|
 Таямніца кіраўскага арышту Антона Адамовіча 1937 году
Мікалай Ількевіч
навуковы супрацоўнік мэмарыялу «Катынь»,
галоўны рэдактар часопісу «Годы» (Смаленск).
Выпадак, пра які хачу апавесьці, безь перабольшваньня, унікальны. У маёй шматгадовай дасьледніцкай практыцы ў вывучэньні гісторыі палітычных рэпрэсіяў падобных прыкладаў ніколі раней не было.
I
Падчас падрыхтоўкі першай кнігі аб арышце Адама Бабарэкі ў мяне зьявілася рэдкая магчымасьць працаваць у архівах упраўленьняў ФСБ РФ па Кіраўскай вобласьці і па Рэспубліцы Комі.
Вывучаючы кіраўскую крымінальную справу па абвінавачаньні Генадзя Багдановіча, Адама Бабарэкі, Паўла Жаўрыда, Сяргея Пушкіна і Зьмітра Дунька, я зьвярнуў увагу на пратакол допыту Антона Еўстафевіча Адамовіча, які быў адначасова абвінавачаным і сьведкам. Допыт датаваны 26 чэрвеня 1937 г.1
Зьдзіўленьне маё было цалкам натуральнае: чаму Антона Адамовіча дапытвалі яшчэ за месяц да арышту Адама Бабарэкі і Генадзя Багдановіча (арыштаваныя, адпаведна, 25 ліпеня ўвечары і 26 ліпеня; допыты А. Бабарэкі і Г. Багдановіча пачаліся 26 ліпеня і 27 ліпеня)? У гэтай крымінальнай справе няма ні пастановы аб абраньні меры ўтрыманьня і выстаўленьні абвінавачаньня Антону Адамовічу, ні ордэру на ператрус і арышт, ні пратаколу ператрусу, ні анкеты арыштаванага, ні даведкі на арышт і прыцягненьне да адказнасьці, ні санкцыі абласнога пракурора на абраньне меры стрыманьня і прыцягненьне да адказнасьці. Наагул няма аніякіх працэсуальных дакумэнтаў, датычных Антона Адамовіча. Акрамя, як ужо пазначалася, пратаколу ягонага допыту – рукапіснага, пазьней перадрукаванага на друкарскай машынцы (копія) у пяці асобніках.
Я зьвярнуўся ў архіў Упраўленьня ФСБ РФ па Кіраўскай вобласьці. Крымінальнай справы па абвінавачаньні Антона Адамовіча там няма, у іншых сьледчых справах А. Адамовіч у якасьці абвінавачанага ня значыцца. Не аказалася справы і ў архіве КДБ Рэспублікі Беларусі. Так, прынамсі, мне адказалі зь Менску. Усё гэта, натуральна, падагравала маю дасьледніцкую цікавасьць і падштурхоўвала да далейшых пошукаў.
Я ізноў зьвяртаюся ў архіў Упраўленьня ФСБ РФ па Кіраўскай вобласьці. На гэты раз знойдзена невялічкае аб’ёмам «Дело № 1378 По обвинению Адамович[а] Антона Евстафьевича 1937 года». У справе толькі 19 аркушаў, але няма ніводнага дакумэнту, які б указваў на выстаўленьне Антону Адамовічу якіх-кольвечы крымінальна-палітычных абвінавачаньняў.
Першы дакумэнт датаваны 25 траўня 1937 г.:
«У Т В Е Р Ж Д А Ю»
ЗАМ. НАЧ. УНКВД по КИРОВ. ОБЛАСТИ
Майор Государств. Безопасности:
/ У Ю К /
25 /V – 37 года.
П О С Т А Н О В Л Е Н И Е
гор. Киров, Мая «25» дня, 1937 года.
Я, Начальник 1 Отделения 4 Отдела УГБ НКВД по Кировской области – Мл. Лейтенант Государственной Безопасности СОЛОПОВ, рассмотрел материал на отбывающего ссылку в гор. Кирове АДАМОВИЧ[А] Антона Евстафеевича и учитывая, что согласно распоряжения НКВД СССР от 18 Мая 1937 года АДАМОВИЧ подлежит аресту и направлению его в г. МИНСК, БССР, а потому –
П О С Т А Н О В И Л:
АДАМОВИЧ[А] А. А. арестовать и направить спецконвоем в распоряжение НКВД БССР в гор. Минск.
