|
 Ž Y Ć C I A P I S[1]
Piotra Tatarynovič Увазе чытача прапануецца “Жыцьцяпіс” грамадзкага й рэлігійнага дзеяча, прэлата Пётры Татарыновіча (1896—1978). Аўтабіяграфія напісаная ў 1946 г. лацінкай. Адзін асобнік тэксту, а існуе некалькі ягоных копіяў, знаходзіўся сярод дакумэнтаў архіву газэты “Бацькаўшчына” (Мюнхэн). Праўдападобна, што “Жыцьцяпіс” раней не друкаваўся цалкам, хоць урыўкі зь яго цытаваў біскуп Часлаў Сіповіч у часопісе “Божым Шляхам” (Лёндан, 1979. №150). Жыцьцёвы шлях і дзейнасьць Пётры Татарыновіча, таксама й культурна-асьветнага дзеяча, пэдагога, публіцыста, перакладчыка, выдаўца (у 1950—1975 гг. ён выдаваў часопіс “Źnič”), патрабуе, безумоўна, болей дэталёвага дасьледаваньня, чым камэнтары да гэтае аўтабіяграфіі. Магчыма, публікацыя гэтага тэксту справакуе цікавасьць да асобы выбітнага дзеяча[2]. Pryjšoǔ ja na śviet u poru zmahańnia kraju našaha z vajaǔničaj rasiejskaj schizmaj za vieru katalickuju, vieru našych dziadoǔ i pradziedaǔ. To było, praǔdapadobna, dalokaje šče recha likvidacyji vuniji na Biełarusi.
Radziǔsia ja 2.VI.1896 h.[3] z Stanisłava j Karaliny z Pašukievičaǔ-Tatarynovičaǔ u vioscy Hajnin Miadźviedzickaj parafiji[4], słaǔnaj z daǔhaletniaha mučanictva za vieru, mnoha paciarpieǔšaj ad karnych addziełaǔ kazackich dy papoǔskich intryhaǔ (ajciec moj za prykladnuju stanoŭkaść u viery siadzieu paǔhady ǔ Słuckaj ciurmie j dva hady byǔ na vyhnańni). Stareńkaja dvuchsotletniaja śviatyńka našaja[5] była zamknionaja razam z Sanctissimum[6] u tabernaculum[7]. Narod praz 19 hadoǔ (1887—1906), adorujučy Najśviaciejšy Sakrament, maliǔsia pad zhrybiełymi jejnymi ścienami až da adkryćcia jaje paśla manifestu z 1905 h.[8]. (Reč dzivuhodnaja: Najśviaciejšyja Postaci, jak śviedčyǔ celebrans[9] ks. Vańkovič [na] pieršaj imšy śv., byli całcom incorruptae[10]). I ja z svajimi rodzičami, jako maleńki chłopčyk, tam maliǔsia, tam pryjmaǔ Pieršuju Kamuniju Śviatuju, tam naradziǔsia dla ideji...
Skončyǔšy navuki siarednija (Słucak¾Pietrahrad), filаzafičnyja j tealahičnyja ǔ Mitrapalitalnaj Seminaryji Mahiloǔskaj i Mienskaj[11] (Pietrahrad¾Miensk¾Vłoclavak[12]), byǔ vyśviačany d[nia]. 12.VI.1921 h. va Vłocłaǔku, jako emihrant dyjaceziji Mienskaj[13], ad mensam[14] taje ž dyjaceziji.
Pieršaj placoǔkaj maje śviatarskaje pracy byǔ Pinsk (1921—1922), stalica Paleśsia. Tam na dolu maju vypała ǔ sukurs staromu strudžanamu dziekanu[15] Vojciku adbudova zrujnavanaha vajnoju j revalucyjaj žyćcia. Ramont spalenaj śviatyni j klaštaru[16] (dzie paśla miaściłasia Katedra j Seminaryja dyjaceziji Pinskaj), školnictva, absłuha asiraciełych dalokaadlehłych (90 km) parafijaǔ kondekanalnych i arhanizacyja Juventus Christiana[17] — to byli hałoǔnyja dzialanki pracy.
