|
Rozkwit cerkiewnego szkolnictwa elementarnego w latach 80. i 90. XIX wieku na terenie obecnego województwa białostockiego
Piotr Bajko
(Białowieża)
Szkolnictwo prowadzone przez duchowieństwo prawosławne ma bogatą i długą historię. Sięga ono czasów organizowania Cerkwi na Rusi. Z latopisów wiemy, że pierwsze szkoły były zakładane przy cerkwiach, a pierwszymi nauczycielami byli duchowni. Pierwsze zaś podręczniki to słowiańskie Pismo Święte i księgi liturgiczne.
Przypuszczalnie pierwszą szkołę cerkiewną założył św. Włodzimierz za radą metropolity Michała. Latopisiec przekazał nam: „... i tako Władimir powiele sobrat´ dietiej znatnych, srednich i ubogich, razdawaja po cerkwam swiaszczennikom s pricztom w nauczenije kniżnoje. Preżdie bo, nie wieduszczije zakona, nie słychali słowieś kniżnych”. Z latopisnych przekazów wiemy, że również Jarosław położył zasługi w krzewieniu oświaty wśród poddanych. Przy zbudowanej cerkwi św. Zofii założył on szkołę obliczoną na 300 osób i — zgodnie ze słowami latopisca — „ny cerkwi stawiszcze po gradom i po miestom, postawlaja popy i daja im ot imieni swojego urok, wielja im ucziti ljudi”. W 1086 r. przy monasterze Andrejewskim została założona szkoła dla 300 dziewcząt, gdzie uczyły się one m.in. pisania, rzemiosł i szycia.
Pomyślnie rozwijające się szkolnictwo cerkiewne z czasem zaczęło podupadać. Zmniejszyła się liczba szkół, zmiejszyło się również zainteresowanie nauczaniem domowym. Tę niekorzystną sytuację rozpatrywał Sobór, jaki się odbył w Moskwie w 1551 r. Postanowiono na nim: „w carstwujuszczem gradie Moskwie i po wsiem gradom (i na posadie, i po wołostiem, i po pogostom), protopopom i starejszim swiaszczennikom, i so wsiemi swiaszczenniki i diakony, kijżdo w swojem gorodie, izbrati dobrych swiaszczennikow i diakonow, dziakow żenatych i błagoczestiwych, imuszczich strach Bożij, moguszczich i iniech polzowati, i gramotie, i czesti, i pisati gorazdy, u tiech swiaszczennikow, i u diakonow, i u diakow ucziniti w domach ucziliszcza, cztoby swiaszczennicy i diakony, i wsie prawosławnyje christianie w kojemżdo gradie predawali im dietiej swoich w nauczanije gramotier i nauczenije kniżnago piśma i cerkiewnego pienija, psałtyrnogo i cztienija anałojnago, i tie by swiaszczenniki i diakony, diaki izbrannyje, uczili swoich uczenikow strachu Bożiju, i gramotie, i pisati, pieti, i czesti so wsiakim duchownym nakazanijem, nainacze że wsiego uczenikow by swoich bieregli i chranili wo wsiakoj czistotie i bluli by ich ot wsiakago rastlenija”.
Postanowienie powyższe zostało rozesłane po parafiach w całej Rosji. Szkoły cerkiewne zaczęły się odradzać, lecz ten okres nie trwał długo. Niekorzystne wydarzenia w Rosji zepchnęły szkolnictwo na margines. Upadek szkół zbiegł się z początkiem epoki Piotra I. Funkcjonowanie prawa pańszczyźnianego stanowiło dla duchowieństwa poważną przeszkodę w prowadzeniu działalności oświeceniowej. Po jego zniesieniu kaganiec oświaty znów zapłonął jasnym światłem, choć nie na długo. Duchowieństwo zabrało się do organizowania szkół z dużą energią. W 1863 r. w całym imperium rosyjskim istniało już 21 420 szkół cerkiewno-parafialnych, z 413 524 dziećmi pobierającymi w nich naukę.
Niestety, warunki do działalności oświeceniowej w owym czasie były nadto niesprzyjające. Samo duchowieństwo w przeważającej części cierpiało zwykłą biedę. Obarczone rodzinami, nie miało czasu na zajęcie się sprawami parafii i prowadzenie gospodarstwa domowego, na dodatek znajdowało się w dużej zależności od władz świeckich, ograniczających zakres działania. Nieoświeceni, cierpiący biedę chłopi, odnosili się zazwyczaj do kształcenia swoich dzieci z zupełną obojętnością. Do tego należy jeszcze dodać brak odpowiednich pomieszczeń dla szkół, środków na ich prowadzenie, pomocy szkolnych i podręczników, przepisów prawnych określających zakres i sposób prowadzenia szkół oraz wszelkiej pomocy. Nic więc dziwnego, że początkowy zapał duchowych dość szybko przygasł. Nauczanie, prowadzone we własnych domach, prezbiteriach, stróżówkach cerkiewnych czy w ciemnych i ciasnych izbach chłopskich, w dodatku za własne środki, nie mogło dawać duchowieństwu satysfakcji, ani też nie przynosiło pożądanych rezultatów. Brak pomocy od władz cerkiewnych przyczyniał się do stopniowego likwidowania rachitycznych szkółek. Ustępowały one miejsca szkołom ziemskim i rządowym, dysponującymi z reguły odpowiednimi środkami do ich prowadzenia. Z ponad 20 tys. szkół cerkiewnych w 1863 r., w dwadzieścia lat później ostało się tylko 4 348.
Początki szkolnictwa cerkiewnego na terenie obecnego województwa białostockiego przypadają dopiero na drugą połowę XIX wieku. Jego pionierami byli księża Grzegorz i Flor Sosnowscy z parafii w Puchłach. Oni to otworzyli parę szkół cerkiewno-parafialnych i szkół gramoty (oświaty), które były jednocześnie pierwszymi szkołami tego typu na terenie całej ówczesnej diecezji litewskiej (w jej skład wchodziła Białostocczyzna). Szkoły te powstały w Puchłach (1858 r.), Socach (1858 r.), Dawidowiczach (1868 r.). Niestety, ich funkcjonowanie było obarczone tymi samymi trudnościami, co i w innych regionach ówczesnego imperium rosyjskiego.
Nowy zastrzyk energii w zakładaniu szkół cerkiewnych otrzymało duchowieństwo prawosławne, po usilnych staraniach wielu jego przedstawicieli, dopiero w 1884 r., kiedy to zostały zatwierdzone (13 czerwca) „Przepisy o szkołach cerkiewno-parafialnych”, ułatwiające zakładanie i prowadzenie tychże placówek oświatowych. Jak grzyby po deszczu zaczęły pojawiać się nowe szkoły, w tym nadzwyczaj obficie na terenie województwa białostockiego. 4 maja 1891 r. zostały zatwierdzone przepisy o szkołach gramoty.
W zasadzie działały dwa rodzaje szkół, t.j. cerkiewno-parafialne i gramoty, z tym, że często się zdarzało, że te ostatnie były zamieniane na te pierwsze. Rzadziej działo się odwrotnie.
Istniały dwa typy szkół cerkiewno-parafialnych: jednoklasowe (2-letnie) i dwuklasowe (4-letnie). W jednoklasowych nauczano religii, śpiewu cerkiewnego, czytania, pisania i początków arytmetyki; w dwuklasowych, oprócz wymienionych przedmiotów, także dziejów Cerkwi prawosławnej i ojczyzny. W początku XX w. naukę w szkołach jednoklasowych wydłużono do trzech lat, zaś w dwuklasowych do pięciu.
W szkołach gramoty nauczano krótkiej historii Starego i Nowego Testamentu, krótkiego katechizmu, śpiewu cerkiewnego ze słuchu, czytania ksiąg cerkiewnosłowiańskich i rosyjskich, pisania i początków rachowania.
W końcu roku szkolnego 1886/87 w diecezji litewskiej działało 146 szkół cerkiewno-parafialnych i 646 szkół gramoty, z czego na terenie obecnego woj. białostockiego odpowiednio 39 i 95. Uczyło się w tych szkołach ponad 15,5 tys. dzieci, z czego na terenie woj. białostockiego około 3,2 tys. Zdecydowana większość uczniów i uczennic była wyznania prawosławnego, niemniej do szkół tych uczęszczali w nieznacznej ilości również katolicy, staroobrzędowcy, luteranie, Żydzi, a nawet mahometanie. Uczniowie rekrutowali się głównie z warstwy chłopskiej, w pojedynczych przypadkach z warstwy mieszczan i niższych grup wojskowych. Ich wiek oscylował w przedziale od 7 do 12-13 lat.
Niewiele ze wspomnianych szkół posiadało własne budynki. Większość mieściła się w wynajmowanych domach, zamieszkiwanych przez właścicieli i ich rodziny. Część ulokowała się w pomieszczeniach zajmowanych przez kler parafialny, służbę cerkiewną, stróżówkach, domach wspólnoty gminnej i innych obiektach. Budynki te w większości były niewygodne do nauczania, ciasne i ciemne. W niektórych wsiach parafianie podejmowali decyzje o budowie nowych budynków, przeznaczonych na potrzeby szkoły.
W podobnych warunkach funkcjonowały szkoły gramoty. Przeważnie mieściły się one w chłopskich izbach, udostępnianych kolejno przez rodziców uczących się dzieci. Były to zatem szkoły ruchome, wędrujące.
Obydwa rodzaje szkół cierpiały często na niedostatek najniezbędniejszych przyborów i pomocy szkolnych. Braki były proporcjonalne do stopnia zamożności (a raczej biedności) wsi.
Rok szkolny w szkole cerkiewno-parafialnej trwał przeciętnie od 4 do 6 miesięcy, w szkole gramoty — od 2 do 6 miesięcy. Nierzadkie były wypadki zamykania szkół na krótszy lub dłuższy okres w związku z wystąpieniem epidemii którejś z chorób zakaźnych, np. ospy, szkarlatyny, dyfterytu.
Nauczaniem w szkołach cerkiewno-parafialnych zajmował się zazwyczaj kler parafialny oraz sami proboszczowie (korzystający czasem z pomocy żon oraz dzieci pobierających naukę w seminariach czy gimnazjach), psalmiści z synami, chłopi posiadający ukończoną szkołę ludową (rzadziej powiatową) oraz niżsi rangą wojskowi (rezerwiści lub w stanie spoczynku). Nauka religii należała w zasadzie do duchownych, czasem diaków ewentualnie psalmistów. Z kolei śpiew cerkiewny był domeną psalmistów, rzadziej księży.
Podobną kadrę nauczycielską spotykano w szkołach gramoty. Nauczaniem religii zajmowali się proboszczowie i psalmiści, rzadziej diaczkowie. Pozostałych przedmiotów nauczali dzieci duchownych — uczące się lub mające już ukończoną szkołę powszechną lub nauczycielską, chłopi — po ukończeniu szkół ludowych, wyjątkowo nauczycielskich czy gimnazjum, niżsi rangą wojskowi, urzędnicy i pisarze gminni.
