу, ад кляйма, ад стыгматызацыі, назіраецца таксама падпольніцкае хаванне ўласнай прэвененцыі. Быць «горшым за іншых» – для параўнання: «альбо Польшча пойдзе да Уніі, альбо... пойдзе да Беларусі» – гэта згадзіцца з негатыўнай самаацэнкай, згадзіцца з негатыўнай тоеснацю, з тым зместам яе, які не прыносіць ні хвалы, ні зыску, а толькі адмоўныя эмоцыі, як страх, адчуванне пагрозы, згрызоту і віну за тое, што ты горшы, іншы.
Гэтак назваць кагосьці «беларусам», а яшчэ горш «кацапам», гэта зачапіць яго за глыбіню душы, за той горшы і адмоўны стэрэатып, звязаны з эмоцыямі непрыязні і варожасці. Накінутая звонку ідэнтыфікацыя можа выклікаць пачуццё самажалю і горычы ў адных, а ў другіх нават запярэчанне такому іх акрэсленню і да таго ж звонку. Гэта нагадвае «дапрацоўку морды», як пісаў Гамбровіч. 
Эмоцыі, звязаныя з негатыўнай класіфікацыяй і ідэнтыфікацыяй з прычыны беларускасці – пачуццё напружанае, блізкае да адчування пагрозы, да беспрычыннага страху – не ёсць элементам сталым і штодзённым у свядомасці даследаваных асобаў; існуе часцей, як успаміны, як мінулы вопыт, але таксама як магчымасць таго... што яшчэ наперадзе:
– З палякамі і з ксяндзамі ніколі нічога не ведаеш, а калі ведаеш, то ўжо ведаеш, што такіх кацапаў ніколі не будуць уважаць за роўных сабе. Для іх заўжды будзем нейкім чалавечым падгатункам, і яшчэ добра, калі на тым скончыцца...
Негатыўная ідэнтыфікацыя паўстае ў выніку класіфікацыі асобы як беларуса /з цэлым звязаным з тым стэрэатыпам/. Такая ідэнтыфікацыя ўзмацняецца пачуццём пераследу альбо страху. З такімі пачуццямі звязаная таксама «маргінальнасць» альбо стаўленне пад сумнеў прыналежнасці да польскасці, што ў сваю чаргу цягне за сабой страх быць адкуль-кольвек выключаным альбо, наадварот, недапушчаным ці незапрошаным. Пры гэтым канкрэтная сітуацыя можа быць у рэчаіснасці, а можа быць толькі выдуманай, бо гэта няважна. Гэта могуць быць экзамены ў вышэйшай альбо сярэдняй школе, калі падступае страх перад «выкрыццём» той фатальнай прэвененцыі, бо ў школе трэба ведаць польска-каталіцкія калядкі, альбо тая праўда так і так выйдзе навонак перад першымі каталіцкімі святамі43.
Тая «маргінальнасць» вынікае з неразумення грамадзянскай тоеснасці паляка – і гэта пры самаімкненні «быць палякам», хоць і не да канца палякам44. Негатыўны вопыт праяўляецца ў адчуванні браку свайго месца, неакрэсленай альбо няпоўнай прыналежнасці да якой-небудзь групы. Гэта часта спалучаецца з адчуваннем адчужанасці: не мой гэта Універсітэт, не мая гэта Польшча, не мае гэта нацыянальныя традыцыі, альбо «ўсё тое, што павінна быць маё, насамрэч тут чужое». 

АБАРОНА АД СТЫГМАТЫЗАЦЫІ: ХАВАННЕ СТЫГМАТУ
Можна паказаць падвойны характар рэакцыі прадстаўнікоў праваслаўна-беларускай меншасці на стыгмат той меншасці. Па-першае, гэта хаванне нацыянальнай і рэлігійнай прыналежнасці, па-другое, стварэнне своеасаблівых групаў падтрымкі. На маю думку, больш цікава будзе сканцэнтравацца на тым першым спосабе.
