Katolicyzm w Rosji i Prawosławie w Polsce (XI-XX w.), pod red. J. Bardach, T. Chynczewskiej-Hennel, I. Szapow, N. Szwielewa, Warszawa 1997, ss. 339
Katolicyzm w Rosji i Prawosławie w Polsce — pod takim tytułem ukazał się zbiór materiałów z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej w 1994 roku przez Polsko-Rosyjską Komisję Historyczną Polskiej Akademii Nauk i Rosyjską Akademię Nauk. Tytuł pracy nie całkiem odpowiada treści opublikowanych referatów. Większość artykułów dotyczy prawosławia i katolicyzmu na terenie Rzeczypospolitej, Białorusi, Ukrainy i tylko częściowo Rosji. Bardziej precyzyjne byłoby określenie pierwszej części tytułu „Katolicyzm na ziemiach ruskich”. Tytuł wydania jest powtórzeniem nazwy konferencji. O wartości publikacji świadczą jednak zamieszczone w książce referaty.
Spośród trzydziestu artykułów poświęconych prawosławiu i katolicyzmowi szczególną wartość mają prace: Andrzeja Poppego o polityce cesarzy Ottonów wobec Rusi Kijowskiej, Wacława Hryniewicza o historycznej idei kościołów siostrzanych i Jerzego Kłoczowskiego o stanie współczesnych badań nad dziejami Kościołów. Dużą wartość poznawczą zawierają artykuły autorstwa: Teresy Chynczewskiej-Hennel o polityce Stolicy Apostolskiej wobec unii i prawosławia w XVII w., Witolda Kołbuka o stanie Cerkwi prawosławnej w przededniu rozbiorów Rzeczypospolitej, Jerzego Turonka o kształtowaniu się sieci parafii rzymskokatolickich na Białorusi w latach 1387-1781 oraz Michała Dimitriewa o kazaniach prawosławnych na terenie Rzeczypospolitej w II połowie XVI i I połowie XVII wieku. Do tego ostatniego, bardzo interesującego artykułu należałoby dodać wyjaśnienie pojęcia Ewangelii uczytielnoj, której rolę w przygotowaniu kazań autor mocno akcentuje. Ewangelia uczytielnaja stanowiła zbiór religijnych nauk pomocniczych do poznania tekstów biblijnych. Było to dzieło homiletyczne zaczerpnięte z greckiego pierwowzoru, a stanowiące antologię wyjątków kazań Jana Złotoustego, Klemensa Aleksandryjskiego i innych ojców Kościoła na tematy fragmentów Ewangelii czytanych w niedzielę. Zbiór ten, przetłumaczony na język słowiański przez Konstantyna Bułgarskiego w 894 r., stał się w tej wersji najbardziej popularnym podręcznikiem teologii Cerkwi prawosławnej.
Oprócz wymienionych autorów swoje artykuły zaprezentowali tacy wybitni znawcy tematu jak Aleksander Gieysztor, Jarosław Szapow, Borys Floria, Jarosław Isajewicz, Ryszard Łużny, Hanna Dylągowa i Jan Sergiusz Gajek. Większość artykułów zawiera pogłębioną refleksję historyczną nad różnymi aspektami współistnienia wyznawców Kościoła wschodniego i zachodniego. Niektóre refleksje historyczne (Witalego Borowoja czy Andrzeja Lazariego) wzbudziły szeroką dyskusję w trakcie konferencji. Należy żałować, iż dyskusja ta nie została odnotowana wraz z referatami.