Арест АДАМОВИЧ[А] согласован с прокурором Союза ССР.
НАЧ. 1 ОТДЕЛЕНИЯ 4 ОТДЕЛА УГБ
Мл. Лейтенант Госуд. Безопасности:
/СОЛОПОВ/
«СОГЛАСЕН»
ПОМ НАЧ УНКВД – НАЧ 4 ОТДЕЛА УГБ
Ст. Лейтенант Госуд. Безопасности:
/МУРАВЬЕВ/2
У пратаколе допыту ёсьць наступныя біяграфічныя зьвесткі аб Антону Адамовічу, паведамленыя ім сьледчаму Церахаву, які яго дапытваў (у кнігу аб Адаму Бабарэку гэтыя зьвесткі не ўвайшлі): нарадзіўся ў Менску, месца жыхарства да арышту – г. Кіраў, вул. М. Гвардыі 6в, выкладчык замежных моваў, месца працы – сярэдняя школа № 10, адукацыя вышэйшая пэдагагічная, адносіны да вайсковай службы – тылапалчэнец, беларус, беспартыйны, пашпарта ня мае, нежанаты; бацька – Івашкевіч Аляксандар Паўлавіч, 52 гады, маці – Івашкевіч Паўліна Паўлаўна (Менск, вул. Гарбарная 31, кв. 1); з 1918 да 1930 г. жыў у Менску: навучэнец сямігодкі № 2, пэдтэхнікуму і Белдзяржунівэрсытэту (л. д. 94, 97).
Наступны дакумэнт складзены амаль празь месяц, 22 чэрвеня 1937 г.:
П О С Т А Н О В Л Е Н И Е
О направлении арестованного АДАМОВИЧ[А] Антона Евстафьевича.
гор. Киров, Июня 22-го дня 1937 года.
Содержащийся в тюрьме г. Кирова, арестованный АДАМОВИЧ А. Е. распоряжением 4 Отдела ГУГБ НКВД СССР от 12 Мая 1937 года № 10639 – подлежит направлению в распоряжение 4-го Отдела УГБ НКВД БССР, а потому,
П О С Т А Н О В И Л:
АДАМОВИЧ[А] А. Е. направить очередным этапом в распоряжение 4-го Отдела УГБ НКВД БССР гор. Минск.
НАЧАЛЬНИК 1 ОТДЕЛЕНИЯ 4 ОТДЕЛА УГБ
Мл. Лейтенант Государств. Безопасности:
/С О Л О П О В/
«СОГЛАСЕН»
ПОМ. НАЧ. УНКВД – НАЧ. 4 ОТДЕЛА УГБ
Ст. Лейтенант Госуд. Безопасности:
/М У Р А В Ь Е В/3
Толькі праз 32 дні пасьля арышту, 26 чэрвеня, Антон Адамовіч, пра што казалася напачатку, быў дапытаны апэратыўным упаўнаважаным 4-га аддзелу Ўпраўленьня дзяржаўнай бясьпекі малодшым лейтэнантам дзяржбясьпекі Церахавым. Дарэчы, 26 чэрвеня – дата нараджэньня Антона Адамовіча – яму ў той дзень споўнілася 28 гадоў. Пасьля допыту Антона Адамовіча было аддадзенае распараджэньне начальніку аддзелу працоўных пасяленьняў і месцаў зьняволеньня турмы аб этапаваньні арыштаванага ў Менск:
НАЧАЛЬНИКУ ТЮРЬМЫ тов. УСИКОВУ. – г. Киров.
КОПИЯ: КОМАНДИРУ КОНВОЙНОГО ДИВИЗИОНА. – г. Киров.
Препровождаю копию постановления о направлении арестованного АДАМОВА (правільна – АДАМОВІЧА. – М. І.) Антона Евстафьевича – для исполнения.
Адамович[а] А. Е. с очередным этапом, отходящим 27/VI-37 г. направьте в г. Минск, в распоряжение 4-го отдела УГБ НКВД по Белорусской ССР.
В пути следования изолируйте Адамович[а] от уголовников.
Об исполнении сообщите.
ПРИЛОЖЕНИЕ: копия постановления.
НАЧ. 8 ОТД. УГБ НКВД К/О.