Przeciętna płaca nauczyciela w szkole cerkiewno-parafialnej wynosiła 30-50 rubli za rok szkolny. Ponadto niektórzy nauczyciele korzystali z bezpłatnego wyżywienia i zakwaterowania, udzielanych im przez rodziców uczniów, lub otrzymywali określone porcje żyta i kartofli. Czasem wszystkie trzy świadczenia były traktowane łącznie. Duchowni nauczający w szkołach cerkiewnych nie otrzymywali z tego tytułu żadnej zapłaty, nierzadko jeszcze dokładali nauczycielom pewne sumy z własnych zasobów pieniężnych, szczególnie w przypadkach skrajnej biedy występującej wśród parafian. W rzadkich przypadkach wynagrodzenie za nauczanie otrzymywali psalmiści.
Przeciętne wynagrodzenie nauczyciela w szkołach gramoty wynosiło 10 do 20 rubli za cały rok szkolny. Większość zatrudnianych nauczycieli korzystała także z bezpłatnego zakwaterowania i wyżywienia u chłopów lub ekwiwalentu zbożowego, a czasem z jednego i drugiego łącznie. Podobnie jak w szkołach cerkiewno-parafialnych, duchowni nie otrzymywali za nauczanie żadnego wynagrodzenia.
W obu rodzajach szkół rodzice uczących się wnosili opłaty miesięczne (30-50 kopiejek) lub za cały rok szkolny. Były one obliczane od liczby uczących się w rodzinie lub ogólnie od rodziny, bez względu na liczbę uczniów.
Szkoły cerkiewne znajdowały się pod stałą opieką nadzorców szkolnych, którzy starali się przede wszystkim wpływać na polepszenie procesu i warunków nauczania, udzielając praktycznych rad i wskazówek nauczycielom, namawiając chłopów do współdziałania w otwieraniu i budowie nowych szkół oraz dbałości o już istniejące. Byli w stałym kontakcie z władzami gminnymi. Informowali powstałą w 1886 r. Litewską Diecezjalną Radę Szkolną o potrzebach poszczególnych szkół. Rozdzielali i rozsyłali książki otrzymywane ze składu diecezjalno-szkolnego. Podczas wizytowania szkół niektórzy z nich rozdawali najlepszym uczniom zakupione za własne pieniądze broszury o treści religijno-moralnej1.
Niżej dokonano przeglądu obu rodzajów szkół funkcjonujących w ostatnim 20-leciu XIX w. w granicach obecnego woj. białostockiego2. Ów wykaz nie jest najpewniej kompletny, gdyż dla niektórych szkół nie udało mi się ustalić chociażby przybliżonego roku otwarcia. Mogły one działać już w końcu XIX w., jak też dopiero od początku XX w.
Przyjęty został układ wsi według kolejności alfebetycznej. Zastosowano następujące skróty:
cerk.-paraf. — cerkiewno-parafialna
chł. — chłopiec
2 kl. — dwuklasowa
dziew. — dziewczyna
gram. — gramoty
1 kl. — jednoklasowa
o. — ojciec (duchowny)
par. — parafia
r. szk. — rok szkolny
szk. — szkoła
Ancuty (par. puchłowska) — Szk. gram. Otwarta w listopadzie 1883 r. Mieściła się w wynajętym, osobnym budynku chłopskim. W r. szk. 1884/85 uczyło się 15 dzieci, w 1885/86 — 12 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 10 chł. i 1 dziew. Nauczyciel — Cyryl Sylwestruk3.
Andryjanki (par. andryjańska) — 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 26 sierpnia 1884 r. Mieściła się początkowo w domu przeznaczonym dla szk. ludowej, później przeniosła się do własnego budynku wymagającego remontu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 18 dzieci, w 1885/86 — 21 chł., w 1886/87 — 28 chł. i 1 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i syn psalmisty Anatol Karnatowski, mający ukończoną szk. ludową w Bielsku; następnie jego obowiązki przejął miejscowy chłop4.
Augustowo (par. bielska troicka) — Szk. cerk.-paraf. Działała już w 1891 r. W 1906 r. uczyło się 62 chł. i 27 dziew.5
Babia Góra (par. cichowolska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w listopadzie 1886 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 13 chł.6
Baciki Średnie (par. siemiatycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 8 chł. i 2 dziew., w 1906 r. — 16 chł. i 5 dziew. Nauczyciel — szeregowiec rezerwy Mikołaj Pradźko, uczeń szk. pułkowej7.
Baciuty (par. topilecka) — Ruchoma szk. gram., następnie zamieniona na szk. cerk.-paraf. Otwarta 3 lutego 1884 r. Uczniów w 1884 r. — 22 chł., w r. szk. 1885/86 — 24 chł., w 1886/87 — 21 chł., w 1906 r. — 24 chł. i 24 dziew. Nauczyciel — podoficer rezerwy Arystarch Britikow, ukończył szk. ludową, w pułkowej cerkwi służył jako pryczetnik8.
Białystok (par. białostocka) — Szk. gramoty. Otwarta w listopadzie 1885 r. Mieściła się w ciasnym, prywatnym domu mieszczanina, który był jednocześnie nauczycielem (posiadał wykształcenie domowe). W r. szk. 1885/86 uczyło się 7 chł. i 1 dziew., w 1886/87 — 10 chł.9
Bielsk Podlaski — Dwie szk. cerk.-paraf. W 1888 r. otwarto szk. dla chł., w dwa lata później dla dziew. Inicjatorem ich powstania był kapelan suzdalskiego garnizonu wojskowego o. Bazyli Jastrebow. W 1891 r. wzniesiono nowy budynek szkolny. W pierwszym roku jego funkcjonowania naukę pobierało ponad 150 chł. i dziew. Oprócz uczniów wyznania prawosławnego, do szkół uczęszczały również dzieci z rodzin katolickich i żydowskich. Nauczanie prowadziła córka proboszcza cerkwi, Zofia Taranowicz10.
Biełki (par. kośniańska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1880 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 11 chł., w 1885/86 — 8 dzieci. W r. szk. 1886/87 czasowo zamknięta ze względu na epidemię ospy. Nauczyciel — chłop Charyton Fiedoruk11.
Biełki (par. puchłowska) — Początkowo szk. gram., później 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 30 października 1884 r. Mieściła się w domu zbudowanym na gruntach wspólnoty chłopskiej, ze środków diecezjalnej rady szkolnej i samych chłopów (nowy budynek wyświęcono 22 października 1887 r.). W r. szk. 1884/85 uczyło się 24 chł. i 8 dziew., w 1885/86 — 30 chł. i 12 dziew., w 1886/87 — 35 chł. i 12 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Andrzej Pietrow12.
Boratyniec Lacki (par. siemiatycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 22 dzieci. Nauczyciel — chłop Osip Dmitruk, mający ukończoną szk. ludową w Siematyczach13.
Boratyniec Ruski (par. siemiatycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 11 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 11 chł. i 4 dziew. Nauczyciel — chłop z ukończoną szk. ludową.14.
Boratyńszczyzna (par. samogródzka) — Szk. gram. W 1892 r. uczyło się 22 dzieci. Nauczyciel — Aleksy Pac z Knyszewicz15.
Borysówka (par. łosińska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w listopadzie 1886 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 17 chł. i 4 dziew.16
Bujaki (par. drohiczyńska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 14 uczniów (w tym 9 katolików), w 1885/86 — 13 chł., 1886/87 — 10 chł. i 4 dziew. Nauczyciele — proboszcz i mieszczanin Stefan Martyniuk, z ukończoną szk. parafialną w Drohiczynie17.
Bujnowo (par. maleska) — Szk. gram., później cerk.-paraf. W końcu XIX wieku uczyło się ponad 30 uczniów, w 1906 r. — 22 chł. i 11 dziew.18
Chojewo (par. maleska) — Szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta w 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 25 uczniów (w tym 17 katolików), w 1885/86 i 1886/87 — 18 chł., w 1906 r. — 14 chł. i 7 dziew. Nauczyciel — chłop Bazyl Tur, mający ukończoną szk. ludową.19.
Chomontowce (par. hołyńska) — szk. gram. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 30 uczniów. Nauczyciel — chłop Konrad Andruszkiewicz, uczył się w szk. ludowej w Hołynce20.
Choroszczewo (obecnie par. milejczycka) — Szk. gram. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczył się 1 chł. i 2 dziew. — prawosławni oraz 2 chł. katolików. Nauczyciel — Piotr Galimski, mający ukończoną szk. ludową w Żurobicach21.
Chrabostówka (par. narewska) — Szk. gram. Otwarta w 1890 r.22
Ciełuszki (par. puchłowska) — Początkowo szk. gram., od r. szk. 1885/86 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1870 r. (to samo źródło innym razem podaje, że w listopadzie 1875 r.). Mieściła się w osobnym domu ofiarowanym przez parafian. W r. szk. 1884/85 uczyło się 18 chł. i 7 dziew., w 1885/86 — 22 chł. i 11 dziew., w 1886/87 — 31 chł. i 10 dziew. Nauczyciele — proboszcz i miejscowy chłop Makary Sajewicz, mający ukończoną szk. ludową23.
Czarna Wielka (par. grodziska) — Szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta w 1884 r., w wygodnym domu, udostępnionym bezpłatnie przez miejscowego chłopa. W r. szk. 1886/87 uczyło się 18 chł. i 8 dziew., w 1906 r. — 24 chł. i 8 dziew.24.
Czechy Orlańskie (par. wólczańska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 12 listopada 1884 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 15 chł. i 3 dziew. Nauczyciele — proboszcz i mieszczanin25.
Czechy Zabłotne (par. wólczańska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w listopadzie 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 13 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 11 chł. i 3 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i Fiodor Mielnik, mający ukończoną szk. ludową w Wólce. Wynagrodzenie — 14 rubli26.
Czeremcha par. kleszczelska) — szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 20 chł., w 1885/86 — 36 chł. i 6 dziew., w 1886/87 — 30 chł. i 4 dziew. Nauczyciele — kler parafialny oraz mieszczanin, podoficer Ignacy Jawdokiewicz, uczył się w szk. parafialnej w Kleszczelach27.
Czyżyki (par. nowoberezowska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1883 roku. W r. szk. 1884/85 uczyło się 17 chł. i 3 dziew., w 1885/86 — 24 chł. i 12 dziew., w 1886/87 — 23 chł. i 7 dziew. Nauczyciele — psalmista i chłop Mojsiej Jarżociuk, mający ukończoną szk. ludową w Nowoberezowie. Wynagrodzenie — 18 rubli28.
Dasze (par. kośniańska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1865 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 26 chł., w 1886/87 — 16 chł. i 2 dziew. Nauczyciel — mieszczanin Iwan Huk, uczył się w szk. parafialnej w Kleszczelach29.
Dawidowicze (par. puchłowska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1868 r., reaktywowana w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 18 chł. i 8 dziew., w 1885/86 — 18 chł. i 14 dziew., w 1886/87 — 24 chł. i 7 dziew. Nauczyciel — chłop Jakub Antoniuk, ukończył szk. ludową w Trześciance. Nauczanie prowadził we własnym domu30.
Deniski (par. puchłowska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 18 dzieci, w 1885/86 — 21 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 28 chł. i 11 dziew. Nauczyciel — podoficer rezerwy Mikołaj Grodziński, uczył się w wojskowej szk. okręgowej31.
Dobrowoda (par. kleszczelska) — Szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. Początkowo ruchoma, później jeden z chłopów udostępnił nieodpłatnie na jej potrzeby swój dom. W r. szk. 1884/85 uczyło się 25 chł., w 1885/86 — 34 chł., w 1886/87 — 25 chł. Nauczyciele — kler parafialny oraz syn proboszcza Płaton Sołościukiewicz, mający ukończony kurs nauczycielski w gimnazjum w Białymstoku32.