U trakcie zmahańnia z najbolšymi trudnaściami ǔ Pinsku, ordynaryjat[18] adklikaje mianie ǔ tahdyšniuju stalicu biskupskuju, Navahradak, dzie daručaje vučycielstva ǔ Nižejšaj Seminaryji Duchoǔnaj, u škołach elementarnych, notaryjat pry Dyjacezijalnym sudzie, paśla šče j vikaryjat pry tamašnim dekanie ks. K. Bukrabie[19] (paźniej biskupie).
Ale dziela niastačy duchavienstva mušu paśla blizu trochletniaj tam pracy (1922—1924) śpiašyć na placoǔku nia mienš pracavituju ǔ Baranavičy, dzie na dolu maju vypała budova dla školnaj moładzi specyjalnaj kaplicy, nielha bo było joj źmiaścicca ǔ kaplicy parafijalnaj (adzinaj śviatyni hetaha adnaho z najbolšych haradoǔ našaj dyjaceziji), i prefektura ǔ piacioch škołach elementarnych dy adnoj siaredniaj. Pieršyja trudnaści byli pakanany ǔ pieršym ža hodzie pracy. I kali žyćcio naładziłasia, možna ǔžo było papracavać na adnym miejscy spakajniej, padaśpieła šovinistyčnaja intryha, pavodle jakoje ja akazaǔsia “jako prefekt wzorcowy, a jako białorusin škodliwy”[20] (apinija školnaha inspektara Gulbina, notoryčnaha[21] biazbožnika). Ks. biskup S. Łazinski[22] pryznaǔ maju niavinnaść, bo bačyǔ jak da maje biełaruskaści lipła moładź i nat pravasłaǔnaje hramadztva, adnak dla śviatoha supakoju paradziǔ mnie ǔstupić i pasłaǔ na hłuchuju mazurskuju viosku Topčevo (1926 h.). Paśla hodu znoŭ, adnak, viarnuǔ mianie na terytoryju Biełarusi, paviarajučy mnie adno, 6 miesiacaǔ užo vajujučaje prabostva, Damačeva[23], Bresckaha dekanatu, ubohaje j nadta trudnaje da administravańnia, adkul parafijanie čynna vyhnali majho papiarednika. (U prypadku złości ostendit eis tergum suum. Inde ira![24].) Za łaskaj Božaj i sapraǔdy cudoǔnaj pomačy śv. Antonija, patrona henaj parafiji, udałosia za piać hadoŭ (1927—1932) ciažkoje, padkapaǔšaje majo zdaroǔje, pracy źmianić majich kachanych “razbojnikaǔ” na dziejnych i achviarnych katalikoǔ, na jakich z zajzdrosnym podzivam pazirali paśla susiednija ambitnyja pratestanty i zradykalizavanyja schizmatyki. Adnaviǔšy kaścioł (3 novyja aǔtary) i plabaniju, my, ścipłaja mienšyna vyznaniovaja, patrapili skancentravać la kaściołu kulturnaje žyćcio taje miaściny, vykonvajučy ǔ praciahu hodu budovu pryhožaha Katalickaha Domu Ludovaha, jaki raźviazaǔ tamašnija fatalnyja kulturnyja trudnaści lokalovyja. Kali paśla dvuch hadoǔ hety dom zhareǔ, na jahonym miejscy chutka vyras druhi, udvaja bolšy j pryhažejšy, i miastečka magna cum pompa[25] mahło pryjmać u jim vizytujučaha tady pravincyju dziaržaǔnaha Prezydenta[26] j paśla ks. biskupa S. Łazinskaha.