МЛ. ЛЕЙТЕН. ГОС. БЕЗОП. – /СВЕШНИКОВ/4
II
Тут самы час прыгадаць кнігу Антона Адамовіча «Творы», выдадзеную ў 2003 г. намаганьнямі Лявона Юрэвіча ў Нью-Ёрку. У ёй, разам зь іншымі цікавымі матэрыяламі, апублікавана менская аўтабіяграфія Антона Адамовіча, датаваная 16 лістапада 1941 г.5. Напісаная ў акупаваным Менску, яна рэзка кантраставала зь ягонай кіраўскай споведзьдзю (сьнежань 1935 г.6), вядомай больш шырокаму колу дасьледнікаў, і была наскрозь прасякнутая цьвёрдай перакананасьцю, што архівы НКУС БССР цалкам зьнішчаныя альбо захопленыя немцамі. Аўтабіяграфія выклікае лёгка зразумелы недавер, а часам, пры чытаньні яе пэўных радкоў – трывалае непрыняцьце. Прынамсі, у мяне. Таму што лёгіка пабудовы тэксту вельмі ўражвае і імгненна разбураецца ня толькі пры дэталёвым супастаўленьні з дакладна вядомымі цяпер фактамі, але нават пры першым уважлівым азнаямленьні з дакумэнтам. Хаця, варта адзначыць, аўтабіяграфія 1941 г. па-свойму цікавая, і найперш як сьведчаньне той эпохі, у выніку сур’ёзнага і цалкам усьвядомленага выбару Антона Адамовіча, які крута зьмяніў хаду ўсяго свайго жыцьця.
Але ў 1998 г., калі я працаваў з архіўнымі крыніцамі з кіраўскага ўпраўленьня ФСБ, я такіх высноваў зрабіць ня мог, таму што з абедзьвюма аўтабіяграфіямі пазнаёміўся толькі ў 2005 г., як і большасьць маіх калегаў-дасьледнікаў.
III
Цяпер ізноў вернемся ў 1937 г.
1 ліпеня начальнік турмы г. Кірава далажыў кіраўніцтву аб выкананьні ўказаньняў:
Нач-ку 8 го отд УГБ УНКВД КО
мл. лейтенанту госбезопасности
Тюрьма НКВД гор. Кирова ставит Вас в известность, что Следственно З/К Адамович Антон Евстафьевич этопирован 27/VI-37 г гор Минск в распореж. нач-ка 4 го отд УГБ НКВД БССР.
/ Начальник тюрьмы
Начальник УРЧ7
Ці была перанакіраваная ў Менск сьледчая справа па абвінавачаньні Антона Адамовіча і ці заводзілася яна наагул, з дакумэнтаў няясна. Ёсьць толькі пазнака – на вокладцы справы, зь якой я знаёміўся: «Направ. г. Минск». Найверагодней, пазнака ўказвае, што сьледчая справа накіраваная ў Менск. Але запіс можна зразумець і так, што Антон Адамовіч накіраваны (то бок этапаваны) у Менск.
IV
Крыху больш чым праз два гады, калі ў Кіраве ўжо забылі на Антона Адамовіча і нават на крымінальную справу, паводле якой 15 лютага 1938 г. былі асуджаныя на 10 гадоў папраўча-працоўных лягераў Генадзь Багдановіч, Адам Бабарэка, Павел Жаўрыд, Сяргей Пушкін і Зьміцер Дунько, Менск раптам нагадаў пра сябе ашаламляльным дакумэнтам:
СОВЕРШЕННО СЕКРЕТНО.
НАЧ. УНКВД КИРОВСКОЙ ОБЛАСТИ
гор. К и р о в.
25-го мая 1938 г. (правільна – 1937. – М. І.) в г. Кирове был арестован отбывший срок наказания за антисоветскую деятельность белнацдем АДАМОВИЧ Антон Евстафьевич.
При обыске у АДАМОВИЧА был изъят воинский билет на его имя.
В 1938 г. АДАМОВИЧ из под стражи освобожден и проживает в г. Минске.
Просьба выслать во 2-й Отдел УГБ НКВД БССР воинский билет АДАМОВИЧА Антона Евстафьевича.
НАЧ 2 ОТДЕЛА УГБ НКВД БССР
КАПИТАН ГОСБЕЗОПАСНОСТИ /СЕРГЕЕВ/
НАЧ 3 ОТДЕЛЕНИЯ 2 ОТДЕЛА
ЛЕЙТЕНАНТ ГОС. БЕЗОПАСНОСТИ /ФЕДОРОВ/
5 августа 1939 г.
