|
Supraskie druki cyrylickie
Zoja Jaroszewicz-Pieresławcew
(Olsztyn)
Dzieje oficyny bazylianów supraskich, jej dorobek i znaczenie w historii polskiej kultury umysłowej XVIII stulecia w sposób gruntowny opracowała Maria Cubrzyńska-Leonarczyk1. Jednak, jak sama zaznaczyła w swojej monografii, „drukarstwo cyrylickie typografii supraskiej pozostaje poza zasięgiem prowadzonych badań”2. Dobrze się stało, że mimo tych zastrzeżeń autorka dokonała charakterystyki piśmiennictwa cyrylickiego i jego czytelników, co pozwala na w miarę pełną ocenę wkładu oficyny w dorobek nie tylko kultury polskiej, ale i innych narodów słowiańskich. Oparła się ona przede wszystkim na pracach rosyjskiego znawcy problematyki Jurija Łabyncewa3, a także białoruskiego historyka Hieorhija Halenczanki4. Uzupełniła też Katalog druków supraskich o 3 pozycje (2 cyrylickie i 1 polsko-cyrylicką) nie rejestrowane dotąd w bibliografiach5.
Intensyfikacja badań nad drukami cyrylickimi, również supraskimi w ostatnich latach, przyczyniła się do wzbogacenia, ale i weryfikacji niektórych faktów z historii drukarstwa cyrylickiego w Supraślu, podanych przez Marię Cubrzyńską-Leonarczyk i jej poprzedników. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie efektów tych badań.
Do takich kwestii, które wzbudzały i wzbudzają nadal zainteresowanie i spory uczonych należy sprawa wydania pierwszej książki przez bazylianów supraskich. Uważa się za nią, w większości katalogach i opracowaniach, Służebnik metropolity Cypriana Żochowskiego z lat 1692-16956. Posiada on podwójne dane wydawnicze — na karcie tytułowej: Wilno, 1692 r., a na końcu w kolofonie (tzw. wychodie): Supraśl, 1695 r. Służebnik składa się z 16 kart nie liczbowanych (k. tytułowej, k. z portretem Karola Stanisława Radziwiłła, 5 k. z przedmową metropolity Cypriana i z jego dedykacją księciu „na Ołyce, Nieświeżu i Klecku”, od k. 6 recto do 8 recto jest przedmowa do czytelnika, od k. 8 verso do 16 recto — spis treści), 259 kart, na których są formularze niedziel całego roku, trzy liturgie (Jana Złotoustego, Bazylego Wielkiego i Grzegorza Dialoga), formularze minei świątecznej (sobornik) i 64 stron minei ogólnej. Tekst kończy typowa formuła: „Буди честь, слава и хвала Б[о]гу, въ Тр(о)[й]ци с[вя]той единому, Аминь” i ozdobnik końcowy, tzw. finalik. W Supraślu, dokąd prawdopodobnie już latem 1693 r. przeniesiono z Wilna urządzenia typograficzne, dodrukowano 22 foliowane karty. Dodruk spowodował uzupełnienie, w oglądanych przeze mnie egzemplarzach przez doklejenie, fragmentu tekstu na nie liczbowaną 16 kartę recto, zmieniającego treść wcześniejszego spisu treści, kończącego się finalikiem7.
Aleksander Naumow uważa, że „przeniesienie drukarni do Supraśla i dodrukowanie tam tylko 22 kart nie może być powodem kwestionowania wileńskiej edycji, tym bardziej że spotykamy egzemplarze bez supraskiego dodatku ze śladami użytkowania, a sam metropolita [Cyprian Żochowski — Z. J.P.] wcale nie zakładał żadnych zmian w służebniku, tylko zachęcał mnichów supraskich do wydania Trebnika i Katechizmu”8. Stwierdził też, po wnikliwym zbadaniu zawartości dwóch wileńskich służebników, małego z 1691 r.9 i dużego z 1692 r., że ten drugi różni się od pierwszego nie tylko stroną zewnętrzną, ale przede wszystkim liturgiczną i „jest odrębną i zakończoną edycją”10. Pełną świadomość tego faktu miał sam Symeon Cyprianowicz, uzupełniając i udoskonalając jedynie w Supraślu gotowy służebnik11. Badacz proponuje, by „badając zawartość liturgiczną służebnika w zakresie wileńskiej części, nawet, gdy jest obecny dodruk supraski, można poprzestawać na dacie z karty tytułowej, datę z kolofonu zaś powinno się stosować wyłącznie do dodanych w Supraślu 22 kart”12.
