|
Organizacja samopomocy nauczycieli cerkiewno-parafialnych szkół diecezji grodzieńskiej
Irena Matus
(Białystok)
Jednym z czynników ujemnie wpływających na poziom cerkiewno-parafialnego szkolnictwa były warunki pracy i niskie płace nauczycieli.
Początkowo nauczycieli opłacali wyłącznie rodzice uczniów, później wsparcia finansowego udzieliły władze cerkiewno-szkolne. W ostatnich latach XIX wieku pracujący w jedno- i dwuklasowych cerkiewno-parafialnych szkołach otrzymali stałe uposażenie rządowe. Nie dotyczyło to nauczycieli prowadzących szkółki-„gramoty”. W jednoklasówkach wynagrodzenie było znacznie niższe w porównaniu do tego, co oferowały podległe Ministerstwu Oświecenia Publicznego „narodnyje uczyliszcza”. Problemem pozostawał także brak zabezpieczenia emerytalnego. Czynniki te nie zachęcały osób posiadających edukację do pracy w tego typu placówkach.
Władze cerkiewno-szkolne diecezji grodzieńskiej starały się rozwiązywać problemy materialne nauczycieli. Najwięcej uwagi poświęcano wynagrodzeniom. Sprawa ta często stawała się tematem posiedzeń Diecezjalnej Rady Szkolnej.
Gorącym orędownikiem walki o poprawę sytuacji materialnej nauczycieli szkół cerkiewno-parafialnych był pierwszy diecezjalny inspektor ks. Jan Korczyński1. Z jego inicjatywy i dzięki jego staraniom rozpoczęła działalność organizacja samopomocy nauczycielskiej.
17 listopada 1900 r. Diecezjalna Rada Szkolna w Grodnie powołała specjalną komisję, której powierzono opracowanie projektu statutu Kasy Samopomocowej2. W styczniu 1901 r. został on zaaprobowany przez zjazd działaczy cerkiewno-szkolnych. Projekt zaakceptowała także Diecezjalna Rada Szkolna. Najistotniejszą kwestią pozostawały finanse. Zgodnie z projektem fundusz organizacji miały tworzyć składki członkowskie, liczono także na wsparcie finansowe władz cerkiewno-szkolnych. Zgromadzone pieniądze stałyby się czymś w rodzaju emerytalnego funduszu powierniczego nauczycieli. Wszyscy członkowie, jak wstępnie zakładano, po przepracowaniu 25 lat w cerkiewno-parafialnym szkolnictwie diecezji grodzieńskiej nabyliby prawa do zasiłku emerytalnego w wysokości 60 rubli rocznie. W przypadku utraty pracy proponowano jednorazową zapomogę w kwocie nie przekraczającej 50 rubli. Podobna rekompensata miała przysługiwać rodzinie w przypadku śmierci nauczyciela, bądź innych zdarzeń losowych, na przykład pożaru. Najbardziej atrakcyjną, a zarazem realną ofertą była możliwość uzyskania bezprocentowej pożyczki3. W przypadku trudnych warunków bytowych nauczycieli akurat to miało duże znaczenie.
Do wprowadzenia projektu w życie konieczna była zgoda na działalność tego typu organizacji ze strony Synodalnej Rady Szkolnej oraz zainteresowanie członkostwem samych nauczycieli. W końcu stycznia 1901 r. projekt został przesłany do Petersburga z prośbą o dotację w wysokości 1 000 rubli4. Z wydaniem decyzji w tej sprawie zwlekano ponad rok. Dopiero w kwietniu 1902 r. Synodalna Rada Szkolna Świątobliwego Synodu wyraziła zgodę na powołanie w diecezji grodzieńskiej Общества взаимопoмощи учащимъ и учившимъ въ церковныхъ школахъ (towarzystwo wzajemnej pomocy nauczycieli i byłych nauczycieli szkół cerkiewnych)5. Treść rozporządzenia została opublikowana w „Kalendarzu szkolnym na rok 1902/1903”, który ukazał się w bezpłatnym dodatku do czasopisma „Narodnoje Obrazowanije”.