№ 4444/4
г. М и н с к8
Ёсьць і адказ з Кірава:
НАЧАЛЬНИКУ 2 ОТДЕЛА УГБ НКВД БССР
КАПИТАНУ ГОСУДАРСТВЕН. БЕЗОПАСНОСТИ –
тов. СЕРГЕЕВУ.
гор. Минск.
Сообщаем, что В/билета на имя АДАМОВИЧА Антона Евстафьевича у нас не имеется, кроме того при этапировании АДАМОВИЧА в Ваше распоряжение были все материалы обыска направлены с ним.
ПОМ. НАЧАЛЬНИКА 1 СПЕЦОТДЕЛА УНКВД К/ОБЛ.
МЛ. ЛЕЙТЕНАНТ ГОСБЕЗОПАСНОСТИ – (МАЛЬЦЕВ)
ОПЕРУПОЛНОМОЧЕН[Н]ЫЙ
СЕРЖАНТ ГОСБЕЗОПАСНОСТИ – (АНФИЛАТОВ)9
Неабходна зьвярнуць увагу, што ў дакумэнце ёсьць указаньне на нейкія сьледчыя матэрыялы, аднак, як і раней, незразумела, ці была заведзеная крымінальная справа па абвінавачаньні Антона Адамовіча.
V
Прамінула яшчэ чатыры гады. У траўні 1943 г. у Кіраў паступае тэрміновае распараджэньне, перададзенае па ўрадавым тэлефоне ад імя наркама ўнутраных справаў БССР (наркамат тады знаходзіўся ў эвакуацыі ў Маскве):
Принято по «ВЧ»
Из Москвы.
На Запрос Наркома внутренних дел БССР
Адамович Антон Евстафьевич 1909 г. рожд. <…>
Адамович в 1936 г. находился в административной ссылке в гор. Кирове.
Необходимо срочно разыскать и выслать в НКВД СССР на имя наркома внутр. дел БССР <…> автобиографию Адамович[а], кроме того другие материалы за период его пребывания в ссылке в гор. Кирове.
О результатах срочно сообщить.
Передал – Гусев
16/V-43 г. Принял Устюжеников.
Комисар г/б т. Питовранов данную записку для исполнения приказал передать нач. 1 го спецотдела тов. Мальцеву. Устюжеников10
Беларускія чэкісты ў той момант плянавалі неяк выкарыстоўваць Антона Адамовіча і кагосьці яшчэ зь вядомых гісторыкам асобаў, якія былі ў гэты пэрыяд у Менску і па-за лініяй фронту, у сваіх мэтах – ці то з пазыцыяў менскага падпольля, ці то з пазыцыяў канкрэтнага партызанскага фармаваньня. Аднак пра гэта, я думаю, распавядуць калі-небудзь іншыя дасьледнікі, якія добра ведаюць дакумэнты Нацыянальнага архіву Рэспублікі Беларусь і архіву КДБ Рэспублікі Беларусь.
Адказ кіраўскіх чэкістаў у Маскву быў атрыманы 17 траўня:
Передать по «ВЧ»
г. МОСКВА НКВД СССР
(для НАРКОМА БССР)
На запрос по «ВЧ» от 16/V-43 года сообщаю что на АДАМОВИЧ[А] Антона Евстафьевича в УНКВД по Кировской области никаких материалов не имеется.
Начальник УНКВД по Кировской области
Полковник Государств. Безопасности
/УШАХИН/
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
Начальник 1 Спецотдела УНКВД КО
Капитан Государств. Безопасности. – /МАЛЬЦЕВ/
17 мая 1943 г.