Dojlidy (par. dojlidzka) — szk. cerk.-paraf. Zbudowana w 1896 r. ze środków ofiarowanych przez hrabinę Rydygierową (500 rubli). W 1897 r. szk. wizytowała caryca Aleksandra w towarzystwie księżnej Golicynej. Katechezy w szk. nauczał o. Aleksander Kaliszewicz33.
Doratynka (par. narewska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w listopadzie 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 15 chł. i 8 dziew. (wśród nich 3 katolików), w 1885/86 — 13 chł. i 10 dziew., w 1886/87 — 14 chł. i 4 dziew., w 1906 r. — 14 chł. i 6 dziew. nauczyciele — proboszcz i mieszczanin Osip Hryniewicki, uczący w szk. ludowej w Puchłach34.
Drohiczyn (par. drohiczyńska) — 2 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 15 listopada 1897 r. Mieściła się w budynkach poklasztornych franciszkanów35.
Dubicze Cerkiewne (par. nowoberezowska) — Ruchoma szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1883 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 23 chł. i 6 dziew., w 1885/86 — 20 chł. i 12 dziew. W r. szk. 1886/87 szk. zamknięto; 32 uczniów przeszło do szk. ludowej. Nauczyciele — psalmista i chłop Paweł Gorman, mający ukończoną szk. ludową w Nowoberezowie36.
Dydule (par. wólczańska) — Szk. gram. Otwarta w listopadzie 1886 r. Mieściła się w wynajętym, niezbyt wygodnym domu. W r. szk. 1886/87 uczyło się 9 chł. i 7 dziew.37
Fasty (par. fastowska) — Ruchoma szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta 26 listopada 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 9 chł., w 1885/86 — tyle samo, w 1886/87 — 23 chł. i 3 dziew., w 1906 r. — 30 chł. i 10 dziew. Nauczycielem był początkowo chłop Dominik Płachta, z wykształceniem domowym, później były psalmista z 2 klasami seminarium38.
Folwarki Wielkie (par. potocka) — 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 6 października 1885 r. Mieściła się w domu parafialnym, który w 1886 r. poddano remontowi ze środków wyasygnowanych przez diecezjalną radę szkolną. W r. szk. 1885/86 uczyło się 29 chł. i 5 dziew., w 1886/87 — 31 chł. i 10 dziew., w 1906 r. — 40 chł. i 14 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop po szk. ludowej. Wynagrodzenie — 33 ruble39.
Gorodczyno (par. klejnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 22 chł. i 7 dziew., w 1885/86 — 18 chł. i 10 dziew., 1886/87 — 21 chł. i 16 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Cyryl Iwaniuk, mający ukończoną szk. ludową w Klejnikach40.
Górna (par. nowoberezowska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1883 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 33 chł. i 8 dziew., w 1885/86 — 23 chł. i 8 dziew., w 1886/87 — 23 chł. i 3 dziew. Nauczyciele — psalmista i żołnierz rezerwy Joakim Golonka, mający ukończoną szk. ludową. Wynagrodzenie — 20 rubli41.
Grabowiec (par. bielska preczystieńska) — Ruchoma szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 23 chł. i 5 dziew. (w tym 3 katolików), w 1885/86 — tyle samo, w 1886/87 — 32 chł. i 6 dziew., w 1906 r. — 35 chł. i 7 dziew. Nauczyciele — proboszcz i podoficer rezerwy Iwan Pac, uczył się w szk. pułkowej42.
Gradoczno (par. klejnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 18 chł. i 5 dziew., w 1885/86 — 19 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 22 chł. i 5 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Korneliusz Sawczuk, mający ukończoną szk. ludową w Klejnikach43.
Gregorowce (par. wólczańska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 12 listopada 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 25 chł. i 6 dziew., w 1885/86 — 18 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 17 chł. i 7 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i chłop Dymitr Patej, uczył się w szk. ludowej w Wólce. Wynagrodzenie — 17 rubli oraz wyżywienie44.
Grzybowce (par. mostowlańska) — Szk. gram. Otwarta w 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 11 chł. i 1 dziew., w 1885/86 — 12 chł. i 4 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Michał Łukaszewicz, uczył się w szk. ludowej w Hołynce45.
Haćki (par. rajska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 21 chł. i 3 dziew., w 1885/86 — 26 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 31 chł. i 6 dziew. Nauczyciel — mieszczanin Michał Kaliński, mający ukończoną szk. ludową w Rajsku46.
Hukowicze (par. klejnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 17 chł. i 6 dziew., w 1885/86 — 17 chł. i 7 dziew., w 1886/87 — 23 chł. i 12 dziew. Nauczyciele — proboszcz i podoficer rezerwy Fiodor Nikitiuk, uczył się w szk. pułkowej47.
Istok (par. starokornińska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1886 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 16 chł. Nauczyciele — kler parafialny i chłop nie mający ukończonego seminarium nauczycielskiego. Wynagrodzenie — 19 rubli48.
Iwanki (par. kleszczelska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 8 chł. i 14 dziew., w 1885/86 — 16 chł. i 13 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Iwan Michalczuk, mający ukończoną szk. ludową49.
Iwanki (par. puchłowska) — Szk. gram. Otwarta w listopadzie 1885 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1885/86 uczyło się 21 chł. i 4 dziew., w 1886/87 — 14 chł. i 4 dziew. Nauczyciel — chłop ze szk. cerk.-paraf.50
Jagodniki (par. starokornińska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 16 chł. i 1 dziew., w 1885/86 — 22 chł. i 6 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i chłop Aleksiej Fiedoruk, mający ukończoną szk. ludową w Starym Korninie, oraz ogniomistrz rezerwista. W r. szk. 1886/87 szk. zamknięto; przyczyną było nie zgodzenie się chłopów na zwiększenie wynagrodzenia nauczycielowi51.
Jałówka (par. jałowska) — 2 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w 1899 r. Dysponowała własnym murowanym budynkiem. W r. szk. 1901/2 uczyło się 45 dzieci. Wszyscy uczniowie zamieszkiwali w budynku szkolnym i wnosili opłatę roczną w wysokości 4,50 rubla oraz dostarczali produkty żywnościowe. Nauczyciele — o. Mikołaj Tymiński, Mikołaj Bogdanowicz, Taras Bartom, Włodzimierz Smirnow52.
Jelonka (par. dubicka) — Ruchoma 1 kl. cerk.-paraf. Otwarta w listopadzie 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 11 chł. i 1 dziew., w 1885/86 — 10 chł., w 1886/87 — 6 chł. i 4 dziew. Nauczyciele — proboszcz i mieszczanin Karp Gilewicz, mający ukończoną szk. ludową. Wynagrodzenie — 13 rubli53.
Kamień (par. łosińska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w listopadzie 1886 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 16 chł. i 2 dziew., w 1906 r. — 20 chł. i 5 dziew.54
Kaniuki (par. rybołowska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 17 chł. i 8 dziew., w 1885/86 — 15 chł. i 11 dziew., w 1886/87 — 40 chł. Nauczyciele — proboszcz i podoficer Kuźma Borysiuk, uczył się w szk. pułkowej. W 1906 r. w szk. pracował Iwan Matosiuk, otrzymując wynagrodzenie po 30 kopiejek od ucznia55.
Klekotowo (par. drohiczyńska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 11 dzieci, w 1885/86 — 9 chł., w 1886/87 — 7 chł. Nauczyciele — proboszcz i chłop Włodzimierz Dawidziuk, mający ukończoną szk. ludową w Siematyczach 56.
Klukowicze (par. hołyńska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 19 chł. i 7 dziew. Nauczyciel — chłop Borys Sewastianik, uczył się w szk. ludowej w Hołynce57.
Kłyzówka (par. drohiczyńska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 10 uczniów (w tym 5 katolików), w 1885/86 — 8 chł. Nauczyciele — proboszcz i mieszczanin Aleksander Buziak, mający ukończoną szk. ludową w Drohiczynie. W r. szk. 1886/87 szk. zamknięto58.
Knorozy (par. pasynkowska) — Ruchoma szk. gram., od 1908 r. szkoła cerk.-paraf. Otwarta w listopadzie 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 32 dzieci, w 1885/86 — 25 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 23 chł. i 1 dziew. Nauczyciel — chłop Andrzej Grygoruk, mający ukończoną szk. ludową w Pasynkach59.
Knorydy (par. boćkowska) — Szk. gram. Otwarta w sierpniu 1884 r. Mieściła się w wynajętym wygodnym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 16 chł. i 3 dziew. wyznania prawosławnego oraz 4 chł. i 3 dziew. wyznania rzymsko-katolickiego, w 1885/86 — 22 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 25 chł. i 3 dziew. Nauczyciel — mieszczanin Michał Koliszczewicz, mający ukończoną szk. ludową w Boćkach. W 1906 r. szk. funkcjonowała już jako cerk.-paraf. Uczyło się w niej 23 chł. i 10 dziew.60
Knyszewicze (par. samogródzka) — Szk. gram., przekształcona z czasem w szk. cerk.-paraf. W 1892 r. uczyło się 30 chł. i 6 dziew. Nauczyciel — Józef Jaroszewicz z Knyszewicz. W 1901 r. uczyło się 63 chł. i 39 dziew., w 1906 r. — 32 chł. i 19 dziew.61
Kojły (par. czyżecka) — Ruchoma szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 22 chł. i 3 dziew., w 1885/86 — 22 chł. i 12 dziew., w 1886/87 — 22 chł. i 16 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i chłop Nikifor Ochryciuk, mający ukończoną szk. wiejską w Czyżach62.
Koryciska (par. starokornińska) — Szk. gram. Otwarta w październiku 1886 r. Mieściła się w wygodnym prywatnym domu chłopa-nauczyciela. W r. szk. 1886/87 uczyło się 13 chł. i 5 dziew.63
Kościuki (par. topilecka) — Ruchoma szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1885 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 14 chł., w 1886/87 — 17 chł., w 1906 r. — 30 chł. i 18 dziew. Nauczyciel — podoficer64.
Kotły (par. hryniewiecka) — 2 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 4 listopada 1884 r. Mieściła się w prywatnym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 23 chł. i 7 dziew., w 1885/86 — 24 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 18 chł. i 5 dziew. Nauczyciele — proboszcz i psalmista Ignacy Razumowicz, uczył się w seminarium duchownym w Żyrowicach. Koszt utrzymania szk. — 35 rubli (w tym opłaty za ogrzewanie i oświetlenie)65.
Kotówka (par. dubińska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta jesienią 1885 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 19 chł., w 1886/87 — 13 chł. i 5 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i chłop ze szk. ludowej66.
Kożyno (par. klejnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 21 chł. i 8 dziew., w 1885/86 — 19 chł. i 10 dziew., w 1886/87 — 23 chł. i 6 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Bazyli Ignatiuk, mający ukończoną szk. ludową w Trześciance67.
Koźliki (par. klejnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 14 chł. i 8 dziew., w 1885/86 — 13 chł. i 11 dziew., w 1886/87 — 12 chł. i 21 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Piotr Owerczuk, mający ukończoną szk. ludową68.