Popieram propozycję Aleksandra Naumowa. Za pierwszy tekst wydany przez drukarnię supraską należałoby uznać tylko 22 karty zawierające formularze nabożeństwa codziennego, ektenię na molebnie, ewangelię na jutrzniach cyklu rocznego i niektóre modlitwy. Już w 1996 r. w recenzji monografii M. Cubrzyńskiej-Leonarczyk Oficyna supraska 1695-1803... sugerowałam, że analiza wileńskiego służebnika z roku 1691, znajdującego się w zbiorach Biblioteki Akademii Nauk w Wilnie, może wyjaśnić losy wydania Wilno 1692 — Supraśl 169513. Niektóre egzemplarze służebnika z 1692-1695 kryją w sobie jeszcze jedną zagadkę. Zawierają karty z przynajmniej dwóch, nieznanych mi jak dotychczas, wydań14.
Kolejną sprawą wymagającą uściślenia jest liczba pozycji wytłoczonych cyrylicą w Supraślu. W Katalogu druków supraskich Maria Leonarczyk-Cubrzyńska rejestruje 106 pozycji bibliograficznych cyrylickich druków, w tym kilkanaście drukowanych paralelnie lub z wstawkami polskich tekstów15. Były one przeznaczone do dwojakiego odbiorcy: środowiska unickiego i wyznawców przednikoniańskiego Kościoła prawosławnego, zwanych starowierami, starowiercami lub staroobrzędowcami, dla których wydawano w latach 1772-1791. Przeprowadzone przez Andrieja Wozniesienskiego oraz przeze mnie badania typograficzne druków supraskich, a także analiza dokumentów archiwalnych16, zaprzeczają wcześniejszym ustaleniom Jurija Łabyncewa, że było 61 pozycji starowierskich i że ukazywały się one jeszcze w 1796 r.17 Nie można uznać za supraskie 17 druków wytłoczonych w latach 1793-1797, chociaż w kolofonach podano Supraśl. Faktycznie wypuściła je staroobrzędowa typografia Fiodora Kartaszewa. Działała ona w Klincach (na Ukrainie), od 25 września 1786 r. do 25 listopada 1787 r., legalnie, a od 1789 r. do końca lat 90. XVIII w. nielegalnie, podając fałszywe daty miejsca druku18. Natomiast należałoby dodać do wykazu starowierskich jeszcze jeden psałterz z 1780 r.19 i sprostować opis psałterza z 1785 r., którego część była dodrukowana w Grodnie20. Dla unitów, a nie dla starowierów wydano Anfołogion (Анфологион, или трефологион)21. Według obecnego stanu badań, prasy Supraśla opuściło 45 druków cyrylickich przeznaczonych dla wyznawców starej wiary prawosławnej. Natomiast dla unitów wytłoczono czcionką cyrylicką i paralelnie łacinką 46 pozycji, po uwzględnieniu odnalezionego przeze mnie w zbiorach Litewskiej Biblioteki Narodowej w Wilnie (sygn. 1.013.969) Служебника z lat 50-60. XVIII w.22
Szatą graficzną supraskich druków cyrylickich zajmowali się już tacy badacze, jak Jurij Łabyncew23, Wiktar Szmatau24, Andriej Wozniesienskij25, Irina Poczinskaja26, Maria Pidłypczak-Majerowicz27, Zoja Jaroszewicz-Pieresławcew28 i Maria Cubrzyńska-Leonarczyk29. Jednak do pełnego obrazu szaty graficznej wydań supraskich niezbędne są dalsze badania. Należałoby wyjaśnić, czy rzeczywiście prymitywnie wykonany drzeworytowy wizerunek Matki Boskiej Supraskiej w elementarzu (Букварь) z 1761 r., przypominający prace łubkowe, jest autorstwa Pawła Komara30. Dwa pozostałe, odbite w elementarzach z lat 1727 i 1754, odznaczają się wysokim poziomem wykonania.