Wiele słów uznania należy się redaktorom wydania, którzy dołożyli wielu starań, aby wygłoszone referaty (w treści i formie) zostały zamieszczone w językach oryginału. Zbiór materiałów poświęconych losom prawosławia i katolicyzmu na ziemiach polskich i ruskich stanowi ważny wkład w poznanie stosunków wyznaniowych w tej cześci Europy. Praca ta jest tym cenniejsza, że obejmuje okres od początków chrześcijaństwa aż do współczesności. Recenzowana książka stanowić będzie stałą notę bibliograficzną, do której z pewnością będą się odwoływać badacze dziejów Kościoła. Zebrane artykuły nie odpowiadają na wszystkie pytania związane z tym tematem, są jednak ważnym elementem określającym kierunki badań w przyszłości.
Antoni Mironowicz (Białystok)
Białoruś, Czechosłowacja, Litwa, Polska, Ukraina. Mniejszości w świetle spisów statystycznych XIX-XX w., pod red. J. Skarbek, Lublin 1996, ss. 150
Ukazał się kolejny tom materiałów z konferencji Samoidentyfikacja narodowa i religijna a prawa mniejszości narodowych i religijnych w Europie Środkowo-Wschodniej, która odbyła się w Lublinie w 1993 roku. Organizatorem jej był Instytut Europy Środkowo-Wschodniej w Lublinie kierowany przez prof. dr. hab. Jerzego Kłoczowskiego. Omawiana pozycja stanowi tom VIII materiałów wydawanych przez Instytut.
Zbiór materiałów otwiera praca Zygmunta Sułowskiego Mniejszości w świetle spraw statystycznych z przełomu XIX i XX wieku. Autor we wstępie omawia rozwój danych statystycznych od najstarszych do początku XX stulecia. Według badacza określenie przynależności do mniejszości narodowej musi być rozpatrywane wieloaspektowo, a kryterium językowe czy wyznaniowe może być jedynie jednym z elementów samoidentyfikacji.
Struktura narodowościowa na ziemiach białoruskich w XX wieku w świetle danych statystycznych została omówiona w artykule Piotra Eberhardta. Podobny problem dotyczący statystyki etnicznej i religijnej przedstawił Sergiusz Matiunin zwracając uwagę na mankamenty bazy źródłowej. Dane statystyczne w ocenie obu autorów są niepełne i nie zawsze wiarygodne. Zwracam uwagę na interesujące zestawienia dotyczące liczby parafii prawosławnych we współczesnych granicach Białorusi. Z danych tych wynika, że w 1914 roku były na tym obszarze 3 552 parafie, w 1938 r. już tylko 628, w 1945 — 1 044, w 1988 — 369, a w 1993 — 788. Zestawienie to ukazuje nam zmiany polityki władzy państwowej w stosunku do Cerkwi prawosławnej.
Z danych wynika, iż położenie Cerkwi prawosławnej było o wiele lepsze w okresie okupacji niemieckiej aniżeli w czasach stalinowskich. Żałować należy, że obaj autorzy artykułów nie podjęli próby szerszej interpretacji danych statystycznych.
Najbardziej interesującym z punktu widzenia poznawczego wydaje się być artykuł Zofii Krupskiej Mniejszość białoruska w latach 1944-1988 w świetle materiałów przechowywanych w Centralnym Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Autorka swoje uwagi przedstawiła wyłącznie na podstawie archiwów MSW. W ich świetle możemy przeanalizować sytuację białoruskiej mniejszości narodowej. Trzeba jednak pamiętać, iż jest to specyficzny zasób źródeł, wytworzony przez pracowników MSW. Ich punkt widzenia na działalność Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, problematykę szkolnictwa i działalności organizacji kulturalnych wskazuje na rzeczywiste intencje organów władzy państwowej wobec mniejszości białoruskiej. Wartość poznawczą artykułu obniża szereg podanych tam nieścisłości, zniekształceń nazw organizacji białoruskich czy nazwisk działaczy, np. powinno być Stowarzyszenie Literackie „Białowieża” zamiast Sekcja Literacka „Białoruś”, czy Jan Czykwin zamiast Jan Czykwik. Autorka uniknęłaby licznych pomyłek, gdyby sięgnęła do innej literatury poświęconej tej problematyce1. Nieścisłości te nie deprecjonują artykułu Zofii Krupskiej, bowiem powstały w oparciu o specyficzny materiał źródłowy.