Ad pracy maje ǔ Damačevie biskup časta adryvaǔ mianie dla niasieńnia pomačy misijnaj na tych placoǔkach vunijnych, dzie nizki aǔtarytet i spryt parochaǔ-neofitaǔ nia moh dać rady[27]. Takim čynam, naprykład, pastaǔlena była na nohi idejna j materyjalna parafija Dalatyckaja ǔ Navahradčynie. Sa składak, ź loterejaǔ, z pazyčak ad maje parafiji łacinskaj adnavili carkvu j beneficyjat, pastavili idejna moładź (čatyroch studyjavała ǔ Lille teolohiju). Abrazok tamtejšaje pracy daje vunijnaja časopiś “Da Złučeńnia”[28] №... 192... h.[29], jakoj ja byǔ stałym supracoǔnikam. Naahuł raǔnabiežna z pracaj dušpastyrskaj ja, u mieru majich zdolnaściaǔ i mahčymaściaǔ, vioǔ pracu publicystyčna-prapahandovuju vuniji j litaraturnuju, stała supracujučy ǔ “Biełaruskim Katalickim Vydaviectvie”[30], “Chryścijanskaj Dumcy”[31] dy jinšych. Nia ǔsie maje, na žal, pracy vyjšli ǔ druk.
Ale najbolšaju łaskaj Božaj i naharodaj za pracu na Damačeǔskaj placoǔcy budzie chiba toj zdolny junak, jakoha ǔdałosia mnie pasłać u Kalehiju Jezujickuju ǔ Chołmie[32], i jaki siańnia peǔna ǔžo jość śviatarom T. J. (Humianiuk). Adzin moj vučań z Baranavič takža ǔžo jość siańnia śviatarom (Kałasoǔski).
U 1932 h. JE[33] ks. biskup K. Bukraba zabiraje mianie z Damačeva ǔ Stolin (pavietavy haradok na Paleśsi, rezydencyja kniazia Radziviła[34]), dzie treba było adnavić zabahnienyja suadnosiny, pałažyć lepšyja asnovy pad Akcyju Katalickuju, być dekanalnym vizytataram školnym i patranavać vunijnamu ruchu, jakoha na terenie hetaha pavietu było až 4 punkty (Harodna, Alpień, Merlinskija Chutary j Kołki).
Trudnaja była praca na hetym pryhraničnym raźlehłym terenie, budučym u častych vypadkach azylem[35] dla ǔsiakaha rodu bankrutaǔ i aferystaǔ. Parafija składałasia z razsvaranaha elementu napłyvovaha: vojska, palicyji, uradoǔcaǔ, nastaǔnictva j asadnictva, jakoha miesny schizmatycki j katalicki element palašucki dy ziemianski[36] niе lubiǔ. Utrymać jakoje-niebudź załatoje medium u henym konglomeracie, vyvieści liniju Katalickaj Akcyji i razvoju Vunijnaha absalutna nielha było biaz straty łaski jakoj iz staron. Najhoršy hnieǔ hraziǔ za ǔspamahańnie Vuniji, utrudniajučaj palanizacyji; jon nie astausia biaźślednym u majim žyćci j pracy... Pamima ǔsiaho hetaha ǔ praciahu 6 hаdоŭ udałosia, adnak, zhurtavać ludziej dobraje voli da katalickaha čynu. Dziakujučy prychilnamu j prykładnamu stanovišču arystakracyji, asabliva kn. ź jahonaj administracyjaj, udałosia pierš-na-pierš stvaryć mocnuju j dziejnuju arhanizacyju “Caritas”[37], jakaja z natury svajej musiła łučyć ǔsich, jakaja chutka stała ǔ šerahu najlepšych u dyjacezіji. Za joj pryjšli arhanizacyji: “Złučnaść Žyvoha Ružanca” (na padstavach šyrejšych), “Katalickaj Moładzi” j “Eucharystyčnaha Harcerstva”. Štohodniaja Kaladnaja vizytacyja, Vialikaposnyja Rekalekcyji[38], adčyty j kulturnasceničnyja relihijnyja imprezy, a najbolš uračystyja relihijnyja manifestacyji (jak pracesyji j kazańni na Božaje Cieła[39], dni Kryžovyja, Jubilej Adkupleńnia), u kancy vaśmidniovyja misyji ajcoǔ Kapucynaǔ u centry j na pryhraničnych lasistych peryferyjach parafiji — usio ž taki astavili dadatnija j karysnyja ślady ǔ henaj bałotnaj naturalna j maralna miaścinie. Niedaciahnieńni chaj Boh daruje.