W Oktoichu z 1728 r. i w Służebniku z 1758 r., który według mnie jest przedrukiem omawianego już wcześniej tzw. małego służebnika wileńskiego z 1691 r., zamieszczono ozdobne karty tytułowe sygnowane inicjałami DG. Czy należały one do Daniła Gałachowskiego? Widoczny jest w nich wpływ zachodniego baroku. W służebniku, w ramce u góry znajduje się postać Chrystusa błogosławiącego w otoczeniu aniołów, w medalionach są Matka Boska i Jan Chrzciciel, z boków, po obu stronach są przedstawieni święci Paweł i Piotr, pod figurami — sceny z ich męczeńskiej śmierci, a u dołu ramki — Zaśnięcie NMP.
W 1763 r. ukazał się Служебник, w którym zamieszczono miedzioryt — nieudolną kopię karty tytułowej wykonanej częściowo przez znakomitego sztycharza Aleksandra Tarasewicza, a dokończonej przez Leona Tarasewicza i zdobiącą służebnik wydany w Wilnie w 1692 r. (w Supraślu dodrukowano 22 k. w 1695 r.). Nie wiemy kto wykonał kopię miedziorytu dokładnie opisanego przez Mieczysława Gębarowicza31.
Odpowiedzią na te pytania, a także analizą zastawek32, finalików, inicjałów z supraskiej oficyny ojców bazylianów zajmę się w oddzielnej publikacji.
Змест
Друкарня Супрасльскага манастыра мела вялікі ўплыў на інтэлектуальнае жыццё не толькі Рэчы Паспалітай, але і іншых ўсходнееўрапейскіх краін. Супрасльскія выданні сталі прадметам даследаванняў польскіх, расійскіх, беларускіх, украінскіх вучоных. Вялікую пазнавальную і эстэтычную каштоўнасць заключае ў сабе таксама графічнае афармленне кніг, якія друкаваліся ў Супраслі.
Summary
The printing-house of the Supraśl monastery exerted great influence on the intellectual life in Poland and other East European countries. Publications of the Supraśl printing-house have been widely studied by Polish, Russian, Belarusian, and Ukrainian scholars. The layout of Supraśl books is of great scholarly and aesthetic interest, too.
1 M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Oficyna supraska 1695-1803. Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów, Warszawa 1993 (Prace Działu Zbiorów Specjalnych Biblioteki Narodowej, t. 3); taż, Katalog druków supraskich, Warszawa 1996 (Prace Działu Zbiorów Specjalnych Biblioteki Narodowej, t. 4).
2 M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Oficyna supraska..., s. 142; taż, Unicka oficyna supraska jako ośrodek drukarstwa cyrylickiego, [w:] Najstarsze druki cerkiewnosłowiańskie i ich stosunek do tradycji rękopiśmiennej. Materiały z sesji, Kraków 7-10 XI 1991, Kraków 1993, s. 238-240.
3 M. Cubrzyńska-Leonarczyk korzystała z następujących opracowań Jurija A. Łabyncewa: Читатели супрасльских старообрядческих изданий и их записи на экземплярах собрания Отдела редких книг Государственной библиотеки СССР им. В. И. Ленина, „Федоровские чтения 1976”, Москва 1978, с. 77-82; Некоторые вопросы кирилловского книгопечатания в Супрасле, „Федоровские чтения 1978”, Москва 1981, с. 168-179; Кирилловские издания Супрасльской типографии: В помощь составителям Сводного каталога старопечатных изданий кирилловского и глаголического шрифтов. Методический указатель, Москва 1978, вып. 3; Памятники древнерусской писменности в изданиях старообрядческих типографии XVIII-XX вв. [в:] Книга: Исследования и материалы, Москва 1979, т. 39, с. 173-178; Первый славяно-польский печатный „Лексикон” (1722) и его переиздания, [w:] Русско-польские связи в области книжного дела. Актуальные проблемы книговедения, Москва 1980, с. 3444; por. M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Oficyna supraska..., s. 142-143.