Як сцвярджае Эліёт Аронсан, мы ёсць нявольнікамі нашых вачэй, бо мы асуджаныя быць у цывілізацыі зроку. У часах да тэлебачання, ілюстраваных часопісаў, коміксаў і кампьютараў, а таксама напярэдадні сотавых відэатэлефонаў сярэднестатыстычны чалавек меў магчымасць непасрэднага кантакту з абмежаванай колькасцю асобаў. Скажам, не болей ста чалавек на працягу года. Сярод тых сустрэчных асобаў было, пэўна, некалькі толькі, якіх можна было б акрэсліць як прыгожых. Сягоння з экранаў тэлевізараў, рэкламных білбордаў, вокладак каляровых часопісаў, з упаковак, рэкламаў etc можна набрацца так шмат прыгажосці за адзін дзень, як некалі за ўсё жыццё. Такая шматлікасць прыгнятае чалавека «сярэдняга» і прыгнятае яго настрой, бо ўсе параўнанні – як у мужчынаў, так і ў жанчынаў выходзяць не на іх, «сярэднюю», карысць. А шматлікія некарысныя параўнанні спрыяюць, з аднаго боку, узросту значэння вонкавага выгляду ў вобразе чалавечай адзінкі, з другога боку, да нівелявання свайго ўласнага выгляду адпаведна існуючым стандартам – альбо менавіта выгляд, а не сутнасць робіцца найважнейшай пераменнай у вобразе самога сябе ў сваіх вачах, у сваёй самаацэне.


І.
У гэтым кантэксце прадстаўнікі праваслаўна-беларускай меншасці знаходзяцца ў адносна добрай сітуацыі, бо адменнасць іх ад польска-каталіцкай большасці навонак мала заўважная. Стыгматызацыя напэўна больш датычыць тых асобаў, якія маюць адменны ад палякаў фенатып. 
Можна заўважыць, што тэндэнцыя да хавання стыгмату ёсць самым пашыраным спосабам даць сабе рады з тым негатыўным прызначэннем. Жыццё нясе з сабою шмат прыкладаў хавання стыгмату: былыя асуджаныя змяняюць месца жыхарства і хаваюць ад чужых сваё крымінальнае мінулае; глухія робяць выгляд, што добра чуюць, і старанна падтакваюць; жабракі носяць модныя боты на высокіх абцасах; прамысловасць прадукуе парасонкі, якія насамрэч ёсць кульбачкамі для людзей з хворымі нагамі; ёсць ужо тэхналогія выгладжвання кучаравых валасоў, адмыслова для афра﷓амерыканак; ёсць пластычныя аперацыі, якія дазваляюць значна асвятліць цёмную, а нават чорную скуру, існуе спецыфічная галіна прадукцыі адзення для людзей з лішняй вагой; даўным-даўно фарбуюць сівыя валасы; таксама даўно вядомыя пратэзы вачэй, зубоў, ног і рук; ад старажытнаегіпецкай традыцыі не праходзіць мода на парыкі – гэта толькі маленькая частка спосабаў хавання свайго дэфекту, стыгмату, меншасці.
Прадстаўнікі праваслаўна-беларускай меншасці хаваюць свой стыгмат тым спосабам, што старанна замазваюць альбо выціраюць тыя рысы, праз якія іх можна адрозніць ад польска-каталіцкай большасці. Бацькі, баючыся, каб іх дзяцей не мелі «за горшых, чым іншыя», даюць дзецям ужо не проста адназначна польскія імёны, але такія імёны, якія адназначна б сведчылі пра прыналежнасць тых дзяцей да Захаду, да еўрапейскай цывілізацыі45. Але перад усім кампрамат ёсць у канчатках прозьвішчаў на «ук» альбо засталыя ў старэйшага пакалення характэрныя імёны не з польскага календара. Тэндэнцыя змены прозьвішчаў на польскагучныя, аднак, менш распаўсюджаная, паколькі на тым шляху стаяць бюракратыя з яе бар’ерамі, грашовая аплата і неабходнасць мець выразныя прычыны для перамены прозьвішча паводле дзеючага права. З тымі прычынамі найгорай, бо нават самому носьбіту прозьвішча цяжка бывае іх ясна сфармуляваць. Нашмат часцей адбываецца змена імя, бо «нефармальная», у зваротах калегаў – так з Веры робіцца Веся, альбо з Зіны Зося, Алёша ўжо Алексы, а Базыль нават не Багдан, але Богдан.