Dopiero wtedy władze diecezjalne mogły przystąpić do finalizowania sprawy. W listopadzie 1902 r. zwróciły się one za pośrednictwem „Grodnienskich Jeparchialnych Wiedomostiej” do wszystkich nauczycieli cerkiewno-parafialnych szkół i szkółek-„gramot” z propozycją wstąpienia do organizacji samopomocowej. Wszyscy chętni mieli nadsyłać pisemnne zgłoszenia na adres Powiatowych Oddziałów Diecezjalnej Rady Szkolnej. Tam sporządzano listy kandydatów i do 1 marca 1903 roku przesyłano do Grodna6.
W praktyce tworzenie towarzystwa samopomocowego nie szło najsprawniej. Kontrowersyjna okazała się także wysokość składek. Kwestia powołania organizacji stała się przedmiotem obrad jednego z posiedzeń Diecezjalnej Rady Szkolnej w Grodnie. Podjęto decyzję o ponownym zwróceniu się do nauczycieli z propozycją zostania członkiem towarzystwa, podając przy tym wysokość składki w wymiarze 1 procenta płacy. Pracujący w cerkiewno-parafialnej szkole 1-klasowej zarabiali wówczas 120 rubli rocznie7. Trudna i niestabilna sytuacja ekonomiczna pracowników tych szkół stanowiła istotną motywację na rzecz przystąpienia do organizacji samopomocowej.
Na posiedzeniu Diecezjalnej Rady Szkolnej w dniu 4 grudnia 1904 roku ustalono datę i miejsce pierwszego zjazdu założycielskiego. Zjazd zaplanowano na 28-30 grudnia w Bielsku Podlaskim. Miasteczko wybrano ze względu na dogodne położenie. Delegatów na zjazd ustalała Diecezjalna Rada Szkolna, a zatwierdzał biskup. W obradach uczestniczyło 38 nauczycieli diecezji grodzieńskiej, w tym 7 kobiet8. Powiat bielski reprezentowali: Antoni Soroko, nauczyciel 2-klasowej cerkiewno-parafialnej szkoły w Parcewie9, Nikifor Żdan, nauczyciel 2-klasowej szkoły ćwiczeniowej, działającej przy szkole cerkiewno-nauczycielskiej w Trześciance, Doroteusz Michalczuk, nauczyciel szkoły męskiej w Bielsku, Mikołaj Łomanik, nauczyciel cerkiewno-parafialnej jednoklasówki w Żerczycach. Wszyscy uczestnicy otrzymali zwrot poniesionych kosztów. Pokryto je z pierwszych wpłat członków za styczeń 1905 roku10.
Na pierwszym zjeździe założycielskim wybrano zarząd organizacji określono kompetencje i zasady działania. Do zarządu jako członkowie weszli ks. Łomanowski oraz nauczyciele — Eugeniusz Kotowicz, Aleksander Smolski, Anna Kotowicz i Stefan Smolski. Przewodniczącym wybrano ks. Teofila Bielewicza11. Wysokość składki członkowskiej ustalono ostatecznie na 1,5%, odliczanej od miesięcznej wypłaty. Wpłacana kwota była zależna od uposażenia12. Dwadzieścia pięć procent kapitału obrotowego towarzystwa postanowiono przeznaczyć na jednorazowe zasiłki wypłacane osobom w trudnej sytuacji materialnej13. Stawkę tę potem systematycznie obniżano. W styczniu 1914 roku ustalono ostatecznie na 10%.
Zgodnie z decyzją zjazdu, o zapomogę mogli ubiegać się członkowie towarzystwa nie wcześniej jednak, jak po dwuletnim okresie płacenia składek. Wszystkie sprawy bieżące związane z udzielaniem pożyczek i zasiłków oraz ustalaniem terminów i tematów zebrań rozpatrywał Zarząd, który obradował w Grodnie. W 1906 roku odbyło się osiem posiedzeń. Najważniejsze decyzje zapadały na walnym zebraniu. Brali w nim udział delegaci z 9 powiatów, wybrani przez nauczycieli14. Obradom przewodniczył inspektor diecezjalny. Nauczyciele, będący członkami organizacji samopomocowej spotykali się raz w roku podczas walnych zebrań powiatowych. Począwszy od 1906 roku wcześniej ustalono terminy takich spotkań. Był to dzień świąteczny, ostatnia sobota września lub pierwsza w październiku15. Oficjalnie towarzystwo rozpoczęło działalność 1 stycznia 1905 roku16.