4 Г. Я. Галенчанка, Старадрукаваныя кірылічныя выданні XVI-XVIII ст. [w:] Кніга Беларусі 1517-1917, Мінск; por.: M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Katalog druków supraskich..., s. 11.
5 M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Katalog druków supraskich..., s. 12 i nr 34, 183 i 408 w wymienionym katalogu.
6 Zob.: Ю. А. Лабынцев, Кирилловские издания..., № 1; Галенчанка, dz. cyt., № 175 (s. 124) [w poz. tej podano bogatą bibliografię]; Каталог белорусских кириллических изданий конца XVII-XVIII вв., вып. 3 (1693-1800 гг.), составила Т. А. Афанасьева, С.Петербург 1993, № 3; M. Cubrzyńska-Leonarczyk w monografii Oficyna supraska..., s. 23-26, stanowczo twierdzi, że „nie ma i nie było oddzielnych edycji: Wilno 1692 i Supraśl 1695”, odrzucając m.in. pogląd Michaiła Wawryka przyjmującego, że Służebnik wydany w Wilnie w 1692 r. nie ma nic wspólnego z Supraślem (s. 25); por. też art. M. Cubrzyńskiej-Leonarczyk, O początkach drukarstwa w Supraślu, [w:] Z badań nad dawną książką. Studia ofiarowane Profesor Alodii Kaweckiej-Gryczowej w 85-lecie urodzin, Warszawa 1991, t. 1, s. 175-202; taż, Unicka oficyna supraska jako ośrodek drukarstwa cyrylickiego, [w:] Najstarsze druki..., s. 239; Супрасльская типография и ее роль в истории культур народов Европы, [w:] Супрасльский церковнославяно-польский славарь 1722 г., cост. Ю. А. Лабынцев, Л. Л. Щавинская, Минск 1995, с. 1922.
7 Tak jest np. w egzemplarzach Służebnika znajdujących się w Białoruskiej Bibliotece Narodowej w Mińsku (sygn. 094/4087 i 094/4075). A. Naumow w art. Wileńskie służebniki z 1691 i 1692 roku, [w:] Słowianie wschodni, duchowość, mentalność, kultura. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Ryszardowi Łużnemu w siedemdziesięciolecie urodzin, pod red. A. Raźny, D. Piwowarskiej, Kraków 1997, s. 36, przyp. 11 pisze, że dodrukowano „uzupełnienie treści (oglavlenia), wszywając je naklejając na k. nlb. 16r, przykrywając wileński finalik”.
8 A. Naumow, dz. cyt., s. 35-36.
9 W 1691 wileńscy bazylianie wydali tekst unickiej mszy świętej i niektórych formularzy przydatnych kapłanom szczególnie do odprawiania mszy cichych (wpływ obrządku zachodniego) i w podróżach. We wstępie wydawcy proponują nazwać go małym służebnikiem, miał on zastąpić przygotowywany już duży, który ukazał się w 1692 r. A. Naumow odnalazł mały służebnik, jak sam o nim pisze, „unikatowy (?) starodruk, rzucający więcej światła na powstanie i losy unickiego służebnika”, w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie, por.: A. Naumow, Wileńskie służebniki..., s. 32. Egzemplarz ten (sygn. L-17/2-20) opisał: Г. Я. Галенчанка, Старадрукаваныя кірылічныя выданні..., № 167 (s. 121). On też informuje o drugim egzemplarzu wileńskiego Liturgikona 1691 opisanego przez: Э. Калужняцкий, Еще несколько прибавлений к библиографии русских церковных книг, „Сборник Отделения русского языка и словености Академии наук”, с. XXII-XXIII.