Inne prezentowane w książce artykuły poświęcone zostały problematyce ludności polskiej na Litwie w latach 1919-1990, źródłom do dziejów Polaków na Wołyniu od połowy XIX do początków XX wieku, liczby i składu etnicznego tzw. Galicji Wschodniej w latach 1931-1959, duszpasterstwa mniejszości religijnej w Wojsku Polskim w okresie międzywojennym, sytuacji mniejszości narodowych i wyznaniowych w Polsce. Szczególnie godnym uwagi jest artykuł Zdenka Bohacza o położeniu mniejszości wyznaniowych i narodowych w Czechosłowacji w latach 1918-1992. Artykuł wzbogacony licznymi mapami i tabelami może stanowić doskonały materiał porównawczy do spraw mniejszości narodowych w Rzeczypospolitej. Ta cenna pozycja książkowa ukazała się niestety w nakładzie 500 egzemplarzy i praktycznie będzie dostępna dla wąskiego kręgu badaczy.
Antoni Mironowicz (Białystok)
1 Za podstawową pracę w ostatnim okresie należy uznać książkę E. Mironowicza Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa 1993.
Białorusini i stosunki polsko-białoruskie na Białostocczyźnie 1944-1956, red. S. Iwaniuk, wyd. Białoruskiego Towarzystwa Historycznego, Białystok 1996, ss. 256
Dokumentację na temat białoruskiej mniejszości narodowej w powojennej Polsce można znaleźć w różnych archiwach. Najwięcej dokumentów przechowywanych jest jednak w Archiwum Państwowym w Białymstoku i zbiorach będących pod kontrolą Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W tym ostatnim przypadku możliwość ich wykorzystania jest ograniczona dla bardzo wąskiego kręgu osób, najczęściej spoza naukowego środowiska. Dlatego też zebranie i opracowanie dokumentów archiwum białostockiego, w jakikolwiek sposób odnoszących się do białoruskiej obecności w Polsce, ma ogromne znaczenie dla tempa badań w przyszłości nad tą zbiorowością narodową.
W 1996 r. Białoruskie Towarzystwo Historyczne zainicjowało cykl wydawniczy dokumentów, poświęconych stosunkom polsko-białoruskim na Białostocczyźnie w okresie powojennym. Redaktorem serii został profesjonalny archiwista Sławomir Iwaniuk, którego rozeznanie w archiwaliach oraz wiedza historyczna na temat epoki dają gwarancję należytego merytorycznego opracowania wydawanego materiału.
W 1996 r. ukazała się część pierwsza tomu pierwszego dokumentów, przedstawiających sytuację Białorusinów na Białostocczyźnie od sierpnia 1944 do grudnia 1945 r. Wydanie części drugiej planuje się w 1998 r. Obejmować ona będzie najtrudniejszy okres w stosunkach polsko-białoruskich na Białostocczyźnie, od stycznia do grudnia 1946 r. Taki podział chronologiczny I tomu wydawanego materiału jest uzasadniony przede wszystkim ze względu na status polityczny Białorusinów mieszkających w Polsce. W 1944 r. uznano ich za zbiorowość narodową, obywateli Polski, ze wszystkimi konsekwencjami wynikającymi z tego faktu — zezwolono na szkolnictwo w języku ojczystym, dostęp do instytucji życia publicznego. W końcu 1945 r. władze PRL zdecydowały się na budowę „państwa jednolitego etnicznie”, w związku z tym obecność białoruska na Białostocczyźnie nie pasowała do nowej konstrukcji ładu państwowego. W 1946 r. Białorusini, zarówno dla władz komunistycznych, jak i antykomunistycznej opozycji stali się elementem niepożądanym i niewygodnym. Komuniści jednak zadowalali się rezygnacją przez Białorusinów z zewnętrznych oznak określających narodowość, akceptowali nawet obecność osób białoruskiego pochodzenia we wszystkich strukturach władzy pod warunkiem, że nie zdradzali się ze swoją białoruskością. Narodowe podziemie natomiast w kilku gminach podjęło próbę fizycznego wyeliminowania Białorusinów z tego terytorium. Dlatego też relacje między Białorusinami a władzą komunistyczną wyglądały zupełnie inaczej, niż w przypadku stosunków z antykomunistyczną opozycją.