гор. Киров11
VI
Праз адзінаццаць гадоў, у 1954 г., аб Антону Адамовічу прыгадалі кіраўскія чэкісты. Уласна, прыгадалі не пра яго самога – бо з 1937 г. зьмянілася цэлае пакаленьне супрацоўнікаў дзяржаўнай бясьпекі – а пра ягоную справу, доўгая адсутнасьць якой у Кіраве, у месцы арышту, прымусіла іх заняцца пошукам дакумэнтаў. І штуршком да гэтага стаў перагляд крымінальных справаў, які пачаўся праз год пасьля расстрэлу Лаўрэнція Берыі. Супрацоўнік Упраўленьня КДБ пры Савеце міністраў СССР па Кіраўскай вобласьці Платуноў 9 лістапада 1954 г. запрасіў у картатэках улікова-архіўнага аддзелу свайго ўпраўленьня і 1-га спэцаддзелу мясцовага ўпраўленьня МУС зьвесткі аб Антону Адамовічу. Платуноў атрымаў даведку наступнага зьместу:
С П Р А В К А
1). 10/IV-31 г. Коллегией ОГПУ по ст 58-10-11, 4, 7 – УК выслать в г. Глазов на 5 лет.
2). 14/VII-35 г. Особым Совещ[анием] НКВД СССР срок продлен на 2 года.
3) 27/VI-37 г. Арестован и направлен этапом в гор. Минск в 4 отдел УГБ НКВД БССР при № 5-0-1378.
Разыскивается 4 Упр[авлением] МГБ СССР списком № 1 стр 11 как участник антисоветской орг[анизации] «Рада белорусской народной республики[»].
16/XI-54 г.12
У сьнежні 1954 г. у Менск накіроўваецца службовы ліст з мэтай выяўленьня архіву, дзе захоўваюцца матэрыялы, зьвязаныя з арыштам у Кіраве Антона Адамовіча:
Совершенно секретно
экз. ___
НАЧАЛЬНИКУ УЧЁТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА КОМИТЕТА
ГОСБЕЗОПАСНОСТИ ПРИ СОВЕТЕ МИНИСТРОВ БЕЛОРУССКОЙ ССР.
гор. М и н с к.
По распоряжению НКВД СССР, в мае 1937 года УНКВД Кировской области был арестован и затем этапирован в гор. Минск в распоряжение НКВД БССР АДАМОВИЧ Антон Евста[ф]ьевич, 1909 года рождения.
В связи с пересмотром архивов, просим сообщить результаты следствия по делу АДАМОВИЧА, выслав копию решения (определения, приговора или постановления о прекращении) – для приобщения к имеющемуся у нас наблюдательному делу на АДАМОВИЧА.
ЗАМ. НАЧАЛЬНИКА УЧЁТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА УКГБ
КИРОВСКОЙ ОБЛАСТИ – МАЙОР – (ФУФАЕВ)
ЗАМ. НАЧАЛЬНИКА ОТДЕЛЕНИЯ УАО УКГБ –
КАПИТАН – (ЛОГИНОВ)13
Совершенно секретно.
В СЕКРЕТАРИАТ НКВД СССР
(Для НКВД БССР)
Гор. Москва.
На запрос по «ВЧ» от 16/V-43 года по вопросу высылки автобиографии <…> АДАМОВИЧ[А] Антона Евстафьевича сообщаю, что в УНКВД по Кировской области указанных материалов не имеется.
Начальник 1 Спецотдела УНКВД КО
Капитан Государств. Безопасности. – /МАЛЬЦЕВ/
КДБ пры СМ БССР адрэагаваў апэратыўна наступным адказам:
Секретно
экз № ___
ЗАМ. НАЧАЛЬНИКА УЧЕТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА УКГБ
при СМ СОЮЗА ССР по КИРОВСКОЙ ОБЛАСТИ
майору – тов. ФУФАЕВУ
г. Киров
На № 10/2-3118 от 3 декабря 1954 года.
По учету I спецотдела МВД БССР проходит АДАМОВИЧ Антон Евстафьевич, арестован 24 июля 1930 года ПП ОГПУ по ст. 58-2, 58-II УК РСФСР и осужден 10 апреля 1931 г. судебной коллегией ОГПУ на 5 лет ИТЛ. Архивно-следственное дело хранится в учетно-архивном отделе КГБ при СМ СССР под № 553618. Он же арестован в 1937 году[.] Постановлением НКВД БССР от 26 июня 1938 года, дело прекращено. Архивно-следственного дела за 1937 год у нас не имеется и сведениями о местонахождении его не располагаем.
ЗАМ. НАЧАЛЬНИКА УЧЕТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА КГБ
при СМ БССР – подполковник /КОБЕЛЯЦКИЙ/
НАЧАЛЬНИК 4 ОТДЕЛЕНИЯ
майор /ГЛАДЫШЕВ/14
Адзначу яшчэ раз, што 26 чэрвеня – дзень народзінаў Антона Адамовіча. Магчыма, гэта простая выпадковасьць, але, мяркуючы паводле гэтага адказу зь Менску, пастанова НКУС БССР аб спыненьні справы Антона Адамовіча была зацьверджаная ў дзень ягонага 29-годзьдзя.
