Юры Шальц, Варшава

Рэлігія, як вядома, зьяўляецца важным чыньнікам, які ўдзельнічае ў працэсах фарміраваньня і трансфармацыі этнічных адзінак у самастойныя народы. Прыкладам тут могуць паслужыць літоўцы ды палякі. Аднак у беларускай гісторыі гэтая творчая функцыя рэлігіі была заўсёды ўскладнена культурна-цывілізацыйнымі фактарамі. І, у першую чаргу, пэрманэнтным суперніцтвам праваслаўнай Царквы з каталіцкім Касьцёлам, інсьпіраваным дзяржаўнай палітыкай як Польшчы, так і Расіі. У выніку гэтай палітыкі ў Беларусі каталіцызм стаўся польскай верай, а праваслаўе — рускай.

Каб выкарыстаць рэлігію як творчы чыньнік, беларускім адраджэнцам — палітыкам і грамадзка-культурным дзеячам — трэба было пачаць ад беларусізацыі праваслаўнай Царквы і каталіцкага Касьцёлу. Інтэнсыўнасьць і характар гэтага працэсу ў ХХ ст. вызначалі ня толькі ўнутраныя прычыны, але спэцыфіка і адкрытасьць кожнай з гэтых духоўных інстытуцыяў, а перадусім зьнешнія фактары. А яны пераважна не спрыялі беларускім справам. Спрычыніліся да гэтага ня толькі падзел Беларусі у 1921 г. паміж Польшчай і Савецкай Расеяй, але і палітыка Апостальскага Пасаду, які ў рамках канкардату з 1924 г. бараніў польскай рацыі стану.

Выбух Другой Сусьветнай вайны, а ў хуткім часе і акупацыя беларускіх этнічных земляў нямецкімі войскамі стварала, на думку шэрагу беларускіх палітычных і грамадзка-культурных дзеячоў, належныя варункі й пэрспэктывы для пасьпяховага вырашэньня рэлігійнага пытаньня на карысьць беларускага народу.

З гэтай прычыны ў ліпені 1942 г. група беларускіх палітычных дзеячоў падрыхтавала мэмарыял у справе беларусізацыі каталіцкага Касьцёлу ў Беларусі. Перадаць яго нямецкім акупацыйным уладам мусіла адмысловая дэлегацыя, узначаліць якую меўся Ўладзіслаў Казлоўскі, рэдактар “Беларускай Газэты”, якая выдавалася ў Менску ў 1941—1944 гг.

Паводле рэляцыі польскага выведу (ZWZ-AK)[1] зьмест апрацаванага мэмарыялу выглядаў наступным чынам.

Ва ўступе тлумачылася, што размова ў мэмарыяле вядзецца выключна пра беларусаў-каталікоў лацінскага абраду, а не пра грэка-каталікоў (уніятаў). Далей падаваўся час узнікненьня беларускіх каталікоў (XV ст.), іх колькасьць (3-3,5 млн.) і абшар расьсяленьня: найперш у Заходняй Беларусі, у Барысаўскай, Магілёўскай, Менскай акругах, у раёнах: Дрыса і Лепель, а таксама у Генэральных Камісарыятах Літвы і Латвіі. У гістарычнай зацемцы аўтары мэмарыялу паказвалі ролю і адносіны Польшчы да беларусаў-каталікоў у 1920—1939 гг. Зьвярталі ўвагу на факт іх перасьледу польскімі ўладамі і мэтады, якімі былі: палянізацыя, тэрор, турмы, забарона беларускіх казаньняў, недапушчэньне сьвядомых беларусаў у духоўныя сэмінарыі і выключэньне адтуль клерыкаў, што ангажаваліся ў справы беларусізацыі каталіцкага Касцёлу ў міжваеннае дваццацігодзьдзе. Усё гэта, паводле аўтараў мэмарыялу, прывяло да трагічных наступстваў. У выніку, частка беларускага сьвятарства апынулася ў Манчжурыі, іншыя — у Паўночнай Амэрыцы, рэшта — у Генэральнай губэрні. Далей паказваўся лёс беларускіх каталікоў у падсавецкай Беларусі, дзе, паводле польскай апініі, праваслаўнымі лічыліся толькі беларусы, у сваю чаргу каталікамі — выключна палякі. Падкрэсьлівалі варожыя адносіны польскіх камуністаў, якія, выяўляючы свой нацыянальны шавінізм, у падсавецкай Беларусі перасьледвалі й ліквідавалі беларускіх сьвятароў.

