Organizacja szkolnictwa dla ludności białoruskiej w II Rzeczypospolitej
Marian Siemakowicz
(Warszawa)
Działania polskich władz oświatowych w latach 1918-1939 dowodzą, że wypełnienie postulatów i potrzeb ludności białoruskiej w zakresie szkolnictwa ewoluowało od zamiaru wypełnienia zobowiązań międzynarodowych i konstytucyjnych poprzez zapewnienie zainteresowanej ludności nauki języka białoruskiego w szkołach białoruskich, dalej wykonania postanowień ustawy szkolnej z 1924 r. w postaci szkół utrakwistycznych, następnie zapewnienia nauki tego języka jako przedmiotu w szkołach polskich, aż do ograniczenia się wyłącznie do nauki w języku polskim.
I. Międzynarodowe zobowiązania Polski w zakresie szkolnictwa mniejszości narodowych. Traktaty wersalskie
Podpisując 28.06.1919 r. traktat wersalski Polska zobowiązała się do przyjęcia postanowień, które uznano za konieczne dla ochrony mniejszości narodowych, religijnych i etnicznych. Jednocześnie Polska godziła się na zamieszczenie tych postanowień w osobnym dokumencie tzw. Małym Traktacie Wersalskim (MTW)1. Brak podpisu przedstawiciela USA przy ratyfikacji MTW sprawił, że traktat ten był formalnie nieważny. Wszedł on w życie wyłącznie na podstawie jednostronnego aktu woli Rządu RP, który doprowadził także do jego przyjęcia przez Sejm Ustawodawczy (ustawa z 1.09.1919 r.)2. W ten sposób wyrażano zgodę na objęcie mniejszości — w tym ludności białoruskiej — ochroną międzynarodową.
Na konferencji wersalskiej przyjęto zasadę rozstrzygania kwestii narodowych, zaproponowaną przez prezydenta USA W. Wilsona. Postanowiono wyodrębnić i organizować wszelkie narody do życia w ramach niepodległych państw narodowych. Zgodnie z tym założeniem, w jednym państwie może być tylko jeden naród, a więc w przypadku państwa polskiego wszyscy jego mieszkańcy stawali się automatycznie Polakami. Z punktu widzenia prawnego, w każdym państwie nie ma ani większości, ani mniejszości narodowych, jest tylko naród „państwowy”. Traktat wersalski utożsamiał więc państwo ze zorganizowanym narodem. Tym należy tłumaczyć taką a nie inną redakcję MTW, który wyodrębnił tylko mniejszości rasowe, religijne i językowe. Poza tym MTW nie przyznał mniejszościom praw zbiorowych, lecz tylko prawa indywidualne. Przyznając mniejszościom pełnię praw obywatelskich i dając jednocześnie możność zakładania własnych instytucji, traktat odrzuca koncepcję organizowania ich w odrębne związki o charakterze publiczno-prawnym, odmawiając tym samym — jako całości — osobowości prawnej. Wynika to z dosłownego brzmienia 8, 9 i 12 art. MTW, gdzie użyto sformułowania „obywatele polscy należący do mniejszości”3.
Dużo kontrowersji budziły artykuły dotyczące uprawnień językowych mniejszości w zakresie szkolnictwa. Kwestii tej dotyczyły następujące artykuły MTW:
Art. 1. Polska zobowiązuje się, że postanowienia zawarte w artykułach 2-8... będą uznane za prawa zasadnicze (fundamentales)...
Art. 7. Wszyscy obywatele polscy bez różnicy rasy, języka lub religii będą równi wobec prawa i korzystać będą z tych samych praw cywilnych i politycznych...
Art. 8. Obywatele polscy należący do mniejszości etnicznych (ethniques-racial), religijnych lub językowych będą korzystali z takiego samego traktowania i z takich samych gwarancji ustawowych, jak inni obywatele polscy. Mianowicie (w szczególności — ang.) będą mieli równe prawa do zakładania, prowadzenia i kontrolowania własnym kosztem instytucji dobroczynnych, religijnych lub społecznych, szkół i innych zakładów wychowawczych oraz prawo swobodnego używania w nich języka i swobodnego w nich wykonywania praktyk religijnych.