Цяпер з Кірава ідзе запыт у Маскву:
Совершенно секретно
экз. № 1
НАЧАЛЬНИКУ 2 СЕКТОРА УЧЁТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА
КОМИТЕТА ГОСБЕЗОПАСНОСТИ ПРИ СОВЕТЕ МИНИСТРОВ СССР –
ПОЛКОВНИКУ ТОВ. К Р Я Ж Е В У.
гор. М о с к в а.
Просим Вашего указания о высылке нам копии постановления Коллегии ОГПУ от 10 апреля 1931 года и Особого Совещания НКВД СССР от 14 июля 1935 года по следственному делу на АДАМОВИЧ[А] Антона Евстафьевича, 1909 г. рождения, хранящемуся в Центральном архиве под № 553618.
Просим также проверить – не хранится ли у Вас следственное дело на АДАМОВИЧА А. Е. за 1937 год, которое было прекращено постановлением НКВД БССР от 26 июня 1938 года. В положительном случае просьба выслать копию постановления [и] по этому делу.
Копии постановлений необходимы для приобщения к хранящемуся у нас контрольно-наблюдательному делу на АДАМОВИЧА.
НАЧАЛЬНИК УПРАВЛЕНИЯ КОМИТЕТА ГОСБЕЗОПАСНОСТИ ПРИ СОВЕТЕ МИНИСТРОВ СССР ПО КИРОВСКОЙ ОБЛ.
п о л к о в н и к – (СЫСОЕВ)
ЗАМ. НАЧ. УЧЁТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА УКГБ –
м а й о р – (ФУФАЕВ)15
У канцы студзеня 1955 г. Масква вяртае запыт у Кіраў і паведамляе:
СЕКРЕТНО
Зам. Нач. Учетно-архивного отдела УКГБ
при СМ СССР по Кировской обл.
тов. Фуфаеву
гор. Киров.
Возвращая Ваш запрос № 10/2-120 от 31 XII-1954 г. сообщаем, что архивно-следственное дело № 553618 по обвинению Адамович[а] А. Е. направлено 18-XI-1954 г. при № 16/21-553618 на постоянное хранение в КГБ Белорусской ССР. Арх[ивно-] след[ственного] дела за 1937 год на Адамович[а] А. Е. у нас не имеется[.]
ПРИЛОЖЕНИЕ: на 1 листе
Зам начальник[а] 2 сектора
п/полковник (Кирин)
/ Зам начальник[а] 2 отделения
п/полковник (Сосин)16
Кіраўскае Ўпраўленьне дзяржбясьпекі ізноў накіроўвае ліст у КДБ пры СМ БССР:
Копия
Секретно
Экз. № 2
НАЧАЛЬНИКУ УЧЕТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА КГБ
ПРИ СМ БЕЛОРУССКОЙ ССР
Гор. М И Н С К
По сообщению Учетно-Архивного отдела КГБ при СМ СССР, 18 ноября 1954 года при № 16/21-553618 Вам для постоянного хранения из Центрального архива выслано архивно-следственное дело № 553618 по обвинению АДАМОВИЧ[А] Антона Евстовьевича, 1909 года рождения.
Просим выслать копии постановлений Коллегии ОГПУ от 10 апреля 1931 года и Особого Совещания НКВД СССР от 14 июля 1935 года в отношении АДАМОВИЧА, а также копию постановления НКВД БССР о прекращении дела от 26 июня 1938 года для приобщения к хранящемуся у нас контрольно-наблюдательному делу на АДАМОВИЧА.
П/П НАЧАЛЬНИК УЧЕТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА УКГБ
ПРИ СМ СССР ПО КИРОВСКОЙ ОБЛ.
полковник – (ФИЛИППОВ)
П/П ЗАМ. НАЧ. 2 ОТД-НИЯ УЧЕТНО-АРХИВНОГО ОТД.
УКГБ ПРИ СМ СССР ПО КИРОВСК. ОБЛ.