Такая тэндэнцыя да схавання стыгмату нарастае да вастрыні напярэдадні якой-кольвек пагрозы. Апроч імя і прозьвішча, беларуса можа выдаць месца нараджэння. Ёсць вёскі і мястэчкі, дзе праваслаўна-беларуская меншасць ёсць у большасці, а нават у пераважнай большасці, тыя вёскі і мястэчкі пазначаныя на ўсіх агульнадаступных картах, усе маюць сваю гісторыю, традыцыі, звычаі. А таму менавіта з’яўляюцца выдатнай крыніцай інфармацыі пра чалавека, ідэнтыфікацыі чалавека – і часам нават хаванне стыгмату пасуе перад гэтай памяццю і традыцыяй. Ці не таму прадстаўнікі беларускай меншасці пачынаюць размову ад сакраментальнага «Скуль вы?» Месца паходжання дазваляе адносна беспамылкова вызначыць прэвененцыю субяседніка, але таму месца нараджэння толькі раздражняе таго, хто хавае стыгмат, калі пра тое месца пытае нехта зусім незнаёмы, але напэўна прыналежны да чужой большасці. 
Розніца ў датах святаў Божага Нараджэння і Вялікадня, а таксама Новага Года гэта чарговая магчымасць выкрыцця таемнага стыгмату. Каб схаваць сваю «непрыстасаванасць» да каталіцкага календара, ужываюцца самыя розныя і неверагодныя прычыны, з дапамогай якіх абавязкова трэба дамагчыся ў працы на гэтыя дні адпачынку. Сапраўдная прычына называецца вельмі рэдка, звычайна фантазія не мае межаў. Што праўда, апошнім часам сітуацыя значна залагоджаная ў сувязі з тым, што ў школах цяпер любыя дні, узятыя за вольныя, пазней можна адпрацаваць. Гэта гарантавана правам, і менавіта права насамрэч найлепей раўняе праваслаўныя святы з каталіцкімі.
Адрозніць беларуса ад паляка можна таксама праз характэрнае спеўнае вымаўленне. Каб прыхаваць гэтую «непрыстасаванасць», старанна наслядуюць «сапраўднае» вымаўленне ад палякаў. Толькі што, нягледзячы на радыкальны выкідыш беларускай мовы з беластоцкіх брукаў і асфальтаў, з места без аніводнай беларускай школы, польская большасць у Беластоку... сама даўно пад уплывам мясцовага вымаўлення і «сьледзюкуе» на кожным кроку /вымаўляе занадта мякка ад польскай нормы/ – так што, з аднаго боку, гаварыць як стопрацэнтавы паляк, праваслаўнаму беларусу ў Беластоку цяжка, з другога боку, ніхто з прычыны мовы яго тут не пазнае, тым болей у другім-трэйцім пакаленні.
Мова меншасці найвыразней праяўляецца пад час застольнай бяседы, тым болей застольных песняў, тостаў, аповядаў «як раней было» ў вёсцы, асабліва калі ў анекдоце паяўляецца праваслаўны бацюшка; узгадвання старых звычаяў на праваслаўныя святы, забытых кулінарных рэцэптаў, «печкі» і іншыя акцэсуары, цэлы каларыт вясковага жыцця, значна адменнага, аднак, ад жыцця сярэднепольскай вёскі. Але ў такой бяседзе не так важна тое, на якой беларускай /украінскай/ мясцовай гаворцы чалавек гаворыць, але таксама тое... пра што не гаворыць і чаго не робіць. Не спявае песняў накшталт «Шла дзевэчка до лясэчка» альбо «Гуралю, чы ці не жаль», не хваліць гаспадыню за прыгатаваную ежу, наадварот, «сварыцца», што нешта не ўдалося /хваліць мае госць, а не свой/.
Бяседа таксама адкрывае прыхаваныя карані праз спецыфічнае адчуванне гумару, самаіронію, але перад усім праз спевы «колішніх» песняў. Нічога дзіўнага, што такія бяседы можна ўбачыць толькі ў асяроддзі «свае групы». Увогуле жыццё праваслаўных беларусаў і каталікоў-палякаў па-за працай перасякаецца мала і рэдка.
