|
Москва: Права человека, 1998. 432 с. Наклад 1000.
Кніга гэтая – зборнік дакладаў, прачытаных на канфэрэнцыі ў
Маскве (лістапад 1998 г.), – цікавая перш-наперш тым, што дае адказ на пытаньні:
ці адбудзецца поўнае зьліцьцё Беларусі з Расеяй, ці выжыве Беларусь як нацыя й
як дзяржава? Паколькі пытаньні гэтыя шмат каго цікавяць, а то й трывожаць, варта
дэтальна азнаёміцца са зьместам кнігі.
Трэба зазначыць, што загаловак кнігі
не зусім адпавядае ейнаму зьместу, у якім значна больш увагі прысьвечана
Беларусі, чым Расеі. Яна ўтрымвае не параўнальны аналіз расейскага й беларускага
грамадзтваў ды палітычных ладаў, а разгляд фактаў і прычынаў, што стаяць на
перашкодзе беларуска-расейскага аб'еднаньня. Ідэю гэтага аб'еднаньня, як
адзінагалосна адзначаюць аўтары, і Лукашэнка (а перад ім Кебіч), і Ельцын
выкарыстоўваюць не дзеля самога аб'еднаньня, а як прыхватку ў змаганьні за
ўладу.
У зборніку 17 артыкулаў. З 18-і аўтараў – 10 працуюць у Менску, 5 у
Маскве, 2 у Бірмінгэме (Брытанія), 1 у ЗША. Рэдактар кнігі (ён жа й навуковы
кіраўнік маскоўскае канфэрэнцыі) Дмітры Фурман называе лукашэнкаўскі час у
гісторыі Беларусі пэрыядам, калі «незалежна ад намераў беларускага прэзыдэнта
закладаюцца асновы будучай 'нармальнай' дэмакратычнай Беларусі». [9]* У Расеі,
паводле Фурмана, таксама праходзіць працэс «станаўленьня расейскай дэмакратыі».
На гэтай аснове Фурман прадбачыць у пэрспэктыве дачыненьні паміж Расеяй і
Беларусьсю «накшталт тых, якія існуюць, скажам, паміж ЗША й Канадай». [10]
Матэрыялы зборніка амаль адзіназгодна падмацоўваюць Фурманава
цьверджаньне.
Вячаслаў Насевіч, разгледзеўшы працэс станаўленьня беларускага
этнасу й нацыянальнай ідэі, робіць выснову, што хоць беларуская ідэя ўзьнікла
пазьней за нацыянальныя ідэі суседніх народаў, на сучасным этапе ідэя гэтая
«жыве й укараняецца». [28] Замацоўваньню беларускай нацыянальнай ідэі, кажа
аўтар, спрыяе цяперашняя большая азнаёмленасьць з гісторыяй Беларусі. Георгі
Галенчанка свой агляд «шляхоцкай дэмакратыі» ў Вялікім Княстве Літоўскім у
ХVІ–ХVIII стст. канчае падсумаваньнем, якое падмацоўвае Насевічава
назіраньне:
Калі ганарыцца ў сваёй гісторыі не заваёўніцкімі войнамі й
паняволеньнем іншых, а блізінёй грамадзкага ладу мінуўшчыны да сучасных нормаў і
каштоўнасьцяў, дык беларусам ёсьць чым ганарыцца. [54]
Расейскі
літаратуравед Юры Сураўцаў, шматгадовы дасьледнік літаратураў народаў былога
Савецкага Саюзу, у тым ліку беларускай, свой артыкул прысьвяціў пытаньню
беларускай культурнай самабытнасьці. Пра беларускую культуру аўтар кажа, што яна
«'нацыянальна арыентаваная' на сапраўды дэмакратычны, гуманістычны лад,
адчыненая сьвету й патрэбная яму (падкрэсьленьні ў арыгінале – Я. З.).