Krasna Wieś (par. wólczańska) — 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 1 listopada 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 19 chł. i 1 dziew., w 1885/86 — 21 chł. i 1 dziew., w 1886/87 — 19 chł. i 5 dziew., w 1906 r. — 28 chł. i 14 dziew. Nauczyciele — kler parafialny oraz chłop Andrzej Kudiuk, uczęszczający do szk. ludowej w Boćkach. Rodzice uczniów zamiast opłat pieniężnych za jednego uczącego się początkowo dawali po garncu żyta i 1 snopie. W r. szk. 1886/87 nauczyciel pobierał wynagrodzenie w wysokości 28 rubli oraz korzystał z wyżywienia69.
Królowy Most (par. gródecka) — Szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta w styczniu 1887 r. Mieściła się w wynajętym, niewygodnym domu. Uczyło się 13 chł. i 5 dziew., w 1906 r. — 15 chł. i 9 dziew.70
Kruszewo (par. choroszczańska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w listopadzie 1884 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 11 chł., w 1886/87 — 22 chł. Nauczyciel — podoficer71.
Kruszyniany (par. krynkowska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1883 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 31 chł. (w tym 3 katolików) i 3 dziew. Nauczyciel — chłop Iwan Makal, uczył się w szk. parafialnej w Brzostowicy Wielkiej. 28 listopada 1884 r. zamieniona na 2 kl. szk. cerk.-paraf. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1885/86 uczyło się 24 chł., w 1886/87 — 37 chł. Religii uczył proboszcz. Utrzymanie szk. i nauczyciela — 30 rubli72.
Krywiatycze (par. orlańska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 28 października 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 17 chł. i 7 dziew., w 1885/86 — 17 chł. i 6 dziew., w 1886/87 — 18 chł. i 6 dziew., w 1900 r. — 30 dzieci. Nauczyciele — proboszcz i syn diakona Mikołaj Kłodnicki, uczący się w szk. powiatowej w Bielsku. W 1900 r. nauczycielem był Matwiej Klin. Przed 1908 r. szkołę zamieniono na ludową. Wynagrodzenie nauczyciela — 24 ruble73.
Krzywa (par. szczytowska) — 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1884 r. Mieściła się we własnym budynku, wzniesionym na gruntach chłopskich. W r. szk. 1884/85 uczyło się 29 chł. i 2 dziew., w 1885/86 — 45 chł. i 14 dziew., w 1886/87 — 36 chł. i 16 dziew. Nauczyciele — proboszcz i mieszczanin Trofim Siemiacki, uczący się w szk. powiatowej w Bielsku. Koszt utrzymania szk. — 100 rubli74.
Krzywiec (par. łosińska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w listopadzie 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 20 dzieci. W następnym r. szk. przemianowana na 2 kl. szk. cerk.-paraf. W r. szk. 1885/86 uczyło się 24 chł. i 7 dziew., w 1886/87 — 22 chł. i 10 dziew. Nauczyciel — chłop Michał Jarmoc, pracował pod kierownictwem i nadzorem proboszcza. Wynagrodzenie — 16 rubli75.
Kuchmy Stare (par. jałowska) — Szk. gram. Otwarta w 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1885/86 uczyło się 10 chł. Nauczyciel — chłop ze szk. ludowej76.
Kudelicze (par. mielnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta we wrześniu 1886 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 7 chł. i 3 dziew.77
Kuraszewo (par. czyżecka) — Szk. cerk.-paraf., w 1885 r. zamieniona na szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. Nie posiadała stałego pomieszczenia. W r. szk. 1884/85 uczyło się 32 chł. i 4 dziew., w 1885/86 — 33 chł., w 1886/87 — 30 chł. Nauczyciele — kler parafialny i chłop Michał Furmaniuk, mający ukończoną szk. wiejską w Czyżach78.
Kuzawa (par. kleszczelska) — Szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 25 chł., w 1885/86 — 28 chł. i 8 dziew., w 1886/87 — 30 chł. i 4 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i Kazimierz Sołościukiewicz, uczący się w szk. parafialnej w Kleszczelach79.
Kuźnica (par. kuźnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w grudniu 1886 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 8 chł.80
Lachy (par. klejnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 19 chł. i 6 dziew., w 1885/86 — 17 chł. i 13 dziew., w 1886/87 — 18 chł. i 14 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Łukasz Komasow, mający ukończoną szk. ludową w Klejnikach81.
Lady (par. czyżecka) — Otwarta w październiku 1884 r. jako szk. cerk.-paraf., po roku działalności przemianowana na szk. gram. Mieściła się w wynajętym, dość wygodnym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 28 chł., i 10 dziew., w 1885/86 — 18 chł. i 11 dziew., w 1886/87 — 10 chł. i 8 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i chłop Nikifor Pawluczuk, uczący się w szk. powiatowej w Bielsku82.
Maćkowicze (par. mielnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 7 chł. i 2 dziew. Nauczyciel — mieszczanin Grzegorz Bondarski, mający ukończoną szk. ludową83.
Makówka (par. narewska) — Szk. gram. Otwarta w listopadzie 1885 r. Mieściła się w domu nauczyciela. W r. szk. 1885/86 uczyło się 19 chł. Nauczyciel — proboszcz i podoficer. W r. szk. 1886/87 szk. zamknięto84.
Małynka (par. potocka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w grudniu 1885 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 17 chł. i 4 dziew., w 1886/87 — 22 chł. i 6 dziew., w 1906 r. — 13 chł. i 4 dziew. Nauczyciel — chłop uczący w szk. ludowej85.
Masiewo (par. cichowolska) — 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 31 października 1884 r. Mieściła się w niewygodnym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 42 chł. (w tym 1 katolik) i 1 dziew., w 1885/86 — 43 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 21 chł. i 2 dziew. Nauczyciele — psalmista i chłop Konstanty Pokało, mający ukończoną szk. powiatową w Prużanie. Wynagrodzenie — 18,40 rubla oraz zakwaterowanie i wyżywienie86.
Mieleszki (par. gródecka) — Szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta 15 lutego 1884 r. Mieściła się w wynajętym, dostatecznie wygodnym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 17 chł., w 1885/86 — 28 chł., w 1886/87 — 44 chł. i 2 dziew., w 1906 r. — 49 chł. i 12 dziew. Nauczyciel — chłop Osip Kondrasiuk, uczący się w szk. ludowej87.
Mikłasze (par. orlańska) — Szk. cerk.-paraf. Otwarta w 1899 r. W 1900 r. uczyło się 21 dzieci. Nauczyciel — Igor Dawidziuk88.
Mikłaszewo (par. narewkowska) — Szk. gram. Otwarta w październiku 1886 r. Mieściła się w wynajętym, niewygodnym domu. W r. szk. 1886/87 uczyło się 17 chł.89
Milejczyce (par. milejczycka) — Szk. cerk.-paraf. Otwarta w 1870 r. Uczyło się wtedy 32 chł.90
Minczewo (par. drohiczyńska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 11 dzieci (w tym 7 katolików), w 1885/86 — 9 chł., w 1886/87 — 18 chł. Nauczyciele — proboszcz i mieszczanin Aleksander Sołowiński, mający ukończoną szk. parafialną w Drohiczynie91.
Mochnate (par. starokornińska) — Otwarta w październiku 1885 r. jako 1 kl. szk. cerk.-paraf., po roku działalności zamieniona na szk. gram. W r. szk. 1885/86 uczyło się 23 chł. i 10 dziew., w 1886/87 — 17 chł. i 8 dziew. Szk. nie posiadała stałego pomieszczenia. Nauczyciele — kler parafialny i miejscowy chłop92.
Mokre (par. mokrzańska) — 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 15 października 1884 r. Mieściła się w domu zbudowanym przez parafian. W r. szk. 1885/86 uczyło się 44 chł. Nauczyciele — kler parafialny 93.
Mołoczki (par. kośniańska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1878 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 12 chł., w następnym r. szk. — 19 dzieci, przy czym szk. pozostawała czasowo zamknięta ze względu na epidemię ospy. Nauczyciel — chłop Ignacy Woszczuk, mający ukończoną szk. ludową w Sobiatynie94.
Morze (par. starokornińska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 28 października 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 23 chł. i 10 dziew., w 1885/86 — 16 chł. i 9 dziew., w 1886/87 — 21 chł. i 9 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i chłop Bazyli Szyszkiewicz, nie mający ukończonego kursu w nauczycielskim seminarium w Świsłoczy. Wynagrodzenie — 17 rubli95.
Moszczona Królewska (par. żerczycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta we wrześniu 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło 13 chł. i 3 dziew., w 1885/86 — 17 chł., w 1886/87 — 18 chł. i 2 dziew., w 1906 r. — 16 chł. i 16 dziew. Nauczyciel — mieszczanin Tomasz Górski, uczący się w szk. parafialnej w Milejczycach96.
Nowokornino (par. nowoberezowska) — 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1883 r. Mieściła się w wynajętym domu chłopskim (opłata za r. szk. — 8,60 rubla). W r. szk. 1884/85 uczyło się 23 chł. i 15 dziew., w 1885/86 — 23 chł. i 11 dziew., w 1886/87 — 25 chł. i 18 dziew. Nauczyciele — psalmista i chłop Andrzej Piesnowski, mający ukończony kurs nauczycielski w szk. ludowej. Wynagrodzenie — 28,80 rubla97.
Odrynki (par. narewska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1885 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 26 chł., w 1886/87 — 22 chł. i 1 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop ze szk. cerk.-paraf.98
Ogrodniki (par. pasynkowska) — Ruchoma szk. gram., od 1899 r. cerk.-paraf. Otwarta w listopadzie 1885 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 24 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 23 chł. i 3 dziew. Nauczyciel — chłop ze szk. ludowej99.
Ogrodniki (par. puchłowska) — Szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta w 1870 r., reaktywowana w 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu chłopskim. W r. szk. 1885/86 uczyło się 18 chł. i 4 dziew., w 1886/87 — 25 chł. i 5 dziew., w 1906 r. — 19 chł. i 12 dziew. Nauczyciel — chłop ze szk. cerk.-paraf.100
Ogrodniki (par. siemiatycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 11 chł. i 12 dziew., w 1885/86 — 10 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 6 chł. i 2 dziew. Nauczyciel — chłop Filimon Pyszel, mający ukończoną szk. ludową w Siematyczach101.
Oksiutycze (par. mielnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta we wrześniu 1886 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 5 chł. i 3 dziew.102
Olchówka (par. narewkowska) — Szk. gram. Otwarta w październiku 1886 r. Mieściła się w wynajętym, niewygodnym domu. W r. szk. 1886/87 uczyło się 11 chł. i 3 dziew.103
Orzechowicze (par. bielska preczystieńska) — Ruchoma szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta w listopadzie 1884 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 11 chł. i 9 dziew., w 1886/87 — 15 chł. i 5 dziew., w 1906 r. — 24 chł. i 20 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop104.
Orzeszkowo (par. dubińska) — 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 2 października 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu chłopskim (opłata za r. szk. — 15,60 rubla). W r. szk. 1884/85 uczyło się 28 chł. i 2 dziew., w 1885/86 — 33 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 21 chł. i 1 dziew. Nauczyciele — psalmista i chłop Demian Janczuk, podoficer rezerwy, ukończył kurs we wzorcowej szk. w Grodnie. Wynagrodzenie — 15 rubli oraz wyżywienie105.
