Падрабязных дасьледаваньняў на гэтую тэматыку не існавала да 1990-х гг. Ці ня першым зрухам тут зьяўляецца зборнік артыкулаў польскіх, беларускіх і літоўскіх вучоных “Społeczeństwo białoruskie, litewskie i polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej w latach 1939 – 1941”, выдадзены ў Варшаве ў 1995 г. Аднак у адрозьненьне ад “польскага” аспэкту, праблемы беларускай гісторыі і культуры на землях, перададзеных у кастрычніку 1939 г. Масквою Літве, у ім уздымаюцца мала[2].

З прыходам бальшавікоў у Вільню 19 верасьня 1939 г. у горадзе распачаліся тыя ж працэсы, зьвязаныя са зьменай улады і каранізацыяй, якія былі характэрныя для заходнебеларускіх земляў. Сярод іншага, сталі выдавацца дзьве беларускія газэты (“Віленская праўда” і “Свабодная Беларусь”)[3]. “Віленская праўда”, як і бэсэсэраўская прэса, была напоўненая прапагандысцкімі тэкстамі пра гістарычныя правы беларускага народу на Вільню і Віленшчыну[4].

Ні кіраўніцтва БССР, ні часовыя ворганы ўлады на новазанятых тэрыторыях не падазравалі, які сцэнар для Вільні і Віленшчыны рыхтавала Масква. Больш за тое, на агульным зьезьдзе беларускай грамадзкасьці, які адбыўся 24 верасьня ў беларускай гімназіі з удзелам высокіх прадстаўнікоў савецкіх часовых органаў улады, адзін зь іх — камандарм Іван Клімаў — выказаў упэўненасьць, што Вільня застанецца належыць Беларусі. А яшчэ ў адной размове ён заявіў, што атрымаў адпаведныя паўнамоцтвы для абвяшчэньня Вільні сталіцай Заходняй Беларусі[5]. (Перад інкарпарацыяй земляў Польскай дзяржавы існавала задума стварэньня трох “дзяржаўных” наватвораў, у тым ліку Заходняй Беларусі[6]). У канцы верасьня 1939 г. нават зьявілася інфармацыя пра перанос сталіцы Беларусі зь Менска ў Вільню[7].

Такім чынам, палітычная прэлюдыя падзеяў паўплывала на тое, што на Віленшчыне пачала арганізоўвацца школьная сыстэма, у тым ліку і пачатковае і сярэдняе (у гімназіі) беларускае школьніцтва. Прычым колькасьць кандыдатаў у беларускую гімназію так узрос, што за пару дзён у Вільні прыйшлося арганізаваць другую беларускую гімназію[8]. Агулам абедзьве сярэднія школьныя ўстановы мелі каля 600 вучняў[9]. Наладжвалася таксама студэнцкая дзейнасьць[10].

Што ж чакала беларускае школьніцтва ў Вільні і яе ваколіцах, разьвіцьцё якога набывала шпаркія тэмпы ў бок пашырэньня, зыходзячы з прыярытэтаў “ленінска-сталінскай” нацыянальнай палітыкі і дэмаграфіі тых тэрыторый, калі б яны не былі перададзеныя ў склад Літвы?

Каб адказаць на гэтае пытаньне, неабходна прасачыць якімі былі этнічныя суадносіны ў той час у Вільні і прылеглых да яе гмінах. Розныя перапісы і дасьледнікі трактавалі нацыянальныя пытаньні па-рознаму, аднак можна гаварыць аб нейкім дыяпазоне, у межах якога і будзе знаходзіцца адсотак той ці іншай нацыянальнасьці ад агульнага складу насельніцтва. Вынікі такога супастаўленьня дадзеных прадстаўленыя ў табліцы.  

Матэрыялы табліцы адлюстроўваюць пэўныя разыходаньні ў ацэнках беларускага насельніцтва ў Вільні і ваколіцах, якія выкліканыя палітычнымі варункамі правядзеньня перапісаў, а таксама асаблівасьцямі міграцыйных працэсаў на працягу чатырох дзесяцігодзьдзяў. Аднак дадзеныя сьведчаць, што непасрэдна ў Вільні ў першай палове ХХ ст. пражывала няшмат беларусаў (у межах 4%), значна болей (каля 26%) іх было ў ваколіцах Вільні й Трокаў, дзе існавалі кампактныя пасяленьні[21].

Літоўскія ўлады з прыходам на Віленшчыну пры канцы кастрычніка 1939 г. праводзілі больш памяркоўную ў дачыненьні да нацыянальных меншасьцяў палітыку, якая розьнілася і ад былой польскай і ад будучай савецкай, бо прыярытэты рабіліся на адраджэньні ў рэгіёне літоўскай культуры[22]. Літоўская прапаганда вызнавала віленскіх палякаў за спаланізаваных літоўцаў, што прыводзіла да пасыўнага, а нярэдка і актыўнага (у выглядзе дэманстрацый) польскага супраціву[23].

Беларуская інтэлігенцыя Вільні, пазбаўленая праз НКУС бальшыні лідэраў, была вельмі слабая і нацыянальныя праблемы вырашала ў рэчышчы дзяржаўнай палітыкі, карыстаючы з тых магчымасьцяў, якія ёй былі гарантаваныя Канстытуцыяй Літвы, сярод іх — права на адкрыцьцё нацыянальных школаў[24].

Арганізацыя нацыянальнай адукацыі, паводле літоўскага “Закону аб пачатковых школах”, мела наступныя юрыдычныя акалічнасьці:

§ 14. У пачатковай школе з выкладовай літоўскай мовай дзецям нелітоўскай нацыянальнасьці, калі іх ёсьць ня менш за 32, выкладаецца як асобная навука мова той нацыянальнасьці.

§ 26. Выкладовай мовай у пачатковай школе ёсьць літоўская. У раёне пачатковай школы, у якім ёсьць ня менш за 50 дзяцей нелітоўскай нацыянальнасьці, можа быць арганізавана пачатковая школа зь нелітоўскай выкладовай мовай. У такіх школах літаратурная мова выкладаецца як асобны прадмет, пачынаючы з другога аддзелу; пачынаючы з трэцяга аддзелу на літоўскай мове выкладаецца пазнаньне Бацькаўшчыны, гісторыя й геаграфія.

§ 28. У пачатковыя школы зь нелітоўскай мовай выкладаньня могуць быць прынятыя дзеці толькі той нацыянальнасьці, якой мова зьяўляецца выкладовай у школе. Дзеці, каторых адзін з бацькоў ёсьць літоўскай нацыянальнасьці, павінны вучыцца ў школе зь