Патрэбная й каштоўная сваім гістарычным дазнаньнем (опытом), сваёй
этнакультурнай самабытнасьцю». Дзеля гэтага Сураўцаў заклікае сваіх суродзічаў:
«Грамадзкасьць Расеі якраз гэта павінна зразумець, – кажа ён, – Менавіта
беларускую самабытнасьць, працэсы, якія мы абазначылі як 'трэцяе нацыянальнае
Адраджэньне' – падтрымаць». [79]
Трое аўтараў – Галіна Дракахруст, Юры
Дракахруст і Дмітры Фурман, – прасачыўшы «трансфармацыю партыйнай сыстэмы
Беларусі», прыйшлі да гэткай фундамэнтальнай і аптымістычнай
высновы:
Перш за ўсё адбываецца ўмацаваньне беларускай незалежнасьці й
узьнікненьне прывычкі да гэтай незалежнасьці. Гэта адбываецца як чыста
натуральным шляхам, паколькі адыходзіць найбольш 'савецкае' пакаленьне й
уваходзіць у жыцьцё пакаленьне тых, хто ўжо вырас у незалежнай Беларусі, гэтак і
ў выніку парадаксальных наступстваў дзейнасьці самога Лукашэнкі. Цэлая сэрыя
шумлівых, але малавыніковых інтэграцыйных спробаў прадэманстравала ўсім, зь
якімі рэальнымі цяжкасьцямі зьвязана інтэграцыя, і паступова аб'яднальная
ліхаманка заціхае. Узьнікае звычка да асобнае беларускае гісторыі, спароджанае
нутранымі прычынамі й нутранымі падзеямі, разуменьне таго, што гісторыя гэтая
робіцца не ў Маскве ці Вашынґтоне, а ў Беларусі. У гэтым сэнсе шок, перажыты
лідэрамі беларускага Вярхоўнага Савету, калі практычна ўся Расея – і
'дэмакратычная' ўлада ў асобе Ельцына ды Чарнамырдзіна, і апазыцыя ў асобе
Зюганава – падтрымала ў імя 'вышэйшых палітычных інтарэсаў' лукашэнкаўскі
пераварот ды ўсталяваньне аўтарытарнай сыстэмы, быў шокам 'ацьверажальным' і
карысным. І ў нейкай меры гэтае ўсьведамленьне, што Беларусь рэальна – асобная
краіна са сваймі праблемамі й са сваёй гісторыяй і нікуды яна не 'падзенецца',
пераходзіць у прызнаньне таго, што беларуская незалежнасьць – норма і
каштоўнасьць. [142–143]
Вынікамі цікавага дасьледаваньня падзялілася
Надзея Яфімава. У артыкуле «Сродкі масавай інфармацыі й праблема
нацыянальна-культурнага адраджэньня беларусаў» яна акрэсьлівае якасьці
беларускага характару (калектыўнага й індывідуальнага). Апісаньне базуецца на
аналізе газэтных матэрыялаў 1992 і 1998 гадоў. Зьмены за пяць гадоў у акцэнтах,
хоць і нязначныя, але паказальныя, паколькі яны супадаюць з высновамі бальшыні
іншых аўтараў аб паступовым умацоўваньні беларускай дзяржаўнасьці. Калі ў
традыцыйным вобразе абстрактнага беларуса, адзначае Яфімава, пераважаюць
«пасіўныя» рысы характару (талерантнасьць, памяркоўнасьць, сьціпласьць,
дабрыня), дык у пераліку маральных адзнакаў паасобных людзей на галоўнае месца
выходзяць такія якасьці, як сьмеласьць, рашучасьць, адказнасьць, энэргічнасьць,
энтузіязм, і гэтыя рысы паступова пашыраюцца на апісаньне нацыі ў цэлым. Інакш
кажучы, у прэсавых матэрыялах апошніх год завастраецца ўвага на асабістых
якасьцях, якія паступова экстрапалююцца на характар нацыянальны. [180] Як і пяць
гадоў таму, зазначае дасьледніца, «героямі» прэсы выступаюць часьцей за ўсё
прадстаўнікі творчай інтэлігенцыі – пісьменьнікі, дзеячы мастацтва. Зь імі
зьвязваюцца спадзевы на нацыянальнае адраджэньне. [182–183] Грунтоўна
разгледжаныя ў артыкуле Алега Бухаўца й Д.Фурмана «электаральныя паводзіны»
беларускіх рэгіёнаў. Апісваючы беларускі «палітычны рэльеф», аўтары адзначаюць
асаблівую ролю сталічнага Менску, дзе сканцэнтраваныя «адукаваныя, маладыя й
багатыя» («менскі фактар»):
Сіла антысаветызму й заходніцтва штурхае
менчукоў, жыхароў найменш беларускага гораду, да ідэі незалежнай Беларусі, да
нацыянальнае дзяржавы паводле заходняе мадэлі, і гэтая сіла аказваецца куды
важнейшай, чымся, прыкладам, факт няведаньня беларускае мовы. Відавочна, гэта ў
некаторай ступені нават важней, чым фактар нацыянальнасьці, бо, як мы ведаем па
шмат якіх выніках галасаваньняў і апытаньняў, расейцы ў 'заходніх' рэспубліках
(прыбалтыйскіх і на Ўкраіне) вельмі часта выказваліся й галасавалі за
незалежнасьць, г. зн. за тое, каб самым апынуцца не ў Расеі, а 'за мяжой'.