Ostrówki (par. zabłudowska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 11 stycznia 1884 r. W pierwszym r. szk. uczyło się 32 dzieci, w r. szk. 1885/86 — 27 chł. i 1 dziew., w 1886/87 — 24 chł. i 3 dziew., w 1906 r. — 38 chł. i 10 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Matwiej Tichoniuk, mający ukończoną szk. ludową w Puchłach, później chłop po seminarium nauczycielskim. Wynagrodzenie — 37,40 rubla oraz zakwaterowanie i wyżywienie106.
Pańki (par. choroszczańska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1887 r. W pierwszym r. szk. uczyło się 24 chł. i 2 dziew.107
Parcewo (par. bielska woskresieńska) — 2 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w 1897 r. Posiadała własny, nowy budynek wzniesiony ze środków Jefima Orechowa, kierownika budowy kolei żelaznej do Białowieży, oraz mieszkańców wsi. Szk. prowadziła 7-hektarowe gospodarstwo ogrodniczo-sadownicze. Od 1908 r. nauczycielem był proboszcz par. o. Lew Tymiński. W r. szk. 1911/12 uczyło się 63 chł. i 19 dziew.108
Pasieczniki Duże (par. starokornińska) — Szk. gram. Otwarta w październiku 1886 r. Mieściła się w wynajętym, wygodnym domu. W r. szk. 1886/87 uczyło się 14 chł. i 1 dziew.109
Paszkowszczyzna (par. orlańska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 28 października 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 14 chł. i 6 dziew., w 1885/86 — 14 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 14 chł. i 4 dziew., w 1900 r. — 16 dzieci. Nauczyciele — proboszcz i mieszczanin Matwiej Charcew, mający ukończoną szk. ludową w Orli. Wynagrodzenie — 18 rubli. W 1900 r. nauczycielem był Łukasz Ruta. W 1913 r. szk. zamknięto, uczniowie przeszli do szk. ludowej110.
Pawły (par. rybołowska) — Szk. gram. Otwarta w 1884 r. Mieściła się w domu nauczyciela. W r. szk. 1884/85 uczyło się 38 chł. i 2 dziew., w 1885/86 — 22 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 37 chł. i 8 dziew. Nauczyciele — proboszcz i podoficer Demian Romaniuk, uczący się w szk. pułkowej111.
Pieńki (par. gródecka) — Ruchoma szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta 15 lutego 1884 r. W pierwszym r. szk. uczyło się 29 chł. (w tym 1 katolik) i 2 dziew., w 1885/86 — 23 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 35 chł., w 1906 r. — 57 chł. i 18 dziew. Nauczyciel — podoficer rezerwy Fiodor Markiewicz112.
Pilipki (par. bielska michajłowska) — Szk. gram., w r. szk. 1901/2 zamieniona na szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 16 uczniów prawosławnych i 9 katolików, w 1885/86 — 32 chł. i 5 dziew., w 1886/87 — 23 chł. w 1906 r. — 27 chł. i 14 dziew. Nauczyciel — mieszczanin Adolf Pytkowski, mający ukończoną szk. ludową w Maleszach. W 1912 r. szk. została zamieniona na ludową113.
Ploski (par. rybołowska) — Szk. gram., w 1898 r. zamieniona na cerk.-paraf. Otwarta w 1884 r. Początkowo mieściła się w wynajętym domu. W następnym r. szk. nauka odbywała się przez 3 dni w domu ucznia; nauczyciel był wynajmowany przez rodziców. W r. szk. 1884/85 uczyło się 24 dzieci, w 1885/86 — 32 chł., w 1886/87 — 40 chł. Nauczyciele — proboszcz i chłop Iwan Iwaniuk, mający ukończoną szk. ludową w Rajsku114.
Plutycze (par. rajska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 37 chł. i 5 dziew., w 1885/86 — 37 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 35 chł. i 2 dziew. Nauczyciel — chłop Iwan Szutrowicz, z wykształceniem domowym115.
Podrzeczany (par. czyżecka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 10 chł., w 1885/86 — 17 chł. i 8 dziew., w 1886/87 — 12 chł. i 3 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i chłop Roman Czopiuk, mający ukończoną szk. wiejską w Czyżach116.
Pogorzelce (par. białowieska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta 23 października 1893 r. W r. szk. 1900/01 uczyło się 20 dzieci117.
Pogreby (par. kośniańska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1885 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 8 chł.118
Pokaniewo (par. żerczycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta we wrześniu 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 18 chł. i 1 dziew., w 1885/86 — 12 chł., w 1886/87 — 22 chł. W trzecim roku działalności dla szk. wynajęto dom. Nauczycielem był początkowo diaczek Michał Lewoniewicz, później mieszczanin uczący w szk. ludowej119.
Popławy (par. brańska) — Szk. gram. Otwarta w październiku 1885 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1886/87 uczyło się 26 chł.120
Proniewicze (par. bielska michajłowska) — Szk. gram. Początkowo ruchoma, później ulokowana w wynajętym domu. Otwarta w listopadzie 1885 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 18 chł., w 1886/87 — 16 chł. i 4 dziew. Nauczyciel — syn pisarza wojskowego. W r. szk. 1901/2 szkole nadano status cerk.-paraf. W 1906 r. uczęszczało do niej 23 chł. i 21 dziew.121
Puchły (par. puchłowska) — Szk. cerk.-paraf. Otwarta w 1858 r., reaktywowana w 1884 r. Mieściła się w domu parafialnym, przysposobionym do nauczania ze środków diecezjalnej rady szkolnej. W r. szk. 1884/85 uczyło się 21 chł. i 5 dziew., w 1885/86 — 22 chł. i 10 dziew., w 1886/87 — 26 chł. i 6 dziew., w 1906 r. — 15 chł. i 11 dziew. Nauczyciele — proboszcz i psalmista Iwan Wiesiełowski, mający ukończoną powiatową szk. duchowną. Szk. była utrzymywana przez kler parafialny122.
Rafałówka (par. zabłudowska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w listopadzie 1886 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 24 chł.123
Reduty (par. orlańska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 28 października 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 25 chł. i 5 dziew., w 1885/86 — 24 chł. i 4 dziew., w 1886/87 — 23 chł., w 1900 r. — 23 dzieci. Nauczyciele — proboszcz i chłop Lew Popławski, mający ukończoną szk. ludową w Orli. Wynagrodzenie — 23 ruble. W 1900 r. nauczycielem był Leon Olesiuk124.
Rogowo (par. choroszczańska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta 1 listopada 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 15 dzieci (w tym 12 katolików), w 1885/86 — 16 chł., w 1886/87 — 13 chł. Nauczyciel — żołnierz rezerwy Jewsiej Putkow, z wykształceniem domowym125.
Rutka (par. dubicka) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w listopadzie 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 10 chł., w 1885/86 — tyle samo, w 1886/87 — 3 chł. i 3 dziew. Nauczyciele — proboszcz i mieszczanin Michał Młodzianowski, uczył się w szk. parafialnej w Kleszczelach. Wynagrodzenie — 5 rubli126.
Rybaki (par. jałowska) — Szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1885/86 uczyło się 26 chł. i 2 dziew., w 1906 r. — 12 chł. i 4 dziew. Nauczyciel — syn urzędnika, ukończył szk. ludową127.
Saki (par. puchłowska) — Szk. gram., od 1913 r. cerk.-paraf. Otwarta w 1884 r. Początkowo ruchoma, później mieściła się w wynajętym domu, za opłatą. W r. szk. 1884/85 uczyło się 20 dzieci, w 1885/86 — 14 chł. i 7 dziew., w 1886/87 — 16 chł. i 6 dziew., w 1906 r. — 24 chł. i 8 dziew. Nauczyciel — Konstanty Prokopiuk, mający ukończoną szk. ludową128.
Siemianówka (par. narewkowska) — Szk. gram. Otwarta w październiku 1886 r. Mieściła się we wspólnym, wygodnym domu chłopskim. W r. szk. 1886/87 uczyło się 24 chł.129
Skroblaki (par. mostowlańska) — Szk. gram. Otwarta w styczniu 1884 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1884/85 uczyło się 16 dzieci, w 1885/86 — 22 chł. Nauczyciele — proboszcz i chłop Aleksander Chomenia, uczący się w szk. ludowej w Mostowlanach130.
Skupowo (par. narewkowska) — 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1886 r. Mieściła się w wynajętym domu (opłata — 15 rubli). W r. szk. 1886/87 uczyło się 46 chł. i 20 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop mający ukończoną szk. ludową. Roczny koszt utrzymania — 138,60 rubla131.
Słochy Annopolskie (par. siemiatycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 18 chł. i 6 dziew., w 1885/86 — 16 chł. i 4 dziew., w 1886/87 — 13 chł. i 5 dziew. Nauczyciel — chłop Grzegorz Niczyporuk, mający ukończoną szk. ludową w Rogawce132.
Słoja (par. samogródzka) — Szk. gram. W 1892 r. uczyło się 28 chł. i 9 dziew. Nauczyciel — Trofim Surowiec z Harkawicz133.
Soce (par. puchłowska) — Szk. gram. Otwarta 3 października 1858 r., nauczanie wznowiono w 1884 r. Mieściła się w domu nauczyciela, wynajmowanym za opłatą. W r. szk. 1884/85 uczyło się 31 chł. i 16 dziew., w 1885/86 — 30 chł. i 9 dziew., w 1886/87 — 28 chł. i 8 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Andrzej Stefaniuk, mający ukończoną szk. ludową w Puchłach134.
Sokole (par. potocka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w grudniu 1885 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 16 chł. i 1 dziew., w 1886/87 — 19 chł. i 1 dziew. Nauczyciel — chłop uczący w szk. ludowej135.
Sołomianka (par. siderska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w listopadzie 1885 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 16 chł. Nauczyciel — syn psalmisty z seminarium duchownego136.
Spiczki (par. bielska michajłowska) — Szk. gram. Otwarta w 1890 r.137
Stacewicze (par. rajska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 20 chł. i 2 dziew. (wśród nich 7 katolików), w 1885/86 — 15 chł. Zamknięta w r. szk. 1886/87. Nauczycielem był podoficer rezerwy Paweł Biełobokow, uczył się w szk. pułkowej138.
Stadniki (par. narojska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 15 dzieci (w tym 5 katolików), w 1885/86 — 11 chł., w 1886/87 — 13 chł. i 3 dziew., w 1906 r. — 13 chł. i 8 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Osip Oleszczuk, mający ukończoną szk. ludową w Narojkach. Wynagrodzenie — 15 rubli oraz wyżywienie i zakwaterowanie139.
Staroberezowo (par. nowoberezowska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1885 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 19 chł. i 5 dziew., w 1886/87 — 29 chł. i 9 dziew. Nauczyciele — psalmista i chłop mający ukończoną szk. ludową. Wynagrodzenie — 22 ruble oraz zboże140.
Stryki (par. bielska preczystieńska) — Ruchoma szk. gram., później cerk.-paraf., ostatecznie zamieniona na 5-letnią szk. ludową. Otwarta w 1884 r. z inicjatywy proboszcza par. o. Aleksandra Bułygina. W r. szk. 1884/85 uczyło się 15 dzieci, w 1906 r. — 20 chł. i 11 dziew. Nauczyciel — mieszczanin Dymitr Kwasowski, mający ukończoną szk. powiatową w Bielsku. W 1913 r. mieszkańcy wybudowali nowy budynek szkolny141.