10 A. Naumow, dz. cyt., s. 35.
11 Świadczą o tym określenia „совершеннъе [...] скончася і прии(з)дахуся”, a słowo „первое” z karty tytułowej nie informuje o przedruku, ale podkreśla pionierskość wydania na Wschodzie służebnika w kształcie łacińskiego mszału, por.: A. Naumow, Wileńskie służebniki..., s. 13 i przyp. 13.
12 A. Naumow, dz. cyt., s. 36.
13 Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, rec. książki M. Cubrzyńskiej-Leonarczyk, Oficyna supraska 1695-1803. Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów, Biblioteka Narodowa, Warszawa 1993, ss. 227, ilustr. (Prace Działu Zbiorów Specjalnych Biblioteki Nardowej, t. 3), „Rocznik Biblioteki Narodowej”, t. 30-31, Warszawa 1997, s. 368.
14 W dwóch egzemplarzach Służebnika (Wilno—Supraśl 1692-1695) w zbiorach Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w Sankt-Petersburgu wszyto karty z innych dwóch wydań: w egz. o sygn. U. 3. 6v, między k. 79-100 wstawiono 19 k. nlb. (z czego 12 niezadrukowanych) odróżniającym się od całości kształtem czcionki, kolorem (tylko czarny, a nie czarno-czerwony) i ornamentem, a w egz. o sygn. XUP.8.64. wstawiono między k. 83 i 97 strony 1-26, wzięte z jeszcze innego służebnika. Podobnie w egz. o nr inwent. 094/4075 w zbiorach Białoruskiej Biblioteki Narodowej w Mińsku między k. 83 i 98 wstawiono k. z innego wydania. Galina Kiriejewa przypuszcza, że prawdopodobnie wzięto je z poczajowskiego wydania, por.: Г. В. Киреева, Коллекция белoрусских кириллических книг XVI-XVII веков в Национальной библиотеке Беларуси, [w:] Здабыткі. Дакументальныя помнікі на Беларусі. Вып. 2, Минск 1997, с. 100.
15 M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Katalog druków supraskich..., s. 12; taż: Unicka oficyna supraska..., s. 243 (podaje 107 druków cyrylickich, uwzględniając prawdopodobnie Wykład Mszy Świętej z 1783 r. — nr 268 w Katalogu. Zamieszczono w nim kilka zwrotów tłoczonych cyrylicą).
16 W rękopisie przechowywanym obecnie w zbiorach Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk, sygn. F18-160, w części zatytułowanej Obrachowanie rużnych xiąg w Drukarni Supraskiej od dnia 10 Januarij 1795 roku do Dnia 20 tegoż Mca 1796 roku uczynione (k. 3v) nie wymienia się żadnej publikacji starowierskiej tłoczonej wówczas. Tylko w rubryce „remanenty z lat dawnych wykazane” są m.in. Strasti hristovy.
17 Por.: Предварителный список старообриадческих кириллических изданий XVIII века, cост. А. В. Бознесенский, Санкт-Петербург 1994, №№: 205, 209, 217, 218, 220, 229, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 248, 249, 250, 255, 256, 257; zob. też: Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, Starowiercy w Polsce i ich księgi, Olsztyn 1995 (Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie nr 145), przyp. 46 na s. 75, zestawienie supraskich druków starowierskich na s. 152-155 (poz. 42-86); por.: А. В. Вознесенский, П. И. Мангиев, И. П. Починская, Книгоиздательская деятельность старообрядцев (1701-1918). Материалы к словарю, Екатеринбург 1996, сc. 8-10, 12, 14, 19-22; Ю. А. Лабынцев, Кирилловские издания...; tenże, Памятники древнерусской книжности и литературы в старообрядческих изданиях Супрасльской типографии (XVIII в.) [в:] Труды Отдела древнерусской литературы, Ленинград 1981, т. 36, с. 210.
18 O działalności drukarni F. Kartaszewa informuje: А. В. Вознесенский, Кириллические издания старообрядческих типографии конца XVIII — начала XIX века. Каталог, Ленинград 1991, с. 9-10; tenże, Старообрядческие издания XVIII — начала XIX века. Введение в изучение, Санкт-Петербург 1996, с. 61-63; zob. też: А. В. Вознесенский, П. И. Мангилев, И. В. Починская, dz. cyt., s. 12-16.