Art. 9. W miastach i okręgach (districts), zamieszkałych przez znaczny odłam (proportion) obywateli języka innego niż polski, Rząd polski udzieli w sprawach nauczania publicznego odpowiednich ułatwień, aby zapewnić w szkołach początkowych udzielanie dzieciom takich obywateli polskich nauki w ich własnym języku. Postanowienie to nie przeszkodzi Rządowi polskiemu uczynić w tych szkołach nauczanie języka polskiego obowiązkowym.
W miastach i okręgach, zamieszkałych przez znaczny odłam obywateli polskich należących do mniejszości etnicznych, religijnych lub językowych, mniejszościom tym zostanie zapewniony słuszny udział w korzystaniu (benefice-enjoyment) oraz w przeznaczaniu (affectation-application) sum, które budżet państwowy, budżety miejskie lub inne przyznają z funduszy publicznych na cele wychowawcze, religijne lub dobroczynne...
MTW zagwarantował ponadto swobodę uprawiania praktyk religijnych pozostających w zgodzie z porządkiem publicznym i dobrymi obyczajami oraz używanie języków niepolskich w stosunkach prywatnych, religijnych, w prasie i publikacjach, w sądach i na zebraniach publicznych (art. 2, art. 7 ust. 3 i 4)4.
Niejasności treści MTW stworzyły warunki do różnych interpretacji przy określaniu statusu mniejszości oraz ich uprawnień5.
Na podstawie art. 8 obywatele polscy należący do mniejszości otrzymali prawo swobodnego używania własnego języka jako wykładowego we wszystkich szkołach i zakładach wychowawczych, zakładanych i prowadzonych własnym kosztem oraz swobodę wykonywania w nich praktyk religijnych (nauczania religii, odmawiania modlitw itp.).
Wątpliwości wyłaniają się przy interpretacji ust. 1 art. 9 dotyczącego szkół publicznych, który nie został uznany za prawo zasadnicze. Zobowiązano w nim rząd polski do udzielenia w dziedzinie nauczania publicznego odpowiednich ułatwień mniejszościom zamieszkałym w miastach i okręgach, w których stanowili znaczny odłam, dla zapewnienia dzieciom obywateli należących do mniejszości możliwości pobierania w szkołach początkowych nauki w ich własnym języku. W szkołach tych (podobnie jak w prywatnych) przedmiotem obowiązkowym stawał się język polski.
Nie zostało sprecyzowane, co należy rozumieć przez określenie „okręg” (disrict). Prawdopodobnie chodzi o gminę, gdyż w MTW poza „okręgami” (districts) jest mowa o miastach (villes). Następny problem powstał przy zdefiniowaniu określenia „znaczny odłam” (proportion considerable) obywateli. Prawdopodobnie autorom traktatu chodziło nie o bezwzględną liczbę obywateli należących do mniejszości, lecz ich odsetek w danej jednostce terytorialnej, przy czym traktat nie podaje tej wielkości (w ustawie z 31.07.1924 r., zawierającej niektóre postanowienia o organizacji szkolnictwa, odsetek ten wynosił 25%). Nie wyjaśniono również, na czym mają polegać „odpowiednie ułatwienia” (des facilites appropriees). Z dosłownej treści wynika, że miały one dotyczyć wyłącznie nauczania publicznego. Pominięto więc szkolnictwo prywatne. Charakter i zakres „ułatwień” zależały całkowicie od uznania polskich władz oświatowych. Poza tym dotyczyły one tylko szkół początkowych, elementarnych (les ecoles primaires) — wyłączono z nich szkoły średnie i wyższe6. Pojawiły się opinie, że MTW nie zobowiązuje do tworzenia przez rząd polski odrębnych szkół mniejszościowych7. Niemniej jednak w podobnym traktacie mniejszościowym, który podpisała Czechosłowacja, wyraźnie zaznaczono, że dzieci obywateli należących do mniejszości językowych mają prawo pobierać naukę w ich języku ojczystym nie tylko w początkowych szkołach publicznych, lecz także w średnich, a nawet w wyższych8.