Studzianki (par. wasilkowska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w lutym 1885 r. W pierwszym roku uczyło się 16 chł. i 8 dziew., w r. szk. 1886/87 — 13 chł. Nauczyciele — proboszcz i ogniomistrz142.
Stupniki (par. klejnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 14 chł. i 8 dziew., w 1885/86 — 19 chł. i 8 dziew., w 1886/87 — 14 chł. i 8 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Antoni Karczewski, po szk. domowej, później ukończył szk. ludową143.
Suchowolce (par. kleszczelska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 13 chł., w 1885/86 — 37 chł. i 13 dziew., w 1886/87 — 6 chł. i 7 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i chłop Jewdokim Zacharczuk, uczący się w szk. parafialnej w Kleszczelach144.
Szastały (par. bielska michajłowska) — Szk. gram. Otwarta w 1899 r.145
Szernie (par. orlańska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 17 chł. i 5 dziew., w 1885/86 — 16 chł., w 1886/87 — 16 chł. i 4 dziew., w 1900 r. — 17 dzieci. Nauczyciele — proboszcz i chłop Foma Kuźmicz, mający ukończoną szk. ludową w Orli. Wynagrodzenie — 20 rubli. W 1900 r. nauczycielem był Piotr Skorewski146.
Szeszyły (par. boćkowska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta we wrześniu 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 24 chł. i 2 dziew., w 1885/86 — tyle samo uczniów, w 1886/87 — 26 chł. i 3 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i podoficer rezerwy Ignacy Jurczuk, uczący się w szk. ludowej w Boćkach147.
Szostakowo (par. nowoberezowska) — Ruchoma szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1883 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 16 chł. i 3 dziew., w 1885/86 — 16 chł. i 6 dziew. Nauczyciele — psalmista i chłop Mikołaj Trofimiuk, mający ukończoną szk. ludową w Nowoberezowie. W r. szk. 1886/87 szk. zamknięto, uczący się w niej przeszli do szk. ludowej148.
Szymki (par. jałowska) — Szk. gram. Otwarta w listopadzie 1885 r. Mieściła się w wynajętym domu. W r. szk. 1885/86 uczyło się 33 chł. i 2 dziew. Nauczyciel — chłop ze szk. ludowej149.
Śnieżki (par. kośniańska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1875 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 16 chł., w 1886/87 — 13 chł. Nauczyciel — zwolniony do rezerwy Ignacy Romaniuk, uczył się w szk. prowadzonej w kompanii150.
Świrydy (par. brańska) — Szk. gram. Początkowo ruchoma, później mieściła się w wynajętym domu. Otwarta w listopadzie 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 22 dzieci (w tym 4 katolików), w 1885/86 — 20 chł., w 1906 r. — 22 chł. i 5 dziew. Nauczyciel — mieszczanin Aleksander Dombrowski, mający ukończoną szk. ludową w Brańsku151.
Teremiski (par. białowieska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta 17 października 1890 r. W r. szk. 1900/1 uczyło się 25 dzieci152.
Topczykały (par. orlańska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 17 chł. i 9 dziew., w 1885/86 — 21 chł. i 4 dziew., w 1886/87 — 21 chł. i 7 dziew., w 1900 r. — 29 dzieci. Nauczyciele — proboszcz i chłop Ignacy Odyniec, mający ukończoną szk. ludową w Orli. Wynagrodzenie — 28 rubli. Przed 1908 r. szk. otrzymała status ludowej153.
Topilec (par. topilecka) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 3 lutego 1884 r. W pierwszym roku uczyło się 11 chł., w r. szk. 1885/86 — 28 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 20 chł., w 1906 r. — 33 chł. i 24 dziew. Nauczyciele — proboszcz i absolwent seminarium duchownego w Ustiugu (gubernia nowogrodska) Mikołaj Anasijski, później zastąpiony przez chłopa mającego ukończoną szk. ludową. Wynagrodzenie — 30 rubli oraz wyżywienie i zakwaterowanie154.
Topolany (par. potocka) — Ruchoma szk. gram., później cerk.-paraf. Otwarta 27 stycznia 1884 r. W pierwszym roku uczyło się 13 chł. (w tym 2 katolików) i 2 dziew., w r. szk. 1885/86 — 34 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 18 chł. i 4 dziew., w 1906 r. — 43 chł. i 22 dziew. Nauczyciel — chłop Michał Sielewoniuk, mający ukończoną szk. ludową w Potoce155.
Toporki (par. orlańska) — Szk. cerk.-paraf. Otwarta w 1888 r. W 1900 r. uczyło 23 dzieci. Nauczyciel — Paweł Korcz156.
Trywieża (par. łosińska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w listopadzie 1886 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 13 chł. i 2 dziew.157
Trześcianka (par. puchłowska) — Szk. gram. Otwarta w 1850 r. w Stawku, w 1864 r. przeniesiona do nowego budynku w samej Trześciance. W 1887 r. zreorganizowana i przemianowana na wzorcową (obrazcową), z czasem na seminarium cerkiewno-nauczycielskie. W r. szk. 1911/12 uczyło się 132 chł. i 11 dziew.158
Turna Duża (par. siemiatycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 10 chł. i 9 dziew., w 1885/86 — 9 chł. i 14 dziew., w 1886/87 — 5 chł. i 6 dziew. Nauczyciel — podoficer rezerwy Michał Młynarczuk, uczył się w wojsku159.
Turna Mała (par. siematycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 9 chł. i 4 dziew., w 1885/86 — 18 chł., w 1886/87 — 11 chł. i 3 dziew. Nauczyciel — chłop Piotr Drywulski, mający ukończoną szk. ludową w Siematyczach160.
Tyniewicze Duże (par. narewska) — Szk. gram., później 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w październiku 1885 r. Mieściła się w domu mieszczanina, nieodpłatnie. W r. szk. 1885/86 uczyło się 35 chł. i 8 dziew., w 1886/87 — 22 chł. i 6 dziew. Nauczyciele — proboszcz i mieszczanin — szeregowiec rezerwy mający ukończoną szk. powiatową. Wynagrodzenie — 28 rubli161.
Waliły (par. gródecka) — 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta 15 lutego 1884 r. Posiadała własny, wygodny budynek. W pierwszym roku uczyło się 30 chł. i 1 dziew., w r. szk. 1885/86 — 21 chł., w 1886/87 — 43 chł., w 1906 r. — 35 chł. i 21 dziew. Nauczyciel — Iwan Fiełopiuk, mający ukończoną szk. ludową w Gródku. Wynagrodzenie — 43 ruble oraz wyżywienie i zakwaterowanie162.
Waniewo (par. klejnicka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 10 chł. i 10 dziew., w 1906 r. — 9 chł. i 7 dziew.163.
Waśki (par. narewska) — Szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. Początkowo mieściła się w domu chłopa, nieodpłatnie, później w domu mieszczanina — za opłatą. W r. szk. 1884/85 uczyło się 20 chł. (w tym 1 katolik) i 2 dziew., w 1885/86 — 18 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 23 chł. i 2 dziew., w 1906 r. — 16 chł. i 9 dziew. Nauczyciele — proboszcz i Iwan Stasiewicz, mający ukończoną szk. miejską w Bielsku164.
Widowo (par. bielska troicka) — Szk. cerk.-paraf. Działała już w 1891 r.165
Witowo (par. starokornińska) — Ruchoma szk. gram., otwarta w październiku 1886 r. W r. szk. 1886/87 uczyło się 19 chł.166
Wojszki (par. rybołowska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 20 chł. i 1 dziew., w 1885/86 — 24 chł. i 3 dziew., w 1886/87 — 25 chł. i 6 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Nikanor Moroz, mający ukończoną szk. ludową w Rybołach167.
Wólka (par. drohiczyńska) — Szk. gram. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 9 dzieci (w tym 1 katolik). Nauczyciel — mieszczanin Iwan Stempelski, uczył się w byłej szk. powiatowej w Drohiczynie168.
Wólka (par. orlańska) — Szk. cerk.-paraf. Otwarta w 1897 r. W 1900 r. uczyło się 7 dzieci. Nauczyciel — Daniel Michalczuk. W 1908 r. 12 dzieci uczył Jewdokim Rybaczuk169.
Wólka (par. siemiatycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 11 dzieci. Nauczyciel — chłop Nikifor Jurczuk, mający ukończoną szk. ludową w Siemiatyczach170.
Zabłocie (par. żerczycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1885 r. Uczyło się 11 chł. Nauczyciel — były diaczek. W r. szk. 1886/87 szk. zamknięto171.
Zajęczniki (par. drohiczyńska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 13 chł. (w tym 2 katolików) i 1 dziew., w 1885/86 — 9 chł. i 1 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Demian Gumieniak, mający ukończoną szk. ludową w Siemiatyczach. W r. szk. 1886/87 szkołę zamknięto172.
Zalesie (par. żerczycka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1885 r. W r. szk. 1885/86 uczyło się 14 chł., w 1886/87 — 11 chł. Nauczyciele — proboszcz i mieszczanin uczący w szk. ludowej173.
Zawyki (par. suraska) — Ruchoma 1 kl. szk. cerk.-paraf. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 20 chł. (w tym 12 katolików) i 4 dziew., w 1885/86 — tyle samo, w 1886/87 — 15 chł. i 4 dziew., w 1906 r. — 10 chł. i 17 dziew. Nauczyciele — proboszcz i chłop Siemion Nikołajuk, mający ukończoną szk. ludową w Puchłach. Wynagrodzenie — 21 rubli oraz wyżywienie i zakwaterowanie174.
Zbucz (par. czyżecka) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w październiku 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 18 chł., w 1885/86 — 15 chł. i 6 dziew., w 1886/87 — 15 chł. i 10 dziew. Nauczyciele — kler parafialny i szeregowiec rezerwy Stefan Telentiuk, mający ukończoną szk. wiejską w Czyżach175.
Złotniki (par. suraska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta 24 lipca 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 15 chł. (w tym 3 katolików) i 5 dziew., w 1885/86 — 2 chł. i 5 dziew. Nauczyciel — chłop Dymitr Jakoniuk, mający ukończoną szk. ludową w Puchłach. W r. szk. 1886/87 szk. zamknięto176.
Zubki (par. mostowlańska) — Ruchoma szk. gram. Otwarta w styczniu 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 12 dzieci, w 1885/86 — 15 chł. Nauczyciele — proboszcz i starszy podoficer Dymitr Supran, uczył się w szk. ludowej w Mostach177.
Zubowo (par. pasynkowska) — Ruchoma szk. gram., od 1899 r. cerk.-paraf. Otwarta w listopadzie 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 31 chł. i 2 dziew., w 1885/86 — 33 chł. i 2 dziew., w 1886/87 — 31 chł. i 7 dziew. Nauczyciel — chłop Trofim Prokopiuk, uczył się w szk. ludowej w Pasynkach178.
Żerczyce (par. żerczycka) — Ruchoma szk. cerk.-paraf. Otwarta w 1884 r. W r. szk. 1884/85 uczyło się 18 dzieci. Nauczyciel — syn szeregowca Fiodor Gipart, mający ukończoną szk. ludową w Zwodach179.