Apošniuju parafiju, Perlejevа, na jakuju paklikaǔ mianie z pryčyny vajennych abstavinaǔ moj Ordynaryj[40], ja dziela tych ža abstavinaǔ nia moh užo abniać i, uciokšy z damovaha aryštu j pahrozy deportacyji balšavickaj, zmušany byǔ paprasić Litterae Passus na emihracyju, što j atrymaǔ 28.XI.1939 h. pad №3561/39 Ad.
Padčas emihracyji ja prabyvaǔ u rožnych miajscovaściach dyjаcezіji Varšaǔskaj, Bresłaǔskaj i Rottenburskaj pieravažna jako mansjonariuš pry parochach abo Hausgeistlicher[41] pry žanočych manastyroch[42].
U Rym pryvioǔ mianie namier daǔno žadanych, a dahetul niemahčymych dziela niedachopu ǔ nas duchavienstva, vyšejšych studyjaǔ, asabliva studyjaǔ oryjentalnych, jakija dla našych terenaǔ uvažaju asabliva karysnymi. Krychu spoźnieny viek (sioleta ǔžo abchodžu 25-letni jubilej śviatarstva) mianie nie źnieachvočvaje, bo lepš pozna, čym nikoli.
Rym, 1946 Падрыхтоўка да друку й камэнтары
Алега Гардзіенкі й Надзеі Старавойтавай
[1] Рэдакцыя дзякуе айцу Аляксандру Надсану за дапамогу ў падрыхоўцы камэнтароў.
[2] У публікацыі захаваныя асноўныя асаблівасьці мовы аўтара.
[3] Паводле новага стылю — 14 чэрвеня.
[4] Тады — Слуцкі павет Менскай губэрні, сёньня — Ляхавіцкі р-н Берасьцейскай вобл.
[5] Ідзецца пра драўляны касьцёл сьв. Пятра й Паўла, пабудаваны ў 1645 г. віленскім біскупам Юрыем Радзівілам і канчаткова зачынены царскімі ўладамі ў 1887 г. Пасьля аднаўленьня дзейнасьці ў 1905 г. праіснаваў год і быў зачынены ў жніўні 1906 г. з прычыны струхнеласьці й небясьпечнасьці для правядзеньня службаў. У 1908 г. у Мядзьведзічах за кошт парафіянаў і намаганьнямі ксяндзоў Герасімовіча й Казіміра Ваньковіча быў пабудаваны касьцёл з цэглы ў стылі “нэабарока”.
[6] Sanctissimum (лац.) — Сьвятыя дары.
[7] tabernaculum (лац.) — тут: даразахавальнік.
[8] Хутчэй за ўсё, маецца на ўвазе “Імянны Найвышэйшы Ўказ Урадаваму Сэнату” імпэратара Мікалая ІІ ад 17 красавіка 1905 г., больш вядомы як указ аб верацярпімасьці. Указам прызнавалася, што “адпадзеньне ад праваслаўя ў другое хрысьціянскае веравызнаньне” ня будзе падвяргацца ганеньню. Пакараньне, што накладалася за пераход з праваслаўя ў іншае веравызнаньне, і ўсе іншыя грамадзянскія абмежаваньні адмяняліся.
[9] celebrans (лац.) — той, хто адпраўляе (цэлебруе) сьвятую імшу.
[10] incorruptae (лац.) — тут: захаваліся.
[11] Пётра Татарыновіч паступіў у 1916 г. у Каталіцкую духоўную сэмінарыю ў Петраградзе, аднак у 1918 г. яна была зачыненая бальшавікамі, таму адукацыю давялося працягнуць у Менскай духоўнай каталіцкай сэмінарыі, што пачала працу ў 1918 г.
[12] Сёньня горад у Куява-Паморскім ваяводзтве Польшчы.