Dokumenty przygotowane przez Sławomira Iwaniuka, przedstawiające rzeczywistość lat 1944-1945 widzianą oczami ludzi tamtej epoki, dostarczają informacji nie tylko o Białorusinach, lecz także o Polakach oraz ludziach aparatu władzy, o ich sposobie widzenia świata. Chociaż w większości są to sprawozdania i protokoły, jednak znakomicie odzwierciedlają one wszystkie barwy tamtego okresu. Dla historyków, dziennikarzy, politologów, zajmujących się problematyką białoruską w powojennej Polsce, książka ta będzie niezmiernie cennym źródłem wiedzy.
Eugeniusz Mironowicz (Białystok)
o. Grzegorz Sosna, Doroteusz Fionik, Orla na Podlasiu: Dzieje Cerkwi, miasta i okolic, Bielsk Podlaski—Ryboły—Białystok 1997, s. 194.
Новая монография известного историка православия в Польше о. Григория Сосны и молодого исследователя Дорофея Фионика посвящена небольшому городку Орли, лежащему на старинном тракте из древнего Бельска в Каменец. Книга издана Белорусским Историческим Обществом (Польша), деятельность которого стала очень заметной в последнее время. Немалая заслуга в этом его монографических и периодических изданий, среди которых самой высокой оценки заслуживает журнал „Białoruskie Zeszyty Historyczne” (вышло уже сем номеров).
После опубликованной в 1995 г. в Белостоке монографии исследователей по церковной истории г. Бельска (она посвящена памяти одного из самых выдающихся деятелей белорусского национально-культурного движения на Подляшье — Ярослава Костыцевича), выбор расположенной в 10 км Орли едва ли оказался случайным — совсем рядом находятся деревенька Шерни, где родился о. Григорий Сосна. Главным же было славное прошлое и настоящее Орли, до сих пор почти не утратившей черт старинного местечка.
Без сомнения перед нами и одна из лучших книг по истории религиозной жизни белорусских приходов, включая обыденные, каждодневные, бытовые ее стороны. Нужно отметить огромную сыновнюю любовь исследователей к родному краю, своей малой родине, ее людям, в большинстве крестьянам и мещанам, потомственные роды которых живут здесь в течение многих столетий. Созданное их поколениями — вот главная тема книги. Авторы старательно описывают судьбу полутысячелетней Орли от ее возникновения до наших дней в десяти специальных разделах, содержащих большой фактический материл, преимущественно архивный, а также сведения, почерпнутые непосредственно у местных жителей. В этой, первой, части монографии особенно запоминаются разделы (главы) о начальных временах в истории Орли, о том, как она стала городом и развивалась в XVII—XVIII вв., периоде „беженства” во время I мировой войны, междувоенных и послевоенных событиях. Большой интерес представляет вторая часть книги, озаглавленная „Церкви и духовенство”, в которой подробно описывается история четырех православных церквей Орли: св. Иоана Богослова, св. Симеона Столпника, св. Михаила и св. Кирилла и Мефодия.
Третья часть книги содержит документальные приложения, среди которых „Духовная запись старосты Слонимского и Каменецкого Михайла Богуша Боговитыновича” 1529 г., сделанная в Слониме и в том числе касающаяся Орли; объемный „Инвентарь города Орли и Орлинской волости 1727 г.” и „Список податей города Орли 1803 г.”.