Po blisko półrocznym okresie działalności kapitał organizacji samopomocy nauczycielskiej wynosił 385 rubli i 28 kopiejek w gotówce i 500 rubli w obligacjach. 200 rubli z tej sumy pochodziło z dofinansowania Diecezjalnej Rady Szkolnej, pozostałe — to wpłaty składkowe członków i darowizny od osób prywatnych17.
Początkowo ustalono, że rok operacyjny będzie pokrywał się z rokiem kalendarzowym. Kiedy jednak okazało się to niewygodne, przyjęto rok szkolny — od 1 września do 31 sierpnia18.
Rozpiętość płacowa pokazała, iż ustalona procentowa zasada naliczania składek członkowskich nie jest trafna i zachodzi potrzeba jej zmiany. Powszechnie domagano się ujednolicenia składek. Na walnym zebraniu w grudniu 1906 r. ustalono nowe zasady płacenia składek. Zrezygnowano z dotychczasowej składki procentowej na rzecz stałej, przypisanej określonym przedziałom płacowym. Nauczyciele szkół 2-klasowych płacili po 6 rubli rocznie, pracujący w cerkiewno-parafialnych zarówno 1- jak i 2-klasowych (zarabiający powyżej 240 rubli rocznie) — po 3 ruble i 60 kopiejek. Natomiast ci, co otrzymywali mniej niż 240 rubli rocznie uiszczali po 2 ruble i 40 kopiejek. Miesięczne składki kształtowały się odpowiednio: 50, 30 i 20 kopiejek19.
W 1906 roku organizacja samopomocy skupiała łącznie 440 nauczycieli20. Gdy okazało się, że uzyskanie zapomogi nie jest łatwe, a w skromnym budżecie nauczycielskim kilkadziesiąt kopiejek stanowiło ogromną wartość, płacenie składek stało się problemem. W powiecie prużańskim doszło nawet do otwartego sprzeciwu. Podczas walnego zebrania członków w 1906 r. nauczyciele jednogłośnie podjęli decyzję o wypowiedzeniu członkostwa. Jednocześnie zażądali zwrotu składek. Sprawa ta była przedmiotem dyskusji walnego zebrania diecezjalnego 28 grudnia 1906 r. Podjęto wtedy niekorzystne decyzje dla petentów z powiatu prużańskiego. Ponadto ustalono wprowadzenie obowiązkowego członkostwa dla wszystkich nauczycieli cerkiewno-parafialnych szkół 1- i 2-klasowych, jak również 2-klasowych państwowych. Natomiast nauczycielom prowadzącym wiejskie szkółki-„gramoty” pozostawiono wolny wybór21.
Działalność tego typu organizacji była ważna. Wielu nauczycieli znajdowało się w trudnej sytuacji i potrzebowało finansowego wsparcia. Świadczy o tym fakt, że w 1906 roku, pomimo iż nie minął jeszce określony statutem okres składkowy, do zarządu wpłynęło aż 17 wniosków o zapomogę22. Kapitał, jakim dysponowała organizacja samopomocy nauczycielskiej, stale rósł. Na początku 1906 r. wynosił 2 716 rubli i 74 kopiejki. Było to jednak wciąż za mało w stosunku do potrzeb. Wielu członków ubiegających się o pomoc nigdy jej nie otrzymało23. W 1914 r. pomoc przyznano zaledwie 9 osobom na łączną kwotę 330 rubli. Z powiatu bielskiego zapomogę otrzymał Antoni Soroko z Parcewa24.
Członkostwo w organizacji dawało prawo do ubiegania się o zasiłek w przypadku utraty pracy pod warunkiem, że nastąpiło to nie z winy nauczyciela. W sytuacji, kiedy dana osoba pozostawała bez środków do życia, miało to ogromne znaczenie. Bezrobotny nauczyciel, zgodnie ze statutem organizacji, mógł ubiegć się o zasiłek składając prośbę do zarządu. Przyznawana kwota nie przekraczała 10 rubli miesięcznie, wypłacanych przez pół roku. Teoretycznie istniała możliwość przedłużenia i zwiększenia zasiłku. Decyzję taką mógł podjąć wyłącznie zjazd diecezjalny. Zapomogę wypłacano do czasu podjęcia nowej pracy. W praktyce tego typu spraw o zasiłki dla bezrobotnych było niewiele25. Na przykład, nauczyciel cerkiewno-parafialnej szkoły jednoklasowej w Dawidowiczach Klemens Nikiforuk stracił pracę w końcu roku szkolnego 1905/190626. Według moich przypuszczeń w wyznaczonym terminie nie zdobył on tytułu nauczyciela i kwalifikacji pedagogicznych. Decyzję w sprawie przyznania Nikiforukowi zasiłku podjęto na walnym zebraniu w Grodnie w 1906 roku. Otrzymał on jednorazowo 40 rubli oraz po 10 rubli zasiłku wypłacanego przez 8 miesięcy27.