Kolejne wątpliwości budzi ust. 2 art. 9 dotyczący subsydiowania szkolnictwa mniejszościowego. Władze polskie zobowiązały się oddawać mniejszościom pewne sumy z budżetów publicznych (państwowego i związków samorządowych) m.in. na cele wychowawcze. Nie mogło to dotyczyć systemu nauczania publicznego, a więc szkół prowadzonych przez państwo lub samorządy, gdyż odnosił się do nich ust. 1 art. 9. MTW dopuścił więc możliwość subwencjonowania przez państwo polskie szkół i zakładów wychowawczych mniejszości, znajdujących się w rękach prywatnych9.
Na podstawie art. 8 obywatele polscy należący do mniejszości uzyskali prawo do zakładania, utrzymywania, prowadzenia i kontrolowania własnym kosztem (a leurs frais) różnego rodzaju instytucji, w tym szkół początkowych, średnich i wyższych oraz zakładów wychowawczych. Prawo ich zakładania i prowadzenia otrzymały osoby fizyczne (poszczególne jednostki występujące w charakterze właścicieli szkół) lub osoby prawne (np. towarzystwa o charakterze społeczno-kulturalnym). Nie otrzymali tego prawa przedstawiciele mniejszości występujący kolektywnie jako pewne ciało zbiorowe, co wynikało z ogólnych założeń MTW. Z treści art. 8 można wywnioskować, że zakładanie i prowadzenie prywatnych szkół „mniejszościowych” miało się odbywać na ogólnych zasadach przewidzianych przez ustawodastwo RP dla wszystkich obywateli polskich. Z tego zaś wynika, że w gestii polskich władz szkolnych leżało sprawowanie ogólnej kontroli nad programem i kierunkiem nauczania i wychowania w prywatnych szkołach i zakładach wychowawczych.
Traktat ryski
Traktat pokojowy między Polską a Rosją i Ukrainą, podpisany w Rydze 18.03.1921 r., stanowił „dodatkowe zabezpieczenie” praw mniejszości białoruskiej. Nie podpisali go przedstawiciele Białorusi, mimo iż w tym czasie istniał formalnie rząd Białoruskiej Republiki Ludowej (Łastowskiego), gdyż jego przedstawiciele nie zostali dopuszczeni do rozmów pokojowych. Postanowienia dotyczące ochrony praw językowych, kulturalnych, oświatowych i religijnych zawarte są w ust. 1 art. 7:
Rosja i Ukraina zapewniają osobom narodowości polskiej znajdującym się w Rosji, Ukrainie i Białorusi na zasadzie równouprawnienia narodowości wszystkie prawa zabezpieczające swobodny rozwój kultury i języka oraz wykonywanie obrządków religijnych. Wzajemnie Polska zapewnia osobom narodowości rosyjskiej, ukraińskiej i białoruskiej znajdującym się w Polsce wszystkie te prawa.
Osoby narodowości polskiej znajdujące się w Rosji, Ukrainie i Białorusi mają prawo w ramach ustawodawstwa wewnętrznego pielęgnować swój język ojczysty, organizować i popierać własne szkolnictwo, rozwijać swoją kulturę i tworzyć w tym celu stowarzyszenia i związki. Z tych samych praw w ramach ustawodawstwa wewnętrznego korzystać będą osoby narodowości rosyjskiej, ukraińskiej i białoruskiej znajdujące się w Polsce.
Obie układające się strony zobowiązują nie mieszać się bezpośrednio ani pośrednio do spraw ustroju i życia Kościoła oraz związków wyznaniowych znajdujących się na terytorium drugiej strony.