Прадстаўляючы актуальны ўзровень нацыянальнай самасьвядомасьці беларускіх каталікоў, аўтары мэмарыялу падкрэсьлівалі, што найбольшы ён у Заходняй Беларусі й найменшы на абшарах, што ўваходзілі ў склад БССР. Найбольш высокі ўзровень нацыянальнай сьвядомасьці, на іх думку, выяўлялі вернікі ў акругах: Баранавічы, Вялейка, Глыбокае, Ліда, Наваградак і Слонім. На абшарах Генэральнага камісарыяту Літвы ў раёнах: Ашмяны, Браслаў, Смаргонь. Тут жа падаваўся сьпіс і месцы жыхарства 45 нацыянальна-сьведамых беларускіх сьвятароў.

Аўтары мэмарыялу прапанавалі зрабіць наступныя крокі:

·            Стварыць беларускую касьцельную адміністрацыю і прапаноўвалі наступных кандыдатаў на біскупаў:

а/ Гадлеўскі Вінцук — Менск, галоўны школьны інспэктар. Паходзіць з Ваўкавыскага павету;

б/ Гарошка Леў — працуе ў парафіі на Палесьсі. Паходзіць з Наваградчыны;

в/ Станкевіч Адам — Вільня. Паходзіць з Ашмянскага павету.

г/ Хамёнак Віталіс — марыянін, што быў выдалены польскімі ўладамі з Друі ў Генэральную губэрню. Цяпер жыве на Бялянах пад Варшавай. Паходзіць з Глыбоччыны;

·            Вяртаньне ксяндзоў-беларусаў, якія апынуліся па-за межамі Беларусі (З.Філіповіч — Люблін, Ч.Наўмовіч — Любешаў, П.Татарыновіч — Варшава, Д.Лапошка — Лодзь).

·            Выкарыстаньне для беларусізацыі касьцёлу 45 сьвятароў-беларусаў паводле сьпісу з адрасамі.

·            Звальненьне з працы ў адміністрацыйных установах ўсіх беларускіх сьвятароў, бо гэта выклікае падазрэньне з боку праваслаўных беларусаў (канкрэтным прыкладам можа служыць асоба кс. Вінцука Гадлеўскага зь Менску, які многімі падазраецца ў супрацоўніцтве з Гестапа).

·            Адкрыцьцё ў Менску беларускай духоўнай каталіцкай сэмінарыі.

·            Выданьне беларускай каталіцкай літаратуры для набажэнстваў.

·            З той прычыны, што ў 1920—1939 гг. шмат клерыкаў паходзіла з польскіх этнічных земляў і ўсе яны пасьля заканчэньня тэалягічнай навукі засталіся ў Заходняй Беларусі і працавалі агентамі ген. Сікорскага, прапаноўвалася іх выслаць у Генэральную губэрню.

·            Ліквідаваць польскія ўплывы з боку ўсіх іншых сьвятароў прапольскай арыентацыі.

·            Шмат беларусаў было запісана ў пашпарты як палякі. У сучасны момант трэба даць ім магчымасьць перапісацца на беларусаў. Аднак у дачыненьні да інтэлігенцыі трэба захаваць асцярожнасьць, каб ідэалягічны паляк, зьмяніўшы ў пашпарце сваю нацыянальнасьць, ня мог пасьпяхова весьці шкодную [для Беларусі і Немцаў — прыпіс аўтара рэляцыі] працу. Спрыяць зьмене нацыянальнасьці (у тым ліку інтэлігенцыі) толькі тым, хто падасьць пераканаўчыя доказы, што займаўся беларускай, а ня польскай дзейнасьцю. Усё гэта робіцца на карысьць Нямеччыны і Беларусі, а таксама ўнармуе важную справу і дасьць немцам праўдзівых сяброў, якімі зьяўляюцца сапраўдныя беларусы.