[205–206]
Тут трэба зазначыць, што гэтае параўнаньне Беларусі з
Прыбалтыкай і Ўкраінай ня ўлічвае асаблівасьці беларускіх расейцаў, больш
імпэрыялістычных і агрэсіўных у дачыненьні да «памяркоўнае» беларушчыны, якую
яны лічаць не дарослай да дзяржаўнасьці. І так, як камуністычныя партыі ў
Прыбалтыцы й на Ўкраіне (у Прыбалтыцы больш, на Ўкраіне менш) адзначаліся
нацыянальна сьведамым элемэнтам, гэтак і расейцы там больш прыміраныя з
нацыянальна-дзяржаўніцкімі асьпірацыямі тытульных народаў. УБеларусі ж і
камуністы, і расейцы, і маса «тоже-белорусов» заражаныя мацнейшым імпэрскім
вірусам і спараліжаваныя няздольнасьцяй уявіць сабе існаваньне Беларусі асобна
ад Расеі.
Бухавец з Фурманам робяць асьцярожную спробу прадказаць будучыню.
Яны пішуць:
І ў Беларусі, і ў Расеі, і на Ўкраіне сацыяльная база
дэмакратыяў няўхільна будзе пашырацца, і дэмакратычныя інстытуты ў канчальным
выніку – разьвівацца ды ўмацоўвацца, нават нягледзячы на адступленьні дэмакратыі
накшталт таго, што адбылося ў Беларусі пры Лукашэнку, якія ў канчальным падліку
– толькі эпізоды на шляху да дэмакратыі. Але разьвіцьцё дэмакратыі ў нашых трох
краінах будзе ісьці па розных рэчышчах, якія будуць вызначаныя іхнымі рознымі
'палітычнымі рэльефамі'. [221]
Дасьледнікі прадказваюць новыя палітычныя
крызісы ўва ўсіх трох дзяржавах. Што да Беларусі, дык ейны крызіс яны прадбачаць
«хутчэй за ўсё ў вострай і хвараблівай форме». [222] Тым ня менш, кажуць Бухавец
і Фурман,
зьмены, бясспрэчна, адбываюцца, хоць і павольна, і адбываюцца ў
дэмакратычным кірунку. Самыя дынамічныя й пэрспэктыўныя сілы Беларусі, перш за
ўсё адукаваная моладзь, – у апазыцыі да Лукашэнкі, а ягоная сацыяльная база –
неадукаваныя й старыя людзі – натуральна звужаецца. [222]
Два матэрыялы
ў зборніку прысьвечаныя Лукашэнку. Валеры Караблевіч разглядае «шлях Лукашэнкі
да ўлады». Аўтар зазначае, між іншага, што выбаршчыкі, галасуючы за Лукашэнку,
галасавалі ня гэтулькі за аб'еднаньне з Расеяй, колькі за рэстаўрацыю Савецкага
Саюзу.
Аляксандар Фядута дае «штрыхі да псыхалягічнага партрэту» беларускага
аўтакрата. З абодвух артыкулаў паўстае перад чытачом вобраз апантанага фанатыка
ўлады, таленавітага імправізатара, валявога, энэргічнага дэмагога, які
адзначаецца выдатнай інтуіцыяй і разуменьнем настрояў свайго электарату. Абодва
аўтары даюць падставу меркаваць, што Лукашэнка прыйшоў да ўлады сапраўды
«ўсур'ёз і надоўга». Адсюль напрошваецца выснова: зводзіць крытыку на адрас
Лукашэнкі да лаянкі й кпінаў, а таксама тлумачыць цяжкасьці й няўдачы
беларускага адраджэньня галоўна інтрыгамі расейскіх спэцслужбаў – гэта толькі
перашкаджаць разуменьню патрэбы карпатлівай палітычна-адукацыйнай працы сярод
насельніцтва ў маштабах малых групаў, на мясцовым узроўні, асабліва з
маладзейшымі выбаршчыкамі.