Sejm Ustawodawczy ratyfikował traktat ryski 15.04.1921 r. Protokół o wymianie ratyfikacji sporządzono i podpisano w Mińsku 30.04.1921 r.10
Konstytucyjna ochrona szkolnictwa mniejszości narodowych
Art. 1 Małego Traktatu Wersalskiego nałożył na Polskę obowiązek uznania części postanowień zawartych w tym traktacie za prawa zasadnicze. Zamieszczone w ustawie konstytucyjnej z 17.03.1921 r. artykuły dotyczące szkolnictwa mniejszości narodowych stanowiły dalsze rozwinięcie lub ulepszoną wersję stosownych artykułów MTW. W rozdziale V pt. „O powszechnych obowiązkach i prawach obywateli” Konstytucji Marcowej znalazły się następujące artykuły:
Art. 95. Rzeczpospolita Polska zapewnia na swoim obszarze zupełną ochronę życia, wolności i mienia wszystkim bez różnicy pochodzenia, narodowości, języka, rasy i religii.
Cudzoziemcy używają pod warunkiem wzajemności równych praw z obywatelami Państwa Polskiego oraz mają równe z nimi obowiązki, o ile ustawy wyraźnie nie wymagają obywatelstwa polskiego.
Art. 96. Wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Urzędy publiczne są w równej mierze dla wszystkich dostępne na warunkach prawem przypisanych.
Art. 109. Każdy obywatel ma prawo zachowania swej narodowości i pielęgnowania swojej mowy i właściwości narodowych.
Osobne ustawy państwowe zabezpieczą mniejszościom w Państwie Polskim pełny i swobodny rozwój ich właściwości narodowych przy pomocy autonomicznych związków mniejszości o charakterze publiczno-prawnym w obrębie związków samorządu powszechnego.
Państwo będzie miało w stosunku do ich działalności prawo kontroli oraz uzupełnienia w razie potrzeby ich środków finansowych.
Art. 110. Obywatele polscy należący do mniejszości narodowych, wyznaniowych lub językowych mają równe z innymi obywatelami prawo zakładania, nadzoru i zawiadywania swoim własnym kosztem zakładów dobroczynnych, religijnych i społecznych, szkół i innych zakładów wychowawczych oraz używania w nich swobodnie swej mowy i wykonywania przepisów swej religii.
Art. 111. Wszystkim obywatelom poręcza się wolność sumienia i wyznania.
Art. 117. Badania naukowe i ogłaszanie ich wyników są wolne. Każdy obywatel ma prawo nauczać, założyć szkołę lub zakład wychowawczy i kierować nimi, skoro uczyni zadość warunkom w ustawie przepisanym, w zakresie kwalifikacji nauczycieli, bezpieczeństwa powierzonych mu dzieci i lojalnego stosunku do Państwa.
Wszystkie szkoły i zakłady wychowawcze, zarówno publiczne jak i prywatne, podlegają nadzorowi władz państwowych w zakresie przez ustawy określonym.
W stosunku do mniejszości narodowych odnosiły się także artykuły dotyczące ogólnych spraw szkolnictwa, a mianowicie:
Art. 94. Obywatele mają obowiązek wychowania swoich dzieci na prawych obywateli Ojczyzny i zapewnienia im co najmniej początkowego wykształcenia.
Obowiązek ten określi bliżej osobna ustawa.
Art. 118. W zakresie szkoły powszechnej nauka jest obowiązkową dla wszystkich obywateli Państwa. Czas, zakres i sposób pobierania tej nauki określi ustawa.
Art. 119. Nauka w szkołach państwowych i samorządowych jest bezpłatna.
Art. 120. W każdym zakładzie naukowym, którego program obejmuje kształcenie młodzieży poniżej lat 18, utrzymywanym w całości lub w części przez państwo lub ciała samorządowe, jest nauka religii dla wszystkich uczniów obowiązkowa. Kierownictwo i nadzór nauki religii w szkołach należy do właściwego związku religijnego z zastrzeżeniem naczelnego prawa nadzoru dla państwowych władz szkolnych.
Najbardziej interesujące są art. 109 i 110. Ust. 1 art. 109 wywodzi się z projektów Komisji Konstytucyjnej Sejmu i tzw. Ankiety, natomiast ust. 2 i 3 art. 109 z projektu konstytucji Związku Ludowo-Narodowego. Art. 110 stanowi prawie dosłowne powtórzenie postanowień zawartych w art. 8 MTW. Nie został natomiast zamieszczony w konstytucji art. 9 MTW (zgodnie z art. 1 tego traktatu). W ten sposób państwo polskie uchyliło się od organizacji publicznego nauczania w językach mniejszości11.