Прадстаўнікоў беларускай меншасці пазнавалі /і ацэньвалі негатыўна/ за іх левыя палітычныя сімпатыі і перакананні, асабліва ў часах нараджэння і трыумфу «Салідарнасці», а таксама ў тыднях візітаў папы-паляка. Але сягоння, калі да левых палітычных поглядаў павярнулася большая частка палякаў-каталікоў, а будучы візіт папы цэлебруе ўрад сацыял-дэмакратаў /часткова «былых камуністаў»/, гэтыя падзелы ў палітыцы адышлі да гісторыі.
Спектакулярным прыкладам хавання стыгмату-кляйма быў шал вакол аграмаднай і ўсё нарастаючай папулярнасці ў ваяводстве асобы Уладзіміра Цімашэвіча. Па-за тым, што гэты палітык мае ўсе неабходныя рысы для дзяржаўнага дзеяча, сімпатыя да яго вынікала з таго факту, нават той веры, што гэта «свой хлопец», адзін з нашых, які прабіўся і які ўмее граць, як на скрыпцы, на доўгім носе той польскай большасці, спрытна хаваючы перад ёй сваю быццам бы беларускую прэвененцыю. На кожным, амаль што, мітынгу ў беларускіх мястэчках і вёсках Цімашэвіч быў апытваны 
з прычыны свайго паходжання. Поўная няяснасць з тым паходжаннем, як там было насамрэч, насамрэч жа не мае аніякага значэння – бо нават калі не беларус, дык што з таго, калі ўмее граць на польскім носе /бо шматлікія мае субяседнікі былі проста перакананыя, што каб «Валодзька» быў сапраўдным беларусам, ...ніколі б не зайшоў так высока/. 
Хаванне стыгмату дыктуецца таксама засцярогай ад астракізму, байкоту і выключэння з супольнасці. Сапраўды ёсць такая пагроза ці гэта толькі хваравітыя мроі? Адкажу на гэта пытанне другім пытаннем: чаму ўсе нацыянальныя меншасці ў Польшчы напярэдадні ўсеагульнага перапісу насельніцтва баяліся, што іх прадстаўнікі схаваюць ад перапісчыкаў сваю няпольскую нацыянальнасць? Анкеты былі ананімныя і патрэбныя выключна для статыстыкі агульнай. Чаго ці каго баяцца ўсе меншасці, чаму хаваюць сваю нацыянальнасць?
Дзеячы праваслаўна-беларускай меншасці выступілі нават з адозвай да беларусаў, каб не ўтойвалі свае нацыянальнасці і свае мовы ад перапісчыкаў. Паляку ў чужой краіне не прыйдзе да галавы хаваць сваю нацыянальнасць і сваю веру. Наадварот, з ахвотай, з энтузіязмам да таго прызнаецца.
Утойванне ўласных каранёў гэта толькі паверхня больш глыбокіх працэсаў фармавання тоеснасці. Аднак менавіта «катэгорыя стыгмату» ўяўляецца мне ключом да усяго, звязанага з праблемай праваслаўна-беларускай меншасці ў Польшчы.

Пераклаў Алесь Чобат

АЛЬЖБЕТА ЧЫКВІН – польская вучоная, доктар навук і прафэсар Унівэрсытэту ў Беластоку. Дасьледуе міжнацыянальную і міжканфэсійную праблематыку.

1Comp. Hall, S.: The Question of Cultural Identity. Hall, (eds), 1992.
2Ibidem, p. 54.
3Fuszara, M.: Kobiety w Polsce na przełomie wieków. Nowy kontrakt płci?, Warszawa 2002.
4Ibidem.
5Comp. Rawls, J. Teoria sprawiedliwości, Warszawa 1994.
6Ibidem, p. 144.
7Ibidem, p. 147.
8Comp. Santori, G. Teoria demokracji, Warszawa 1994, p. 421.
9Ibidem, footn. 6.
10Comp. Huntington, S. Zderzenie cywilizacji, Warszawa 2000.
11Ibidem, p. 181.
12Ibidem, p. 183.
13Ibidem, p. 184.
14Comp. McGuire, W.J. „Content and Process in the Experience of Self” (in) Advances in Experimental Social Psychology, no. 21/88.
15Ibidem, p. 102.
16Greenwood, J.D., ed. The Mark Social. Discovery or Invention, 1997, p. 114 (especially ch.5 by J.H. Turner, „The Nature and Dynamics of the ‘Social’ among Humans”).