капитан – (ЛОГИНОВ)17
Пачатак рэабілітацыі ахвяраў палітычных рэпрэсіяў, вялізная колькасьць скаргаў і зваротаў ад саміх пацярпелых у гады сталінскага тэрору, ад сваякоў пацярпелых і нявінна загінулых не дазволілі ў той момант выканаць запыт з Кірава. Вось што адказалі зь Менску ўжо ў лютым 1955 г.:
Секретно
экз № ___
НАЧАЛЬНИКУ УЧЕТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА УКГБ
при СМ СССР по КИРОВСКОЙ ОБЛАСТИ – ПОЛКОВНИКУ
тов. ФИЛИППОВУ
гор. Киров
На № 10/2/413 от 5 февраля 1955 года.
В связи с тем, что архивно-следственное дело по обвинению АДАМОВИЧ[А] Антона Евстафьевича и других находится в прокуратуре БССР на рассмотрении по жалобе ЗЕНЮК[А] Петра Антоновича исполнить Ваш запрос по существу не представляется возможным.
ЗАМ. НАЧАЛЬНИКА УЧЕТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА КГБ
при СМ БССР – подполковник /КОБЕЛЯЦКИЙ/
НАЧАЛЬНИК 4 ОТДЕЛЕНИЯ
майор /ГЛАДЫШЕВ/18
Празь пяць месяцаў кіраўскія чэкісты ізноў зьвяртаюцца ў КДБ пры СМ БССР:
Сов. секретно
экз. №1
ЗАМ. НАЧАЛЬНИКА УЧЁТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА КОМИТЕТА
ГОСБЕЗОПАСНОСТИ ПРИ СОВЕТЕ МИНИСТРОВ БЕЛОРУССКОЙ ССР –
ПОДПОЛКОВНИКУ ТОВ. КОБЕЛЯЦКОМУ.
гор. М и н с к.
На Ваш № 4/4-821 от 18. II-1955 года.
Просим исполнить наш № 10/2/413 от 5 февраля 1955 года, если архивное следственное дело по обвинению АДАМОВИЧА Антона Евстафьевича и других возвратилось из Прокуратуры БССР.
/ ЗАМ. НАЧАЛЬНИКА УЧЁТНО-АРХИВНОГО ОТДЕЛА УКГБ
ПРИ СОВЕТЕ МИНИСТРОВ СССР ПО КИРОВСКОЙ ОБЛАСТИ –
м а й о р – (ФУФАЕВ)19
Аднак 8 жніўня 1955 г. гэты запыт быў вернуты ў Кіраў і ў сутнасьці без выкананьня, з папярэдняй адпіскай (на зваротным баку):
Справка
Архивно следственное дело на Зенюк[а], Адамович[а] и др. находится в прокуратуре БССР.
О/уполном УАО КГБ БССР
ст лт Новиков
2/VIII 55 г.20
Гэты апошні паводле храналёгіі дакумэнт, прысутны ў архіве Ўпраўленьня ФСБ РФ па Кіраўскай вобласьці, датычны Антона Адамовіча ў сувязі з гэтай гісторыяй21. Мяркуючы па ўсім, кіраўскія чэкісты асобай Антона Адамовіча ніколі больш не цікавіліся.
Пераклад з расейскай
Паводле сфальсыфікаванай у 1930–1931 гг. ГПУ БССР крымінальнай справы «Саюз Вызваленьня Беларусi» («СВБ») супраць беларускай нацыянальнай інтэлігенцыі было арыштавана 108 дзеячаў навукі і культуры Беларусі. 90 чалавек Калегіяй АГПУ СССР у 1931 г. асуджаныя да розных тэрмінаў зьняволеньня ў канцлягеры, папраўча-працоўныя лягеры і да высылкі (у тым ліку і Антон Адамовіч). У адносінах 18 чалавек сьледзтва было прыпыненае. У 1956–1988 гг. усе асуджаныя паводле справы «СВБ» былі рэабілітаваныя дзеля адсутнасьці складу злачынства. Абсалютная большасьць тых, хто быў рэпрэсаваны ў 1931 г., былі ізноў асуджаныя Адмысловай Нарадай НКУС СССР летам 1935 г. (у завочным парадку, паводле сьпісаў УНКВД зь месцаў), арыштаваныя ў 1937–1938 гг., расстраляныя альбо сасланыя ў канцлягеры. Тыя, хто не загінуў у зьняволеньні, былі арыштаваныя трэці раз у 1949–1952 гг.