Poza ramy MTW wyszedł ust. 2 art. 109, dopuszczający możliwość tworzenia przez mniejszości narodowe związków o charakterze publiczno-prawnym. Naprzeciw temu postanowieniu wyszła ustawa z 26.09.1922 r. o zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego ze szczególnym uwzględnieniem województw lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego. Odnosiła się ona także do pozostałych województw. W myśl tej ustawy województwa stawały się jednostkami samorządowymi, a prawo do stanowienia w sprawach należących do ich zakresu działania miało przysługiwać sejmikom wojewódzkim. Osobne ustawy miały określić jakie sprawy wchodziłyby w zakres działalności samorządu; zwłaszcza z dziedziny kulturalnej, gospodarczej, administracji samorządowej i skarbowości publicznej. Sejmiki wojewódzkie miały otrzymać prawo uchylania ustaw w granicach postanowień konstytucji oraz ustaw państwowych. Ustawa powyższa nigdy nie została zrealizowana w województwach wschodnich i południowych z obawy przed zdominowaniem sejmików przez przedstawicieli mniejszości ukraińskiej i białoruskiej12.
Konstytucja Marcowa stanowiła podstawy do uregulowania ustawodawstwa polskiego, w tym zagadnienia mniejszości narodowych. Dokument ten jako pierwszy wprowadził do ustawodawstwa polskiego pojęcie „mniejszość narodowościowa”.
Postanowienia Konstytucji Marcowej dotyczące szkolnictwa mniejszości narodowych weszły bez zmian do Konstytucji Kwietniowej (art. 81)13.
II. Organizacja władz szkolnych na ziemiach wschodnich
Ujednolicanie organizacji polskich władz szkolnych zapoczątkowała ustawa z 4.06.1920 r. o tymczasowym ustroju władz szkolnych. Od tej pory kierownictwo naczelne i nadzór zwierzchni nad szkolnictwem sprawował minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Zniesiono zależność władz i urzędów szkolnych od organów administracji politycznej. Opierając się na tej ustawie minister WRiOP rozpoczął organizację kuratoriów okręgów szkolnych jako organów władz szkolnych II instancji, także na terenach przyłączanych stopniowo do Polski14.
W 1921 r. na obszarze ziem objętych umową o preliminaryjnym pokoju i rozejmie podpisaną w Rydze 20.10.1920 r. powstały trzy okręgi szkolne: nowogródzki, poleski i wołyński. W skład województwa nowogródzkiego wchodziły następujące powiaty: Baranowicze, Duniłowicze, Dzisna, Lida, Nieśwież, Nowogródek, Słonim, Stołpce, Wilejka, Wołożyn, natomiast poleskiego: Brześć nad Bugiem, Drohiczyn, Kamień Koszyrski, Kobryń, Kossów, Łuniniec, Sarny, Pińsk, Prużany. Na czele tych okręgów szkolnych stanęli delegaci ministra WRiOP. Zakres ich działania był identyczny jak w przypadku kuratorów okręgów szkolnych15.
W 1922 r. zlikwidowano delegatury. Miejsce delegatów zajęli kuratorzy okręgów szkolnych. W tym samym roku na ziemiach północno-wschodnich RP utworzono trzy okręgi szkolne: poleski — w granicach województwa poleskiego oraz powiatów Nieśwież, Baranowicze i Stołpce woj. nowogródzkiego; białostocki — w granicach woj. białostockiego oraz powiatów Lida, Nowogródek, Słonim i Wołożyn woj. nowogródzkiego; wileński — obejmujący Ziemię Wileńską (powiaty Wilno, Troki, Oszmiana, Święciany, Brasław) oraz powiaty Dzisna, Duniłowicze i Wilejka16. Jednocześnie na obszar tych okręgów rozciągnięto moc ustawy o tymczasowym ustroju władz szkolnych, poza przepisem dotyczącym zależności administracji szkolnej od państwowej17.