Nowe szkoły gramoty i cerkiewno-parafialne powstawały także w początku XX wieku. W 1900 r. otwarto szk. gram. w Sakach (par. dubicka). Uczęszczało do niej 10 chł. i 4 dziew., w 1906 r. — 7 chł. i 5 dziew.180 W 1900 r. zaczęła funkcjonować 1 kl. szk. cerk.-paraf. w Szudziałowie (par. szudziałowska). Posiadała ona własny budynek. Naukę pobierało w niej po kilkunastu uczniów. Wszyscy byli wyznania prawosławnego. Kler katolicki zabraniał rodzicom-katolikom posyłania do niej na naukę swoich dzieci181. W 1901 r. otwarto szk. gram. w Czyżach (par. czyżecka). Wkrótce przemianowano ją na szk. cerk.-paraf. W 1903 r. uczyło się 42 dziew., w 1908 r. — 33 dziew.182 W 1904 r. powstała szk. gram. w Koszelach (par. orlańska)183.
W 1906 r. funkcjonowały, poza już wymienionymi, szkoły w następujących miejscowościach: Borzymy (szk. gram.; 8 chł. i 4 dziew.), Chilmony (szk. cerk.-paraf.; 26 chł. i 18 dziew.), Ciasne (szk. gram.; 13 chł. i 8 dziew.), Czartajew (szk. gram.; 14 chł. i 5 dziew.), Czerewki (szk. cerk.-paraf.; 19 chł. i 20 dziew.), Dąbrowa Białostocka (1 kl. szk. cerk.-paraf.; 75 chł. i 46 dziew.), Dubaśno (szk. cerk.-paraf.; 22 chł. i 7 dziew.), Dzierniakowo (szk. cerk.-paraf.; 19 chł. i 7 dziew.), Gnieciuki (szk. cerk.-paraf.); 26 chł. i 6 dziew.), Gredele (szk. cerk.-paraf.; 20 chł. i 5 dziew.), Gródek (szk. cerk.-paraf.; 86 chł. i 34 dziew.), Harasimowicze (szk. cerk.-paraf.; 12 chł. i 18 dziew.), Hornowo (szk. gram.; 18 chł. i 10 dziew.), Hryniewicze Duże (szk. gram.; 16 chł. i 9 dziew.), Jaszczołty (szk. gram.; 16 chł. i 6 dziew.), Józefowo (szk. cerk.-paraf.; 9 chł. i 2 dziew.), Jurowlany (szk. cerk.-paraf.; 22 chł. i 16 dziew.), Kamionka (szk. gram.; 24 chł. i 7 dziew.), Kobyla (szk. gram; 9 chł. i 4 dziew.), Koce-Basie (szk. gram.; 10 chł. i 6 dziew.), Koce-Borowe (szk. gram.; 15 chł. i 5 dziew.), Koce-Schaby (szk. gram.; 10 chł. i 5 dziew.), Koski-Wypychy (szk. gram.; 10 chł. i 3 dziew.), Kowalowce (szk. gram.; 15 chł. i 7 dziew.), Kozińce (szk. cerk.-paraf.; 17 chł. i 11 dziew.), Kropiwno (szk. cerk.-paraf.; 14 chł. i 11 dziew.), Krupice (szk. gram.; 16 chł. i 12 dziew.), Kruzy (szk. gram.; 5 chł. i 3 dziew.), Krypno (szk. cerk.-paraf.; 30 chł. i 20 dziew.), Kuriany (szk. cerk.-paraf.; 12 chł. i 9 dziew.), Leszczka (szk. gram.; 20 chł. i 8 dziew.), Łempice (szk. gram.; 9 chł. i 4 dziew.), Łopuchówka (szk. gram.; 7 chł. i 9 dziew.), Łubniki (szk. gram.; 13 chł. i 3 dziew.), Michałowo (szk. cerk.-paraf.; 39 chł. i 17 dziew.), Miodusy-Dworaki (szk. gram.; 9 chł. i 5 dziew.), Miodusy-Junochy (szk. gram.; 7 chł. i 3 dziew.), Moczydły-Dubiny (szk. gram.; 7 chł. i 4 dziew.), Nałogi (szk. gram.; 15 chł. i 5 dziew.), Niezbudka (szk. cerk.-paraf.; 39 chł. i 16 dziew.), Nowosiółki (szk. cerk.-paraf.; 18 chł. i 11 dziew.), Ogrodniki k. Białegostoku (szk. gram.; 17 chł. i 14 dziew.), Olszanka (szk. gram.; 15 chł. i 4 dziew.), Osnówka (szk. gram.; 10 chł. i 5 dziew.), Oziabły (szk. gram.; 24 chł. i 4 dziew.), Pasynki (szk. gram.; 11 chł. i 3 dziew.), Pełch (szk. gram.; 12 chł. i 5 dziew.), Perlejewo (szk. gram. 10 chł. i 3 dziew.), Pieszczaniki (szk. cerk.-paraf.; 19 chł. i 8 dziew.), Porosły (szk. cerk.-paraf.; 27 chł. i 6 dziew.), Radziszewo-Króle (szk. gram.; 15 chł. i 6 dziew.), Radziszewo-Sieńczuch (szk. gram.; 10 chł. i 5 dziew.), Ruszczany (szk. cerk.-paraf.; 12 chł. i 8 dziew.), Sanniki (szk. gram.; 11 chł. i 5 dziew.), Sieśki (szk. gram.; 11 chł. i 3 dziew.), Słuczanka (szk. cerk.-paraf.; 17 chł. i 2 dziew.), Sobolewo (szk. gram.; 9 chł. i 8 dziew,), Starosielce (szk. cerk.-paraf.; 16 chł. i 5 dziew.), Supraśl (szk. cerk.-paraf.; 137 chł. i 115 dziew.), Sycze (szk. gram.; 11 chł. i 3 dziew.), Szuszalewo (szk. gram.; 6 chł. i 4 dziew.), Trzaski (szk. gram.; 8 chł. i 4 dziew.), Twarogi Lackie (szk. gram.; 12 chł. i 6 dziew.), Tworkowice (szk. gram.; 10 chł.), Wałki (szk. gram.; 7 chł. i 3 dziew.), Wojtkowice Stare (szk. gram.; 10 chł. i 5 dziew.), Zabłocie (szk. gram.; 11 chł. i 3 dziew.), Zaczerlany (szk. cerk.-paraf.; 25 chł. i 14 dziew.), Załuki (szk. cerk.-paraf.; 22 chł. i 3 dziew.), Zwierki (szk. cerk.-paraf.; 21 chł. i 10 dziew.), Żale (szk. gram.; 10 chł. i 4 dziew.), Żółtki (szk. cerk.-paraf.; 15 chł. i 9 dziew.), Żuki (szk. cerk.-paraf.; 11 chł. i 6 dziew.)184.
Proces tworzenia nowych szkół praktycznie trwał niemal do wybuchu I wojny światowej. W tym samym czasie wiele z już działających upadało bądź były zamieniane na szkoły ludowe.
Çìåñò
Öàðêî¢íàå øêîëüí³öòâà íà ðóñê³õ çåìëÿõ ìåëà áàãàòóþ òðàäûöûþ. Ñëóæûëà ÿíî ïåðø çà ¢ñ¸ áåäíàìó íàñåëüí³öòâó. ßãî ðàçâ³öö¸ ñïûí³ëàñÿ ¢ âûí³êó ïàøûðýííÿ ïðûãîííàé ñ³ñòýìû. Òîëüê³ ïàñëÿ àäìåíû ïðûãîíí³öòâà íàñòóï³ëà àäíà¢ëåííå ãýòàãà òûïó øêîëüí³öòâà. Íà Áåëàñòî÷÷ûíå ó ²² ïàëîâå Õ²Õ ñò. ¢çí³êëà íàäòà ø÷ûëüíàÿ ñåòêà öàðêî¢íûõ øêîë. Ïà÷ûíàëüí³êàì³ ¢ ãàë³íå àðãàí³çàöû³ àñâåòû äëÿ íàðîäó íà ãýòàé òýðûòîðû³ áûë³ ñâÿø÷ýíí³ê³ Ïóõëà¢ñêàãà ïðûõîäà Ðûãîð ³ Ôëîð Ñàñíî¢ñê³ÿ.
1 Opracowano na podstawie: 1) Carkouna-prychodskija szkoły [w:], Biełaruskaja sawieckaja encykłapiedyja, Minsk 1974, t. 11, s. 94; 2) Cerkowno-prichodskija szkoły w Rossii, „Litowskija Jeparchialnyja Wiedomosti” (dalej: LEV), 1885, nr 3, s. 23-25; 3) Prawiła o szkołach gramoty, LEV, 1891, nr 21, s. 166-167; 4) Pribawlenija k Cerkownym Wiedomostiam, 1904, nr 46, s. 1845; 5) Szkoły gramoty i ich nowoje naznaczenije w narodnom obrazowanii, LEV, 1891, nr 23, s. 183-185.
2 Za podstawę tej części opracowania posłużyły mi następujące publikacje: 1) Cerkowno- prichodskija szkoły i szkoły gramoty zakriwszyjasia w 1886-87 godu, LEV, 1887, nr 45, s. 400-403; 2) Izwleczenije iz otczota Litowskago jeparchialnogo ucziliszcznago sowieta o cerkowno-prichodskich szkołach i szkołach gramotnosti po apriele 1885 goda, LEV, 1885, nr 18-19, s. 182-186; 3) Otczot Wilenskago prawosławnogo Swiato-Duchowskago bratstwa za XXII (1886-87-j) god, LEV, 1887, nr 39, s. 329-335; 4) Swiedienija o cerkowno-prichodskich i domasznich szkołach gramotnosti, dejstwujuszczich s osieni 1884, LEV, 1885, nr 3, s. 22; 5) Swiedienija o cerkowno-prichodskich i domasznich szkołach gramotnosti, dejstwujuszczich w nastojaszczem 1884/85 uczebnom godu, LEV, 1885, nr 5, s. 38-40, nr 14, s. 136-137, nr 18-19, s. 186-188, nr 21, s. 208-210, nr 25, s. 250-251; 6) Wiedomost´ o cerkovno-prichodskich szkołach Litovskoj jeparchii za 1886-87 ucz. god, LEV, 1887, nr 41, s. 354-358, nr 42, s. 362-364, nr 43, s. 372-382; 7) Wiedomost´ o domasznich szkołach gramoty Litovskoj jeparchii za 1886-87 god, LEV, 1887, nr 44, s. 389-394.
3 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
4 LEV, 1885, nr 18-19, s. 186; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 363.
5 G. Sosna, D. Fionik, Dzieje Cerkwi w Bielsku Podlaskim, „Białoruskie Zeszyty Historyczne” (dalej: BZH), 1997, nr 7, s. 138.
6 LEV, 1887, nr 44, s. 392.
7 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; BZH, 1997, nr 7, s. 148.
8 LEV, 1885, nr 3, s. 22; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, 390.
9 LEV, 1886, nr 4, s. 427; 1887, nr 44, s. 390.
10 G. Sosna, D. Fionik, Dzieje..., s. 41, 114, 137; „Tygodnik Podlaski”, 1990, nr 5, s. 3.
11 LEV, 1885, nr 5, s. 40; 1887, nr 45, s. 402.
12 LEV, 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 358, 415; „Tygodnik Podlaski”, 1990, nr 4, s. 3.
13 LEV, 1886, nr 43, s. 429.
14 LEV, 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
15 „Przegląd Prawosławny”, 1997, nr 7, s. 40.