[13] Менская каталіцкая дыяцэзія была адноўленая ў 1917 г. і супадала ў межах зь Менскай губэрняй (Бабруйскі, Барысаўскі, Ігуменскі, Мазырскі, Наваградзкі, Нясьвіскі, Пінскі, Рэчыцкі, Слуцкі паветы). Аднак у выніку Рыскай дамовы 1921 г. і падзелу Беларусі паветы былой Менскай губэрні, а таксама парафіі аказаліся падзеленыя між БССР і Польшчай. Парафіі ў Наваградзкім, Нясьвіскім і Пінскім паветах хоць і знаходзіліся на тэрыторыі польскай дзяржавы, але ў касьцельным сэнсе былі падпарадкаваныя каталіцкаму ардынарыяту, што знаходзіўся ў савецкім Менску. Бальшавіцкія ўлады стварылі настолькі невыносныя ўмовы жыцьця каталікам у Менску, што большасьць сьвятароў і кіраўніцтва дыяцэзіі мусілі пакінуць савецкую Беларусь і выехаць у Польшчу. Так, ардынарыят пасяліўся ў Наваградку, які некаторы час і выконваў ролю “сталіцы” Менскай дыяцэзіі. І толькі ў 1925 г. з “польскіх” паветаў Менскай дыяцэзіі й парафіяў Палесься была створаная Пінская дыяцэзія.
[14] ad mensam (лац.) — “да міскі”. Маецца на ўвазе, што не займаў ніякага становішча, але меў утрыманьне.
[15] Дэкан ¾ кіраўнік касьцельнай адзінкі — дэканату, які аб’ядноўваў некалькі, трыдыцыйна дзесяць, парафіяў. Дэканаты, у сваю чаргу, аб’яднаныя ў дыяцэзію.
[16] Маюцца на ўвазе пабудаваныя ў 1712—1730 гг. у цэнтры гораду касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі й кляштар францішканцаў, перабудаваныя ў 1920-х гг. архітэктарам Г. Гаем. У 1925 г. папа Пій XI надаў касьцёлу ранг катэдральнага пры Пінскай дыяцэзіі.
[17] Juventus Christiana — моладзевая хрысьціянская арганізацыя ў Польшчы.
[18] Ардынарыят — кіраўніцтва дыяцэзіі.
[19] Гаворка пра біскупа Пінскага (ад 1932 г.) Казімера Букрабу (пам. у 1946 г.).
[20] “jako prefekt wzorcowy, a jako białorusin škodliwy” (польск.) — “як прэфэкт — узорны, а як беларус — шкодны”.
[21] Notoryczny (польск.) — тут: вядомы.
[22] Лазінскі Сігізмунд (1870—1932), каталіцкі дзеяч. Нарадзіўся на Наваградчыне. Скончыў Каталіцкую духоўную акадэмію ў Санкт-Пецярбургу са ступеньню магістра багаслоўя, высьвечаны ў 1895 г. Выкладаў біблеістыку й гамілетыку ў духоўнай сэмінарыі ў Санкт-Пецярбургу. У 1898 г. сасланы царскім урадам у кляштар у Аглоне (Латвія) за “польскі патрыятызм”. У 1900 г. вызвалены. Працаваў пробашчам у Смаленску, Рызе, Туле. У 1905 г. некаторы час ¾ пробашч у Менскім катэдральным касьцёле, але адхілены ад пасады царскімі ўладамі за прыманьне ўніятаў да касьцёлу. У 1906—1909 гг. — у Санкт-Пецярбургу, выкладаў Сьвятое Пісьмо й габрэйскую мову ў духоўнаых сэмінарыі й акадэміі. У 1912¾1915 гг. працягваў навучаньне ў Італіі, Нямеччыне, Сьвятой Зямлі. У лістападзе 1917 г. прызначаны біскупам Менскім. Заснаваў каталіцкую сэмінарыю ў Менску. З прыходам бальшавікоў у сьнежні 1918 г. хаваўся цягам пяці месяцаў ад іх у лесе, за яго галаву была вызначана ўзнагарода. У жніўні 1920 г. арыштаваны бальшавікамі паводле абвінавачаньня ў контрарэвалюцыі, праз умяшальніцтва мясцовых жыхароў вызвалены. У верасьні 1920 г. арыштаваны паўторна. Утрымліваўся адзінаццаць месяцаў у Бутырскай турме ў Маскве. Вызвалены з хадайніцтва польскага ўраду, выехаў у Польшчу. Жыў у Наваградку, потым ¾ Пінску. Ад сьнежня 1925 г. ¾ кіраўнік Пінскай дыяцэзіі, выкладаў біблеістыку, матэматыку й гуманітарныя навукі ў Пінскай духоўнай сэмінарыі. Прапанаваў папу Пію XI стварыць у Менску апостальскую адміністратуру, незалежную ад Польшчы, каб выратаваць сьвятароў, што пражывалі ў БССР, ад абвінавачаньняў у супрацоўніцтве з Польшчай. Быў рэзка крытыкаваны як палякамі (за патураньне беларусам), так і беларусамі (за палянізацыю). У 1957 г. у Ватыкане пачаўся працэс яго бэатыфікацыі.