W 1925 r. wszedł w życie statut Kuratoriów Okręgów Szkolnych. Kurator jako organ administracji publicznej bezpośrednio podlegał pod względem osobowym i służbowym ministrowi WRiOP. Kurator sprawował nadzór i kierownictwo nad wszystkimi zakładami naukowymi i wychowawczymi, poza szkołami wyższymi. Kuratorium dzieliło się na następujące wydziały: ogólny, szkolnictwa powszechnego, szkolnictwa średniego i szkolnictwa zawodowego18.
W 1927 r. nastąpiły kolejne zmiany w organizacji okręgów szkolnych. Zniesiono kuratorium białostockie, które rozdzielono między okręgi warszawski (terytorium woj. białostockiego) i wileński. W skład kuratorium wileńskiego weszły powiaty woj. nowogródzkiego. Całokształt spraw szkolnych odnoszących się do szkolnictwa białoruskiego został scentralizowany w Wilnie19.
Na podstawie rozporządzenia Prezydenta RP z 19.01.1928 r. zniesiono zależność władz i urzędów szkolnych od organów administracji politycznej. Kuratorzy okręgów szkolnych, mimo bezpośredniej podległości Ministerstwu WRiOP, zostali zobowiązani do uzgadniania z wojewodami projektów swych zarządzeń natury ogólnej, z zastrzeżeniem, że w przypadku różnicy zdań, spór rozstrzygał minister. W ten sposób wojewoda jako przedstawiciel rządu RP stał się organem nadzorującym działalność władz szkolnych. W podobnym stopniu podporządkowano inspektorów szkolnych starostom powiatowym20.
W 1932 r. nastąpiły kolejne zmiany w organizacji okręgów szkolnych. W skład wileńskiego okręgu szkolnego weszły woj. wileńskie i nowogródzkie oraz powiaty Grodno, Wołkowysk i Suwałki woj. białostockiego. Natomiast w okręgu brzeskim znalazły się woj. poleskie oraz powiaty Białystok, Bielsk, Augustów i Sokółka woj. białostockiego21.
W 1933 r. okręgi szkolne podzielono na obwody szkolne, które mogły się składać z jednego lub więcej powiatów administracji ogólnej. Okręg wileński podzielono na następujące obwody: brasławski, głębocki, oszmiański, postawski, święciański, wilejski (w tym pow. Mołodeczno), baranowicki, lidzki, nieświeski (w tym pow. Stołpce), nowogródzki, wileński-miejski, wileński, słonimski, szczuczyński, wołożyński, grodzieński, wołkowyski i suwalski (w tym pow. Augustów). Natomiast w skład okręgu brzeskiego weszły obwody: brzeski, drohicki, koszyrski, kobryński, kosowski, łuniniecki, piński, prużański, stoliński, białostocki (w tym pow. Wysokie Mazowieckie), bielski, sokólski, łomżyński i ostrołęcki. Stan ten przetrwał do końca II Rzeczypospolitej22.
Pozycja inspektora szkolnego powiatowego, jako władzy I instancji, została określona w rozporządzeniu Rady Ministrów z 8.02.1921 r. dotyczącym utworzenia władz szkolnych na obszarze województw nowogródzkiego, poleskiego i wołyńskiego. Na mocy tego dokumentu kierowanie szkolnictwem powszechnym, wychowaniem przedszkolnym i oświatą pozaszkolną powiatu należało do inspektora szkolnego, bezpośrednio podlegającego delegatowi ministra WRiOP (od 1922 r. kuratorowi okręgu szkolnego). W ten sposób zniesiono podległość inspektora szkolnego od władz administracji ogólnej. Zakres jego kompetencji był znaczny — do jego zadań należała m.in. administracja publicznych szkół powszechnych, nadzór nad instytucjami prywatnymi, układanie budżetu i asygnowanie kwot w ramach budżetu zatwierdzonego, projektowanie sieci szkolnej, zakładanie, przekształcanie i zwijanie szkół publicznych, przedstawianie delegatowi (kuratorowi) wniosków na prowadzenie prywatnych szkół powszechnych, zatwierdzanie kierowników i nauczycieli tych zakładów23.