Алег Манаеў у артыкуле пра Лукашэнкаў электарат
дае дэтальны аналіз апытаньня грамадзкае думкі й робіць выснову, што ў гэтым
электараце пераважаюць неадукаваныя сельскія людзі ды жыхары ўсходніх вобласьцяў
рэспублікі зь некаторай перавагай жанчын. Манаеў адзначае адну з парадаксальных
характарыстык Лукашэнкавага электарату. Парадокс у тым, што электарат гэты
«хутчэй беларускамоўны, чым расейскамоўны». [280] На «сацыяльнай фатаграфіі»,
паводле Манаева, пераважае Лукашэнкаў «клясычны» выбаршчык:
Магілеўскі ці
гомельскі калгасьнік-пэнсіянэр (часьцей нават жанчына-калгасьніца), з асьветай
да 8 клясаў, які гаворыць па-беларуску ці на 'трасянцы',
паўбеларуска-паўрасейскай, вельмі бедны, які ледзь зводзіць канцы з канцамі, з
настальгіяй прыгадвае савецкія парадкі, баіцца рынкавых рэформаў і ня любіць
новых бізнэсмэнаў, спадзяецца на інтэграцыю з Расеяй і мае цьмяныя страхі перад
Захадам ды ўсялякага роду вонкавымі й нутранымі ворагамі.
[289]
Антыподам гэтаму «клясычнаму» лукашэнкаўцу, «амаль несумненна
супраціўны прэзыдэнту» – «малады адукаваны мянчук, які актыўна ўдзельнічае ў
прадпрымальніцтве, гаворыць па-расейску, прыхільнік незалежнасьці Беларусі й
арыентаваны на Захад». [289]
Гэтыя два супрацьлеглыя тыпы выбаршчыка,
адзначае дасьледнік, не вычэрпваюць «сацыяльнага партрэту беларускага
электарату». Паміж імі ёсьць цімала прамежкавых тыпаў. Гэтак, за Лукашэнку
гатовая аддаць свае галасы чвэрць людзей з вышэйшай адукацыяй, больш за траціну
з высокім матэрыяльным дабрабытам, амаль пятая частка прыхільнікаў рынкавай
эканомікі й больш за 40% прыхільнікаў незалежнасьці Беларусі. [289]
Былы
судзьдзя Канстытуцыйнага Суда РБ Міхаіл Пастухоў у артыкуле аб прававой сыстэме
Беларусі паказвае, наколькі палітыка прэзыдэнта Лукашэнкі й ягоныя рэфэрэндумы,
дэкрэты ды ўказы ў сфэры грамадзянскіх правоў і свабоды чалавека пярэчаць і
Канстытуцыі краіны, і міжнародным актам.