16 LEV, 1887, nr 44, s. 391.
17 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
18 „Tygodnik Podlaski”, 1989, nr 9, s. 12; „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” (dalej: WPAKP), 1991, nr 3, s. 27; BZH, 1997, nr 7, s. 137.
19 LEV, 1885, nr 21, s. 210; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1997, nr 7, s. 138.
20 LEV, 1885, nr 20, s. 202.
21 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187.
22 WPAKP, 1986, nr 3/4, s. 94.
23 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 358; WPAKP, 1978, nr 1-2, s. 72.
24 LEV, 1887, nr 44, s. 391; BZH, 1997, nr 7, s. 142.
25 LEV, 1886, nr 41, s. 390.
26 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1887, nr 41, s. 362-363.
27 LEV, 1885, nr 5, s. 40; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
28 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 363.
29 LEV, 1885, nr 5, s. 40; 1887, nr 44, s. 391.
30 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390; WPAKP, 1978, nr 1-2, s. 71.
31 LEV, 1885, nr 21, s. 210; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
32 LEV, 1885, nr 5, s. 40; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
33 „Przegląd Prawosławny”, 1996, nr 8, s. 27-28.
34 LEV, 1885, nr 21, s. 210; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 391, BZH, 1997, nr 7, s. 134.
35 WPAKP, 1981, nr 1/2, s. 126-127.
36 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 45, s. 402.
37 LEV, 1887, nr 44, s. 391.
38 LEV, 1885, nr 3, s. 22; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1996, nr 6, s. 124.
39 LEV, 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 363; BZH, 1996, nr 6, s. 128.
40 LEV, 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
41 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 363.
42 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1997, nr 7, s. 138.
43 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 391.
44 j. w.
45 LEV, 1885, nr 20, s. 202; 1886, nr 43, s. 424.
46 LEV, 1885, nr 21, s. 209-210; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 340.
47 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
48 LEV, 1887, nr 41, s. 358.
49 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428.
50 LEV, 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
51 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 45, s. 402.
52 WPAKP, 1990, nr 3, s. 34-35.
53 LEV, 1885, nr 5, s. 40; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 363.
54 LEV, 1887, nr 44, s. 391; BZH, 1997, nr 7, s. 135.
55 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390; WPAKP, 1994, nr 2, s. 51.
56 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 41, s. 391.
57 LEV, 1885, nr 20, s. 202.
58 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr. 45, s. 402.
59 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; WPAKP, 1978, nr 1-2, s. 58.
60 LEV, 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391; BZH, 1997, nr 7, s. 133.
61 „Przegląd Prawosławny” 1997, nr 7, s. 40; BZH, 1997, nr 7, s. 155.
62 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 391.
63 LEV, 1887, nr 44, s. 391.
64 LEV, 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1996, nr 6, s. 125.
65 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 358.
66 LEV, 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 391.
67 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
68 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
69 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 362; BZH, 1997, nr 7, s. 134.
70 LEV, 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1996, nr 6, s. 117.
71 LEV, 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390.
72 LEV, 1885, nr 20, s. 203; 1886, nr 41, s, 388; 1887, nr 41, s. 357.
73 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 358; G. Sosna, D. Fionik, Orla na Podlasiu, Bielsk Podlaski—Ryboły—Białystok, 1997, s. 49-50; „Czasopis”, 1997, nr 10, s. 36.
74 LEV, 1885, nr 5, s. 39-40; 1886, nr 41, s. 190; 1887, nr 41, s. 363.
75 LEV, 1885, nr 21, s. 210; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 358.
76 LEV, 1886, nr 43, s. 424.
77 LEV, 1887, nr 44, s. 391.
78 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 391.
79 LEV, 1885, nr 5, s. 40; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
80 LEV, 1887, nr 44, s. 389.
81 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
82 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 391.
83 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187.
84 LEV, 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 45, s. 402.
85 LEV, 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1996, nr 6, s. 127.
86 LEV, 1885, nr 25, s. 250; 1886, nr 42, s. 389; 1887, nr 41, s. 364.
87 LEV, 1885, nr 3, s. 22; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1996, nr 6, s. 118.
88 G. Sosna, D. Fionik, Orla..., s. 50.
89 LEV, 1887, nr 44, s. 392.
90 WPAKP, 1980, nr 1/4, s. 54.
91 LEV, 1885, nr 18-18, s. 187; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, 391.
92 LEV, 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 44, s. 391.
93 LEV, 1886, nr 41, s. 390.
94 LEV, 1885, nr 5, s. 40; 1887, nr 45, s. 402.
95 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 358.
96 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391; BZH, 1997, nr 7, s. 149.
97 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 363.
98 LEV, 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 391.
99 LEV, 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; WPAKP, 1978, nr 1-2, s. 58.
100 LEV, 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1997, nr 7, s. 136.
101 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
102 LEV, 1887, nr 44, s. 391.
103 LEV, 1887, nr 44, s. 392.
104 LEV, 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1997, nr 7, s, 136.
105 LEV, 1885, nr 5, s, 39; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 363.
106 LEV, 1885, nr 3, s. 22; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 363; BZH, 1996, nr 6, s. 128.
107 LEV, 1887, nr 44, s. 390.
108 G. Sosna, D. Fionik, Dzieje..., s. 164; BZH, 1994, nr 2, s. 59.
109 LEV, 1887, nr 44, s. 391.
110 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 358; G. Sosna, D. Fionik, Orla..., s. 49-50; „Czasopis”, 1997, nr 2, s. 36.
111 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
112 LEV, 1885, nr 3, s. 22; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1996, nr 6, s. 118.
113 LEV, 1885, nr 21, s. 210; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; G. Sosna, D. Fionik, Dzieje..., s. 137; BZH, 1997, nr 7, s. 138.
114 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390; „Tygodnik Podlaski”, 1989, nr 8, s. 12; WPAKP, 1992, nr 1, s. 48.
115 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
116 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 391.
117 Archiwum Parafii Prawosławnej w Białowieży.
118 LEV, 1887, nr 44, s. 391.
119 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
120 LEV, 1887, nr 44, s. 390.
121 LEV, 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; G. Sosna, D. Fionik, Dzieje..., s. 137; BZH, 1997, nr 7, s. 136.
122 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 358; WPAKP, 1977, nr 3-4, s. 150-151; BZH, 1997, nr 7, s. 136.
123 LEV, 1887, nr 44, s. 390.
124 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 358; G. Sosna, D. Fionik, Orla..., s. 49-50.
125 LEV, 1885, nr 5, s. 38; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390.
126 LEV, 1885, nr 5, s. 40; 1886, nr 41, s, 390; 1887, nr 41, s. 363.
127 LEV, 1886, nr 43, s. 424; BZH, 1997, nr 7, s. 134.
128 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, 428; 1887, nr 44, s. 390; WPAKP, 1978, nr 1-2, s. 58; BZH, 1997, nr 7, s. 136.
129 LEV, 1887, nr 44, s. 392.
130 LEV, 1885, nr 20, s. 202; 1886, nr 43, s. 424.
131 LEV, 1887, nr 41, s. 364.
132 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
133 „Przegląd Prawosławny”, 1997, nr 7, s. 40.
134 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 44, s. 390.
135 LEV, 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390.
136 LEV, 1886, nr 43, s. 427.
137 G. Sosna, D. Fionik. Dzieje..., s. 137.
138 LEV, 1885, nr 21, s. 210; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 45, s. 402.
139 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 363; BZH, 1997, nr 7, s. 146.
140 LEV, 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 363.
141 LEV, 1885, nr 21, s. 210; G. Sosna, D. Fionik, Dzieje..., s. 86; „Przegląd Prawosławny”, 1992, nr 1, s. 23; WPAKP, 1992, nr 4, s. 46.
142 LEV, 1886, nr 43, s. 426; 1887, nr 44, s. 389.
143 LEV, 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
144 LEV, 1885, nr 5, s. 40; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
145 G. Sosna, D. Fionik, Dzieje..., s. 137.
146 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 358; G. Sosna. D. Fionik, Orla..., s. 49-50.
147 LEV, 1885, nr 18-19, s. 186; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
148 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 45, s. 402.
149 LEV, 1886, nr 43, s. 424.
150 LEV, 1885, nr 5, s. 40; 1887, nr 44, s. 391.
151 LEV, 1885, nr 21, s. 210; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1997, nr 7, s. 140.
152 Archiwum Parafii Prawosławnej w Białowieży.
153 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 41, s. 390; 1887, nr 41, s. 358; „Czasopis”, 1996, nr 12, s. 36; G. Sosna, D. Fionik, Orla..., s. 49-50.
154 LEV, 1885, nr 3, s. 22; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 363.
155 LEV, 1885, nr 3, s. 22; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1996, nr 6, s. 128.
156 G. Sosna, D. Fionik, Orla..., s. 50.
157 LEV, 1887, nr 44, s. 391.
158 WPAKP, 1977, nr 3-4, s. 150-151; BZH, 1994, nr 2, s. 59; 1997, nr 8, s. 110-111, 115.
159 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
160 Tamże.
161 LEV, 1886, nr 43, s. 428, 1887, nr 41, s. 358.
162 LEV, 1885, nr 3, s. 22; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 41, s. 363; BZH, 1996, nr 6, s. 118.
163 LEV, 1887, nr 44, s. 390; BZH, 1997, nr 7, s. 134.
164 LEV, 1885, nr 21, s. 210; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 391; BZH, 1997, nr 7, s. 134.
165 G. Sosna, D. Fionik, Dzieje..., s. 184.
166 LEV, 1887, nr 44, s. 391.
167 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 390.
168 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187.
169 G. Sosna, D. Fionik, Orla..., s. 50; „Czasopis”, 1997, nr 4, s. 36.
170 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187.
171 LEV, 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 45, s. 402.
172 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187; 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 45, s. 402.
173 LEV, 1886, nr 43, s. 429; 1887, nr 44, s. 391.
174 LEV, 1885, nr 3, s. 22; 1886, nr 41, s. 389; 1887, nr 41, s. 363; BZH, 1996, nr 6, s. 120.
175 LEV, 1885, nr 5, s. 39; 1886, nr 43, s. 428; 1887, nr 44, s. 391.
176 LEV, 1885, nr 3, s. 22; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 45, s. 402.
177 LEV, 1885, nr 20, s. 202; 1886, nr 43, s. 424.
178 LEV, 1885, nr 21, s. 209; 1886, nr 43, s. 427; 1887, nr 44, s. 390; WPAKP, 1978, nr 1-2, s. 58.
179 LEV, 1885, nr 18-19, s. 187.
180 WPAKP, 1989, nr 1, s. 65; BZH, 1997, nr 7, s. 134.
181 „Przegląd Prawosławny”, 1993, nr 2, s. 27.
182 WPAKP, 1981, nr 3, s. 85.
183 „Czasopis”, 1996, nr 11, s. 36.
184 BZH, 1996, nr 6, s. 110, 112, 117-120, 124-125, 127-128; 1997, nr 7, s. 133, 135-136, 143-146, 148-149, 152-155.
© Áåëàðóñêàå
óñòàðû÷íàå Òàâàðûñòâà
ïðû âûêàðûñòàíüí³ ìàòýðûÿëࢠñïàñûëêà
íà
Áåëàðóñê³ Ã³ñòàðû÷íû Çáîðí³ê
àáàâÿçêîâàÿ
|
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