17Czykwin, E. Białoruska mniejszość narodowa jako grupa stygmatyzowana. Białystok 2000, pp. 15 – 51.
18Comp. Obrębski, J. „Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie (in) Przegląd Socjologiczny, vol. IV, 1936, p. 187.
19Comp. Sadowski, A., Tefelski, M., Mironowicz, E., „Polacy i kultura polska z perspektywy mniejszości białoruskiej w Polsce” (in) Mucha, J. ed., Kultura dominująca jako kultura obca, Warszawa 1999, p. 59.
20Ibidem, p. 60.
21Ibidem, p. 60.
22Ibidem, p. 89.
23I will return to the issue once again. Also comp. Mucha, J., „Kultura domiująca jako kultura obca. Mniejszości narodowe a grupa dominująca w Polsce wpółczesnej” (in) Sułka, A., Styka, J., Ludzie i instytucje. Stawanie się ładu społecznego, Lublin, 1995.
24Comp. Pawluczuk, W., „Ruskie drogi”, (in) Polityka, no 48/96.
25Comp. Edlicko, J., „Narodowość a cywilizacja” (in) Kłoczkowski, J., Uniwersalizm i swoistość kultury polskiej, Lublin 1990, p. 23.
26Comp. Samsonowicz, H., „Mity w świadomości historycznej Polaków” (in) Kłoskowska, A., Oblicza polskości, Warszawa, 1990, pp. 154 – 158.
27Podgórecki, A., Społeczeństwo polskie, Rzeszów 1995.
28Ibidem, pp. 110 – 126.
29Comp. Łepkowski, T., „Historyczne kryteria polskości” (in) Oblicza polskości, op.cit.
30Comp. Ibidem, p. 99.
31Comp. Podgórecki, op. cit.
32Ibidem, pp. 87 – 105.
33Comp. Łepkowski, T., Uparte trwanie polskości. Nostalgie, spory, nadzieje, wartości. London & Warszawa, Aneks i Most, 1989, p. 15.
34Comp. Walicki, A., „Uniwersalizm i narodowość w polskiej myśli filozoficznej i koncepcjach mesjanistycznych epoki romantyzmu (po roku 1831)” (in) Uniwersalizm i swoistość39., op. cit. p. 44; Morawska, E., Wielka emigracja o problemie swoistość i kultury polskiej, op. cit. p. 72; Skolimowski, H., „Uniwersalne wartości etosu polskiego” (in) Oblicza polskości, op. cit. pp. 138 – 148.
35Comp. Łepkowski „Historyczne...”, op. cit. p. 99.
36Comp. Czykwin, E., „Białorusini w stereotypach” (in) Społeczeństwo otwarte, no 1/95.
37Masterpieces of Polish literature which have eastern roots and are permeated with the „Ruthenian spirit”, such as Mickiewicz’s Ballady i romanse (Ballads), or Iwaszkiewicz’s Brzezina (Birchwood), seem to be closer and more dear to a reader from a minority than, e.g. Fredro’s Zemsta (Revenge), or Sienkiewicz’s Trylogy.
38Comp. Czykwin, E., Stosunek Polaków do …, op. cit.
39Klimowicz, M., Cudzoziemszczyzna ..., op. cit., p. 169.
40Comp. Mucha, J., Kultura dominująca jako …, op. cit., p. 231.
41„worrying about grand things” is a vital element of Pole’s self-image (comp. Skolimowski, op. cit, pp. 138 – 148).
42Melchior, M. „Reakcje na stygmat (impresje wokół badań nad polskimi Żydami)” (in) Kofta, M., Jasińska-Kania, A., eds. Stereotypy i uprzedzenia (Uwarunkowania psychologiczne i kulturowe), Warszawa 2001.
43Ibidem, pp. 268 – 289.
44Zabrodzka, L., Imiona dzieci jako kontynuacja prawosławnej tradycji rodzinnej (unpublished Master Thesis written under supervision of dr E. Czykwin at Wydział Pedagogiki i Psychologii, Uniwersytet Białostocki, 2001).
45Comp. Strońska, A., „Hiding identity” (in) Polityka, no 15/02.

Публікуецца на сайце з ласкавай згоды Аб'яднаньня Villa Sokrates