Organizacja samopomocy nauczycielskiej podejmowała różnorodne inicjatywy, służące pomocą i dające wsparcie swoim członkom. Diecezjalna Rada Szkolna jeszcze w 1905 r. rozważała możliwości otwarcia sanatorium bądź przytułku dla nauczycieli szkół cerkiewno-parafialnych. Za właściwe miejsce na lokalizację uznano pomieszczenie cerkiewno-parafialnej szkoły żeńskiej w Druskiennikach. Budynek należał do miejscowego Bractwa Prawosławnego. Szkolna Rada Diecezjalna uznała jednak, że nie jest w stanie sama sfinansować tego przedsięwzięcia. Dlatego też zwróciła sie z ofertą do towarzystwa samopomocowego o współdziałanie w organizowaniu przytułku. Ze swojej strony oferowała wsparcie finansowe w wysokości 125 rubli. Wdrażanie tego projektu trwało dość długo28. Latem 1907 r. otworzyła się przed nauczycielami możliwość korzystania z leczenia wodami mineralnymi w Druskiennikach. Odpłatność za pobyt była bardzo niska29.
Inną formą wspierania nauczycieli cerkiewno-parafialnych szkół stała się tzw. kasa pogrzebowa, działająca w ramach towarzystwa samopomocowego. Inicjatywę powołania jej zgłoszono na walnym zebraniu w 1910 roku. Do zatwierdzenia projektu nie doszło, ponieważ pedagodzy nie byli tym specjalnie zainteresowani. Odmowę uczestnictwa w kasie pogrzebowej tłumaczyli dobrym stanem zdrowia.
W rzeczywistości były to obawy przed dodatkowym obciążeniem30. Długo przekonywano nauczycieli do tego typu członkostwa. Dopiero w 1912 roku na walnych zebraniach powiatowych wyrazili oni zgodę i zadeklarowali poparcie. Oficjalną działalność kasa pogrzebowa rozpoczęła 1 stycznia 1913 roku. Funkcjonowała ona w ramach towarzystwa sapomomocowego i podlegała jego zarządowi. Skupiała wyłącznie jego członków. Miesięczną składkę ustalono dla wszystkich jednakową, w wysokości 50 kopiejek. Pieniądze odliczały od poborów oddziały powiatowe i przekazywały je do Grodna. W przypadku śmierci członka kasy, zasiłek pogrzebowy otrzymywała najbliższa rodzina lub osoba wskazana w zapisie testamentowym. W innych przypadkach pieniądze przechodziły na fundusz cerkiewno-parafialnego szkolnictwa diecezji grodzieńskiej31.
Nauczycielom starała się pomagać także Synodalna Rada Szkolna w Petersburgu. Staraniem Świątobliwego Synodu dla nauczycieli pracujących w szkolnictwie cerkiewnym otwarte zostało sanatorium im. Aleksandra III w Ałupce. W pierwszej kolejności przyjmowano tam chorych na anemię. Ale możliwość skorzystania z leczenia mieli wszyscy, zarówno zarządzający cerkiewno-parafialnymi szkołami duchowni, jak i pracujący tam nauczyciele. Wymagano dokładnego opisu choroby poświadczonego świadectwem lekarskim. Pobyt kuracjusza nie mógł być krótszy niż miesiąc, a dłuższy jak dwa miesiące. Sanatorium zapewniało bezpłatne mieszkanie, opiekę lekarską i pościel. Koszty wyżywienia pokrywali sami nauczyciele32.
Działalność Towarzystwa samopomocy nauczycielskiej w diecezji grodzieńskiej ustała w 1914 roku z powodu zbliżającego się frontu, a następnie ewakuacji ludności prawosławnej w głąb Rosji.