Ірына Селіванава, разглядаючы
расейска-беларускую эканамічную інтэграцыю ды ейны ўплыў на разьвіцьцё эканомікі
Беларусі, кажа, што для Расеі інтэграцыя мае перш-наперш «геапалітычнае»
значэньне. [317] І, трэба дадаць, геастратэгічнае. Бо толькі гэтым можа
тлумачыцца расейскае эканамічнае донарства, пра якое піша аўтарка. [324, 335]
Рэч у тым, што 42% расейскага гандлёвага абароту прыпадае на Захад, а з гэтага
абароту 70–80% ідзе транзытам празь Беларусь. Гэты эканамічны фактар спалучаны,
бясспрэчна, з ваенна-абаронным значэньнем Беларусі для Крамля. Гэтая
акалічнасьць надае нездаровы характар эканамічнаму разьвіцьцю Беларусі, на што
зьвяртае ўвагу дасьледніца. Залежнасьць беларускае эканомікі ад расейскага рынку
непамерна вялікая: калі ў замежным гандлі Беларусі на долю Расеі прыпадае 55%,
дык для Расеі Беларусь – невялікі партнэр, бо ў расeйскім гандлёвым абароце на
Беларусь прыпадае ўсяго 4%. [319]
Гаворачы пра павольныя тэмпы прыватызацыі ў
Беларусі, Селіванава адзначае цікавы факт. Беларускія ўлады, кажа яна, з мэтай
захаваньня кантролю над сытуацыяй, «адсеклі расейскі капітал ад удзелу ў
прыватызацыі беларускіх прадпрыемстваў» [330] (за выняткам прадпрыемстваў
нафтапрамысловасьці). Дасьледніца зазначае аднак, што ў Беларусі «аб'ектыўна ўсё
ж адбываецца рух да рынку». [337] У сувязі з празьмернай арыентацыяй беларускага
экспарту на Расею, Селіванава кажа, што расeйскі рынак не бясконцы, і з гэтага
робіць выснову: Беларусі для пасьпяховага разьвіцьця трэба арыентавацца на
Захад. Інтэграцыя ж у сусьветную эканоміку вымагае мадэрнізацыі, якое нельга
правесьці без удзелу замежнага капіталу й заходніх тэхналёгіяў. Што ж да
цяперашняга курсу на інтэграцыю з Расеяй, дык гэта, на думку дасьледніцы,
«часовы й пераходны пэрыяд». [334] Ненатуральнасьць дасюлешняй
беларуска-расeйскай інтэграцыі відавочная з таго, што, прыкладам, з 1300
падпісаных прававых актаў 90% ня дзейнічаюць. [335]
Найцікавейшы ў кнізе
артыкул выйшаў з-пад пяра Ю.Дракахруста й Д. Фурмана – «Пэрыпэтыі інтэграцыі
(Разьвіцьцё працэсу беларуска-расейскага аб'еднаньня)». Аўтары робяць экскурс у
масавую сьведамасьць расейцаў (для якіх Беларусь ня ў цэнтры ўвагі) і беларусаў
(увага якіх сканцэнтраваная на Расеі). Тым ня менш, за гады савецкае ўлады ў
беларускай масавай сьведамасьці замацаваўся факт існаваньня беларускай
дзяржавы:
Беларуская масавая сьведамасьць проста хоча саюзу з Расеяй пры
захаваньні сувэрэнітэту й пры непашырэньні на Беларусь расейскіх парадкаў. [360]
Беларускі сувэрэнітэт ня толькі найвышэйшая каштоўнасьць для апазыцыйнае
меншыні, але й поўнасьцю рэальная каштоўнасьць для бальшыні беларусаў, у тым
ліку прыхільнікаў Лукашэнкі й аб'еднаньня. [358]
Аўтары спасылаюцца пры
гэтым на грамадзкую думку, выказаную ў 1997 годзе. На пытаньне «Ці лічыце Вы,
што Беларусь павінна быць незалежнай сувэрэннай дзяржавай?» адказалі «так»
85,4%. Пры гэтым 45,4% зь іх падтрымваюць Лукашэнку і гатовыя галасаваць за яго.
[358] У артыкуле пададзеныя некалькі выказваньняў самога Лукашэнкі пра ягоны
намер захаваць сувэрэнітэт і незалежнасьць рэспублікі. [344, 348, 349,
351]
Лукашэнка, кажуць аўтары, імкнецца спалучыць неспалучальнае –
нацыянальную незалежнасьць і падпарадкаванасьць Маскве. Адсюль ідзе й палітычны
гратэск, у якім галоўную ролю выконвае беларускі прэзыдэнт. Як Селіванава пра
эканамічную інтэграцыю, Дракахруст і Фурман кажуць, што палітычная інтэграцыя
падыходзіць да канца, бо яна вычарпала сябе. Паколькі, аднак, яна выгадная для
абодвух прэзыдэнтаў, яна будзе працягвацца, «але, відавочна ўсё-ткі, больш
вяла». [365] Хоць на далейшую пэрспэктыву аб'eднаньне Беларусі з Расеяй бачыцца
ім як «нерэальнае», [367] паколькі на чале дзьвюх дзяржаваў стаяць аўтарытарныя
прэзыдэнты, а «аўтарытарная ўлада немагчымая без сувэрэнітэту». [366] «Адмовіцца
ад свае дзяржаўнасьці, ад самых сябе, – кажуць аўтары, – беларусы ня хочуць і
цяпер, і тым больш ня будуць хацець праз 20 гадоў». [367] А варыянт будучыні,
пры якім Лукашэнка мог бы стацца прэзыдэнтам аб'еднанай беларуска-расейскай
дзяржавы, дасьледнікі называюць «паўфантастычным». [365]
Дасьледнікі зь
Бірмінгэмскага Ўнівэрсытэту, Марк Нордбэрґ і Тарас Кузё, правялі параўнальны
аналіз нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва на Ўкраіне й у Беларусі. Украіна ў іх
выглядае далёка паперадзе свае паўночнае суседкі. Беларусь, зазначаюць аўтары
(пярэчачы пры гэтым апытаньню беларускае грамадзкае думкі, на якое спасылаюцца
вышэй Дракахруст і Фурман), «ня вельмі зацікаўленая ў незалежным статусе». [390]
Са спасылак Нордбэрґа й Кузё відаць, што іхная азнаёмленасьць зь беларусаведнымі
публікацыямі абмежаная, чым тлумачыцца супярэчнасьць паміж, з аднаго боку,
іхнымі меркаваньнямі ды, з другога боку, зь некаторымі фактамі ды высновамі
іншых аўтараў зборніка.