[23] Сёньня вёска ў Берасьцейскім раёне.
[24] Оstendit eis tergum suum. Inde ira! (лац.) — “паказаў ім сваю сьпіну. Адсюль і гнеў!” (павярнуўся сьпінаю на знак зьнявагі. Адсюль і ўсе бядоты).
[25] magna cum pompa (лац.) — “зь вялікай раскошай”.
[26] Маецца на ўвазе прэзыдэнт Польскай Рэспублікі Ігнацы Масьціцкі (1926—1939).
[27] Пётра Татарыновіч у 1934¾1935 гг. працаваў дапаможным сьвятаром ва ўніяцкай парафіі ў Далятычах, якой кіраваў айцец Вацлаў Аношка.
[28] “Да злучэньня” — рэлігійная газэта, што выдавалася ў 1932¾1937 гг. у Вільні (рэдакцыя знаходзілася ў Слоніме). Рэдактар ¾ айцец Антон Неманцэвіч. Выйшла 60 нумароў.
[29] Так у арыгінале.
[30] Беларускае Каталіцкае Выдавецтва дзейнічала ў Вільні ў 1930-х гг. Заснаванае дзеячамі Беларускай хрысьціянскай дэмакратыі з мэтай выданьня рэлігійнай літаратуры на беларускай мове. У прыватнасьці, выдалі “Гісторыю сьвятую Старога Закону” й “Гісторыю сьвятую або біблейскую Новага Закону” Вінцэнта Гадлеўскага (1930, 1934), “Голас душы: кніга для набажэнства для беларусаў-каталікоў” Казімера Стаповіча.
[31] “Хрысьціянская думка” ¾ беларускі каталіцкі грамадзка-рэлігійны часопіс, што выдаваўся ў 1928¾1939 гг. у Вільні два разы на месяц. Рэдактар-выдавец — кс. Адам Станкевіч, ад 1938 г. адказныя сакратары ¾ Янка Пазьняк, Віктар Ермалковіч. Асобныя нумары канфіскаваныя польскімі ўладамі.
[32] Сёньня горад Хэлм у Люблінскім ваяводзтве Польшчы.
[33] Яго Экцэленцыя.
[34] Маецца на ўвазе Кароль Мікалай Радзівіл — ад 1921 г. уладальнік Давыд-Гарадоцкай ардынацыі, якая ахоплівала пяць гмінаў Століншчыны: Хорскую, Бярозаўскую, Церабяжоўскую, Плотніцкую й Столінскую.
[35] azyl (польск.) — прыстанішча, прытулак.
[36] ziemianski (польск.) — памешчыцкі, землеўласьніцкі.
[37] “Caritas” — Дабрачынная сусьветная каталіцкая арганізацыя.
[38] Маюцца на ўвазе духоўныя практыкаваньні ў кляштары, прыходзе, сэмінарыі.
[39] Сьвята Цела й Крыві Хрыста. Сьвяткуецца на шасьцідзясяты дзень пасьля Вялікадня.
[40] Біскуп альбо іншая духоўная асоба, якая кіруе дыяцэзіяй альбо іншай прыраўнаванай да яе касьцельнай адзінкай.
[41] Hausgeistlicher (ням.) — хатні сьвятар.
[42] У часе Другой Сусьветнай вайны Пётра Татарыновіч жыў у Варшаве, адпраўляў набажэнствы ў касьцёле сьв. Марціна, выкладаў рэлігію ў беларускай школе, працаваў у Беларускім камітэце ў Варшаве, кіраваў рэфэратам аддзелу культуры й асьветы. Дэлегат Другога Ўсебеларускага Кангрэсу ў Менску (27 чэрвеня 1944 г.).
|
Польскі аўкцыён