19 Por.: Предварительный список..., s. 19, № 31; M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Katalog druków supraskich..., na s. 134 nie uwzględniła wydania: Паслтырь, 1791, opisanego wcześniej przez: Ю. А. Лабынцев, Кирилические издания..., № 69; Г. Я . Галенчанка, dz. cyt., № 340. Należałoby także sprostować następujące informacje w Katalogu M. Cubrzyńskiej-Leonarczyk — w poz. 219: „Przedruk wydania moskiewskiego 17 III 1652” na 4 XII 1651; w poz. 285: „Przedruk z wyd. moskiewskiego z 17 III 1652” na 4 XII 1651; w poz. 294: „Przedruk z wyd. moskiewskiego z 14 XI 1648” na 1649; w poz. 362: „ z 12 VI 1652” na 7 II 1652; w poz. 336 w cyt. bibl. jest: „Galenczanka, 231” powinno być: Halenczanka, 321.
20 Księgi dla staroobrzędowców w Supraślu, jak i w Grodnie drukowano na zamówienie kupców, m.in. Hubarewa ze Starodubia. Zapewne ten fakt wpłynął na pojawienie się psałterza, którego karty pierwszego i czwartego liczbowania były wytłoczone w Supraślu, zaś pozostałe, z główną częścią księgi, w Grodnie, por.: Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, Starowiercy w Polsce..., ss. 76, 88-89.
21 M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Katalog druków supraskich..., poz. 258 (s. 104).
22 W dostępnych mi katalogach i bibliografiach druk ten nie był opisany. Należałoby jeszcze porównać go ze zdefektowanym egzemplarzem służebnika ze zbiorów moskiewskich, o którym ogólnikowo informuje: Ю. А. Лабынцев, Кирилловские издания..., № 20.
23 Ю. А. Лабынцев, Кирилловские издания супрасльской типпографии..., с. 47; tenże, Графіка беларускіх выданняў Супрасля, [w:] Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. Мінск 1983, № 2; tenże, Grafika białoruskich wydań supraskich, tł. M. Hajduk, „Tygodnik Podlaski” 1990, R. 8, nr 3 (60), s. 1 i 3.
24 В. Ф. Шматаў, Беларуская кніжная гравюра XVI-XVIII стагоддзяў, Мінск 1984, с. 156-159.
25 А. В. Вознесенский, Кириллические издания..., zamieścił, między s. 80-81, na nie liczbowanych kartach zastawki i finaliki (koncowki), m.in. i z oficyny supraskiej, por. też ich wykaz na s. 154-159.
26 Materiał ornamentacyjny, bardzo przydatny do badań porównawczych, podany przez A. Wozniesienskiego uzupełniła И. В. Починская, Старообрядческое книгопечатание XVIII — первой четверти XIX веков, Екатеринбург 1994, (табл.) LLXXI.
27 M. Pidłypczak-Majerowicz, Bazylianie w Koronie i na Litwie. Szkoły i książki w działalności zakonu, Warszawa—Wrocław 1986, s. 120-142.
28 Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, Starowiercy w Polsce..., s. 76-82.
29 M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Unicka oficyna..., s. 245; taż, Oficyna supraska...
30 В. Ф. Шматаў, Беларуская кніжная гравюра..., s. 157-158.
31 M. Gębarowicz, Wawrzyniec-Laurenty Krzczonowicz, nieznany sztycharz drugiej połowy XVII wieku, „Folia Historiae Artium”, t. XVII (1981), s. 65.
32 Zastawka — to prostokątna listwa wypełniona ornamentem roślinnym, bądź geometrycznym, zajmująca całą szerokość kolumny przed tekstem (na początku rozdziałów). Zostawiono jej określenie rosyjskie ze względu na specyficzną rolę, jaką pełniła.
© Беларускае
Гістарычнае Таварыства
пры выкарыстаньні матэрыялаў спасылка
на
Беларускі Гістарычны Зборнік
абавязковая
|
Польскі аўкцыён