У артыкуле «Камуністычныя партыі Расеі, Украіны й
Беларусі (Марныя пошукі адзінства ў разнастайнасьці)» Джоан Барт Урбан паказвае
ідэйны й арганізацыйны разлад сярод камуністаў трох дзяржаваў ды робіць выснову:
«вельмі малапраўдападобна, што постсавецкія камуністычныя рухі ў Расеі, на
Ўкраіне й у Беларусі калі-небудзь аб'яднаюцца ў згуртаваную маналітную
арганізацыю тыпу КПСС». [411]
І ў апошнім матэрыяле зборніка, «Надзеі й
страхі расейскіх палітыкаў (Дыскусія аб расейска-беларускім саюзе)» Валеры
Салавей, экспэрт маскоўскага Гарбачоў-фонду, адцеміўшы, што ніводная значная
палітычная партыя Расеі не выступала публічна супраць расейска-беларускага
збліжэньня – гутарка вялася толькі аб непажаданым аб'еднаньні зь Беларусьсю
лукашэнкаўскай, [417] канстатуе каньюнктурна-палітычны характар «аб'яднальных»
мерапрыемстваў:
[Прэзыдэнт Ельцын] выцягнуў зь ініцыятывы з саюзам амаль
усё, што мог, як у вонкавапалітычнай сфэры, гэтак і ў нутраной палітыцы; больш
гэты саюз станавіўся яму непатрэбны й, мяркуючы паводле далейшага разьвіцьця
падзеяў, нават назаляў. [...] У ідэі саюзу было й ёсьць цімала прыхільнікаў і
спагаднікаў у расейскай палітычнай клясе, як сярод тае ейнае часткі, якая
традыцыйна імкнулася да ўлады, гэтак і сярод апазыцыі, аднак эфэктыўнага й
дзеяздольнага суб'екту інтэграцыі ў Расеі ня выявілася. Без апошняе ўмовы, якая
носіць абавязкавы характар, тэма беларуска-расейскага збліжэньня, бясспрэчна,
застанецца ў арсэнале расейскай палітыкі й будзе яшчэ няраз выкарыстоўвацца, але
баржджэй як цар-гармата, якую паказваюць, але якая не страляе.
[428–429]
Галоўнае ўражаньне, якое застаецца па прачытаньні кнігі – гэта
рост шанцаў Рэспублікі Беларусь выйсьці са спачатнага стану разгубленасьці ды
хістаньня адносна свайго дзяржаўнага будаўніцтва й упэўнена стаць на шлях
дэмакратыі й незалежнасьці. У працэсе гэтага росту й умацаваньня нацыянальная
мова застанецца вельмі важным фактарам, але не адзіным. Істотную ролю будуць
адыгрываць эканамічныя інтарэсы рэспублікі, гістарычная памяць ды арыентацыя на
дэмакратычныя вартасьці й шырэйшыя кантакты з заходнім сьветам, дзе ў
фармаваньні палітычнага ладу ўсё большае значэньне надаецца палітычным ідэалам,
а ня толькі этнічным пачаткам.
др. Янка Запруднік
|
Польскі аўкцыён