1 Илькевич Н. Н. Адам Бабарека: арест – лагерь – смерть. Расправа со ссыльными белорусами в Кирове в 1937–1938 гг.: Документальный очерк. – Смоленск, Посох, 1999. С. 18–23; архив Управления ФСБ РФ по Кировской области (УФСБ РФ КО). Дело № СУ-5466, л. д. 94–99.
2 Архив УФСБ РФ КО. Дело № СУ-3533. Л. д. 4. Тут і далей захаваны правапіс арыгіналаў. На дакумэнце ёсьць адзнака: Получено. 27/VI-37 г.
3 Архив УФСБ РФ КО. Дело № СУ-3533. Л. д. 2.
4 Тамсама. Л. д. 1. На дакумэнце ёсьць адзнакі: Т. Мальцеву К переписке; Получ. 26/VI 37 г. Мальцев.
5 Адамович А. Мой счёт им. Жизнеописание одного из «осчастливленных» большевистским «раем» // Адамовiч А. Творы. Нью-Ёрк, БIНіМ, 2003. С. 720–725.
6 Тамсама. С. 610–686.
7 Архив УФСБ РФ КО. Дело № СУ-3533. Л. д. 3. № 7560. На дакумэнце ёсьць адзнака: Т. Анисимову дайте карточку из оск. 13/VII.
8 Архив УФСБ РФ КО. Дело № СУ-3533. Л. д. 5. У Кіраве дакумэнт атрыманы 13 жніўня 1939 г. На дакумэнце ёсьць адзнакі: Т Анфилатову Вышлите 13/8 Мальцев.
9 Тамсама. Л. д. 6. № 5.3.3285, 15 августа 1939 г.
10 Тамсама. Л. д. 7. На дакумэнце ёсьць адзнакі: Т. Мальцеву; Исполнено Т. Волкова В набл. сл. дело Адамовича 22/V-43 г.
11 Архив УФСБ РФ КО. Дело № СУ-3533. Л. д. 8. Падобны зьместам дакумэнт быў накіраваны з Кірава ў сакратарыят НКУС СССР (л. д. 9. № 5-4525, 21 мая 1943 г.):
12 Архив УФСБ РФ КО. Дело № СУ-3533. Л. д. 18–18 об.
13 Тамсама. Л. д. 17. № 10/2/3118, 3 декабря 1954 г.
14 Тамсама. Л. д. 16. № 4/4-6033, 21 декабря 1954 г. На дакумэнце ёсьць адзнака: 2 к запросу 27 XII.
15 Архив УФСБ РФ КО. Дело № СУ-3533. Л. д. 14, 15. № 10/2/120, 31 декабря 1954 г. На дакумэнце ёсьць адзнака: Т. Тихомирову одновр. сообщите что прекр. дела за 1937 г у нас нет 25/I Сысоев.
16 Тамсама. Л. д. 13. № 16/10-16261-вх, 26 декабря 1955 г. На дакумэнце ёсьць адзнака: т Логинову 2/II 55 г. Филиппов.
17 Архив УФСБ РФ КО. Дело № СУ-3533. Л. д. 12. № 10/2/413, 5 февраля 1955 г.
18 Тамсама. Л. д. 11. № 4/4-821, 18 февраля 1955 г. На дакумэнце ёсьць адзнака: т Логинову 24 II 55 г. Филиппов.
19 Архив УФСБ РФ КО. Дело № СУ-3533. Л. д. 10, 19. № 10/2/2734, 19 июля 1955 г. На дакумэнце ёсьць адзнакі: т. Новикову Доложите исполнение 25 VII; т Платунову 8 VIII 55 г Филиппов.
20 Тамсама. Л. д. 10 об.
21 У архіве Ўпраўленьня ФСБ РФ па Кіраўскай вобласьці ёсьць яшчэ адзін дакумэнт – пратакол допыту Антона Адамовіча ў якасьці сьведкі па сьледчай справе, сфабрыкаванай УГБ УНКУС па Кіраўскім краі ў жніўні 1935 – лютым 1936 гг. Пра гэты пратакол допыту і пра самую крымінальную справу я ўжо пісаў, але больш дэталёва апавяду іншым разам.
Публікуецца
на сайце з ласкавай згоды Рэдакцыі ARCHE
|
Польскі аўкцыён