1 Российский Государственный Исторический Архив в Санкт-Петербурге, ф. 803, оп. 12, д. 240, к. 6.
2 Журналъ Съезда Председателей Уездныхъ Отделений Гродненского Епархиального Училищного Совета и Уездныхъ Наблюдателей церковныхъ школъ Гродненской Епархии, состоявшегося въ г. Гродне 11 и 12 января 1901 года, „Гродненские Епархиальные Ведомости” (далей: ГЕВ) 1901, нр 12, с. 91.
3 Из журнальныхъ постановлений, ГЕВ 1901, нр 6, с. 42.
4 Журналъ съезда..., ГЕВ 1901, нр 12, с. 91.
5 Do organizacji tej zastosowano kilka nazw, zamiennie używam terminów organizacja i towarzystwa sapomomocy nauczycielskiej.
6 Отъ Епархиального Училищного Совета, ГЕВ 1902, нр 51, с. 438.
7 Из журнальныхъ постановлений Гродненского Епархиального Училищного Совета, ГЕВ 1904, нр 1-2, с. 6-7.
8 Отъ Гродненского Епархиального Училищного Совета, ГЕВ 1904, нр 51, с. 1484-1485.
9 Nаzwy szkół podaję na podstawie: Памятная Книжка Гродненской Губерни на 1905 год, Гродно 1905, с. 115-116.
10 Отъ Гродненского Епархиального Училищного Совета. Журнальное постановление Гродненского Епархиального Училищного Совета относительно съезда депутатов, ГЕВ 1904, нр 51, с. 1485.
11 Отчетъ общества взаимного вспомоществования учащим и учившим вь церковныхъ школахъ Гродненской епархии за 1906 год, ГЕВ 1907, нр 8, с. 69.
12 Извлечение из отчета... за 1904/1905, ГЕВ 1906, нр 11, с. 316-317.
13 Журналъ заседания Общего собрания депутатов — учителей Общего взаимного вспомоществования учащимъ и учившимъ въ церковно-прыходских школахъ Гродненской Епархии состоявшегося 3-го января 1914 года, въ Гродне, ГЕВ, 1914, онф, с. 29.
14 Отчет общества взаимного вспомоществования... за 1906 г., ГЕВ 1907, нр 8, с. 67.
15 Отчет общества... за 1906 год, ГЕВ 1907, нр 14, с. 146.
16 Отчет общества... за 1906 г., ГЕВ 1907, нр 8, с. 69.
17 Извлечение из отчета... за 1904/1905 г., ГЕВ, нр 11, с. 317.
18 Отчет общества... за 1906 г., ГЕВ 1907, нр 14, с. 145.
19 Tamże, s. 145-146.
20 Отчет общества... за 1906 г., ГЕВ 1907, нр 8, с. 67.
21 Отчет общества...за 1906 г., ГЕВ 1907, нр 14, с. 145.
22 Отчет общества... за 1906 г., ГЕВ 1907, нр 8, с. 69.
23 Отчет общества... за 1906 г., ГЕВ 1907, нр 13, с. 130.
24 Журналъ заседания 3-го января 1914 г. вь Гродне, ГЕВ 1914, онф, с. 31.
25 Отчет общества... за 1906 г., ГЕВ 1907, нр 14, с. 145-146.
26 Памятная Книжка Гродненской Губернии на 1906 г., Гродно 1906, с. 118-120.
27 Отчет общества... за 1906 г., ГЕВ 1907, нр 14, с. 146.
28 Отчет общества... за 1906 г., ГЕВ 1907, нр 8, с. 67-68.
29 Председателъ правления свяшч. Михаил Пешковский, Отъ правления общества взаимного вспомоществования учащимъ и учившимъ въ церковныхъ школахъ Гродненской епархии, ГЕВ 1907, нр 17, с. 171-2.
30 К. Мисун, К открытию Похоронной Кассы, ГЕВ 1912, онф, с. 293-4.
31 ГЕВ 1913, нр 12, с. 115-117.
32 Отъ Правления вспомагательной кассы учащимъ и учившимъ въ церковныхъ школахъ Гродненской епархии, ГЕВ 1914, нр 46-47, с. 454-455.
© Беларускае
Гістарычнае Таварыства
пры выкарыстаньні матэрыялаў спасылка
на
Беларускі Гістарычны Зборнік
абавязковая
|
Польскі аўкцыён