Рэляцыю зь Менску завяршаў асобна выдзелены дакумэнт, анатаваны адпаведным подпісам:

Lista 45 księży, stojących na usługach białoruskich

(Сьпіс 45 сьвятароў, якія знаходзяцца на беларускіх паслугах):

1. кс. Альшэўскі Антон — Рыга

2. кс. Аляшкевіч Францішак — Удзял (Глыбоцкі р-н Віцебскай вобл. [2])

3. кс. Аношка Вацлаў — Балашыха (Палесьсе?)

4. кс. Аўгустыновіч Аляксандр — Нецеч (Лідзкі р-н Гарадзенскай вобл.)

5. кс. Аўліх Леапольд — Камень (Валожынскі р-н Менскай вобл.)

6. кс. Бакіноўскі Альбэрт — Шарашова (Пружанскі р-н Берасьцейскай вобл.)

7. кс. Барташэвіч Павел — Мсьцібава (Ваўкавыскі р-н Гарадзенскай вобл.)

8. кс. Бернацкі Уладыслаў — Смаргонь (Гарадзенская вобл.)

9. кс. Борык Міхал — Нястанішкі (Астравецкі р-н Гарадзенскай вобл.)

10. кс. Гадлеўскі Вінцук — Менск

11. кс. Гайлевіч Язэп — Рыга

12. кс. Гарошка Леў — працаваў на Палесьсі

13. кс. Глінскі Віктар — ст. Ельня (магчыма Наваельня Дзятлаўскі р-н Гарадзенскай вобл.)

14. кс. Далецкі Міхал — Навагрудак (Гарадзенская вобл.)

15. кс. Дашута Язэп — Скужэц каля Седльцаў (Польшча)

16. кс.Дулінец Антон — Гранная каля Бельску (Польшча)

17. кс. Жалудзевіч Міхал — Геранёны (Івейскі р-н Гарадзенскай вобл.).

18. кс. Кашыра Юры — Іўе (Гарадзенская вобл.)

19. кс. праф. Кулак Казімір — Ляндвараў (Літва)

20. кс. Лапошка Данат — Лодзь (Польшча)

21. кс. Маскалік Міхал — Мюнхен (Нямеччына)

22. кс. Наўмовіч Часлаў — Любешаў (Польшча)

23. кс. Падзява Антон — Бяляны пад Варшавай

24. кс. Піпік [Пусік. – прыпіс аўтара реляцыі] Віктар — Рыга

25. кс. Раманоўскі Вацлаў — Парэчча (Гарадзенскі р-н)

26. кс. Рыбалтоўскі Казімір — Камень (Валожынскі р-н Менскай вобл.)

27. кс. Семашкевіч Янка — Міхалова-Незабудка (Беласточчына)

28. кс. Сьмяян Антон — Піншчына

29. кс. Сядляр Станіслаў — Кляпачы (Падляшша)

30. кс. Смулька Казімір — Скужэц каля Седльцаў

31. кс. Станкевіч Адам — Вільня

32. кс. Талочка Уладыслаў — Вільня

33. кс. Тарасэвіч Юльян — Рубяжэвічы (Стаўпецкі р-н Менскай вобл.)

34. кс. Тарашкевіч Віктар — Рыга

35. кс. Татарыновіч Пётр — Варшава

36. кс. Філіповіч Зьміцер — Люблін (Польшча)

37. кс. Хаданёнак Браніслаў — Вільня

38. кс. Хадыка Аляксандр — Беласток

39. кс. Хадыка Станіслаў — Гервяты (Астравецкі р-н Гарадзенскай вобл.)

40. кс. Хамёнак Віталіс — Варшава

41. кс. праф. др Хвецька Люцыян — Хатаў (Стаўпецкі р-н Менскай вобл.)

42. кс. Чарняўскі Францішак — Францыя

43. кс. Шалкевіч Міхал — Тракелі (Воранаўскі р-н Гарадзенскай вобл.)

44. кс. Шымкевіч Зянон — Гародна (Столінскі р-н Берасьцейскай вобл.)

45. кс. Шутовіч Віктар — Харошч каля Беластоку

Цяжка адназначна казаць, што мэмарыял такога зьместу быў пададзены нямецкім акупацыйным уладам. Тым больш меркаваць пра рэакцыю на яго нямецкай адміністрацыі ў Менску. Тут пытаньне застаецца адкрытым і чакае дакумэнтальнага пацьверджаньня з архіваў. Вядомы затое лёс пераважнай большасьці сьвятароў са “сьпісу 45-ці”[3].