Особыми частями книги могут считаться карты, фотографии (их более 50) и библиография, включающая перечень как неопубликованных так и опубликованных документальных источников, а также литературу.
Авторы, о. Григорий Сосна и Дорофей Фионик, и Белорусское Историческое Общество сделали хороший подарок широкому кругу читателей, интересующихся историей белорусского народа, его духовной жизнью, культурой, обычаями, взаимосвязями с другими народами, исстари населяющими Подляшье. Хочется верить, что начатая ими работа по монографическому изучению наиболее примечательных белорусских поселений на Белосточчине будет продолжена и вскорем все мы сможем познакомиться с новыми их книгами, рассказывающими о белорусском Подляшье.
Юрий Лабынцев, Лариса Щавинская (Москва)
O Piotrze Mohyle i stosunkach polsko-białoruskich
Spośród kilku interesujących konferencji międzynarodowych poświęconych dziejom Białorusi na szczególną uwagę zasługują dwie zorganizowane w czerwcu 1997 roku a poświęcone Piotrowi Mohyle i jego czasom oraz kulturze na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim. Pierwsza konferencja była zorganizowana przez Bractwo św.św. Cyryla i Metodego i odbyła się w Ławrze Supraskiej w dniach 6-7 czerwca br. Wśród referentów znaleźli się tacy wybitni znawcy czasów Piotra Mohyły jak ks. abp prof. Sawa, ks. prof. Marian Bendza, prof. Teresa Chynczewska-Hennel, prof. Mikołaj Nikołajew z Petersburga i prof. Jury Jasionowski ze Lwowa. Problematyce białoruskiej zostały poświęcone referaty: M. Nikołajewa o rękopiśmiennych księgach liturgicznych na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, A. Maleszy o świętym Atanazym Brzeskim, M. Kuczyńskiej o pierwowzorach „Ewangelii Zabłudowskiej”, J. Jasionowskiego o irmologionie supraskim i A. Mironowicza o biskupie białoruskim Teodozym Wasilewiczu. Wielkie zainteresowanie wywołały również wystąpienia T. Kempy z Torunia na temat życia egzarchy Nicefora i P. Ziola z Kanady o białoruskiej muzyce cerkiewnej. Kończący konferencję archimandryta Miron stwierdził, iż sympozjum było dobrym wstępem do jubileuszu 500-lecia istnienia monasteru.
Druga konferencja zorganizowana była w Grodnie przez Międzynarodową Akademię Badań nad Mniejszościami Narodowymi i Zjednoczenie Białorusinów Świata „Baćkauszczyna”. W konferencji wzięli udział naukowcy z Białorusi, Litwy, Polski, Niemiec, Rosji, Łotwy i Ukrainy. Spośród dziewięćdziesięciu wygłoszonych referatów dominowały wystąpienia o tematyce historycznej, obejmujące różne aspekty kontaktów polsko-białoruskich i litewsko-białoruskich. Szczególne uznanie należy się prezydentowi Akademii prof. Siergiejowi Jackiewiczowi, który wykazał się wielkim talentem organizacyjnym w przygotowaniu takiego wielkiego spotkania naukowców. Konferencja wykazała daleko idącą zbieżność ocen faktów historycznych. Uczestnicy konferencji podkreślali, iż ziemie białoruskie w przeszłości były swoistym azylem dla ludzi o odmienych wyznaniach i kulturze. Tolerancja była trwałym elementem kulturowego dziedzictwa Białorusinów i pięknym wzorem jednoczącej się Europy. Piszący te słowa zapoznał słuchaczy z referatem o tradycji autokefalicznej Cerkwi prawosławnej na ziemiach białoruskich. Wartym podkreślenia jest fakt, że wszystkie referaty ukazały się drukiem przed rozpoczęciem grodzieńskiej konferencji.
Antoni Mironowicz (Białystok)
Польскі аўкцыён