W dniu 10.04.1917 r. Tymczasowa Rada Stanu Królestwa Polskiego uchwaliła przepisy o szkołach elementarnych. Jeden z działów dotyczył organizacji samorządu szkolnego o ustalonych ściśle kompetencjach i stanie osobowym. „Tworząc przy każdej szkole w każdej gminie i w powiecie ciała zbiorowe, częściowo z wyborów, częściowo z nominacji, jako Rady Szkolne Powiatowe, Gminne i Opieki Szkolne, powołują w ten sposób do współudziału w rządach szkolnictwem powszechnym czynniki społeczne i czynią je za te rządy współodpowiedzialnymi... Jeżeli dodamy do tego przewidzianą ustawowo Radę Szkolną Okręgową przy Kuratorze Okręgu, będziemy mieli wówczas cały układ hierarchicznie podporządkowanych sobie organów samorządu szkolnego — organizacji, która dając czynnikom społecznym możność działania i inicjatywy, zabezpiecza jednocześnie władzom szkolnym środki do utrzymania ciągłości pracy i normalnego biegu życia w szkolnictwie” — pisał J. Mackiewicz24.
Po podpisaniu traktatu ryskiego niektórzy inspektorzy szkolni, w porozumieniu ze starostami, wprowadzili tam samorząd szkolny niższych szczebli. Spotkało się to jednak z kategorycznym sprzeciwem Ministerstwa WRiOP, które nakazało niezwłocznie zawiesić jego organizację, natomiast zorganizowane już struktury rozwiązać25. Do 1924 r. samorząd szkolny funkcjonował na obszarach zamieszkałych przez ludność białoruską — w powiatach Białystok, Bielsk Podlaski i Sokółka. W 1924 r. został wprowadzony w powiatach Grodno i Wołkowysk oraz dawnym powiecie Białowieża (gminy białowieska, masiewska i suchopolska)26. W ten sposób całe województwo białostockie zostało objęte przepisami o szkołach elementarnych. Poza ich zasięgiem do końca II Rzeczypospolitej pozostały województwa wileńskie, nowogródzkie i poleskie27.
III. Organizacja szkolnictwa dla ludności białoruskiej do tzw. ustaw językowych z 1924 r.
Traktaty wersalski i ryski oraz Konstytucja Marcowa były na tyle ogólnikowe, że traktowano je jako podstawy prawne do rozwiązania kwestii szkolnictwa dla mniejszości narodowych28. Ostatecznie kwestie te miały rozwiązać szczegółowe ustawy i rozporządzenia.
Jeden z artykułów ustaw dotyczących obejmowania władzy państwowej nad ziemiami wschodnimi głosił, że osobne akty prawne zabezpieczą ludności swobodny rozwój życia kulturalnego, oświatowego i religijnego w jej języku ojczystym29. Nie rozwiązała tego problemu ustawa z 17.02.1922 r. o zakładaniu i utrzymywaniu publicznych szkół powszechnych. Art. 18 głosił: „Zakładanie i utrzymywanie publicznych szkół powszechnych dla mniejszości narodowościowych i wyznaniowych Rzeczypospolitej Polskiej ureguluje osobna ustawa”30. W tej sytuacji obowiązującymi były rozporządzenia byłego Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich31, b. Zarządu Terenów Przyfrontowych i Etapowych32 i b. Tymczasowej Komisji Rządzącej Litwy Środkowej33 oraz kuratoriów.
Zakładanie publicznych szkół powszechnych białoruskich i litewskich regulowała instrukcja kuratora okręgu szkolnego wileńskiego Z. Gąsiorowskiego z 17.01.1923 r. o sposobie zakładania publicznych szkół powszechnych: „W miejscowościach z ludnością mieszaną pod względem narodowościowym inspektorowie szkolni zobowiązani są uwzględniać życzenia zebrań gromadzkich domagających się założenia szkoły w języku nauczania niepolskim (białoruskim lub litewskim). Deklarację 40 opiekunów prawnych, których podpisy stwierdza wójt, dołącza się do protokółu gromadzkiego. Skoro gmina budżet na taką szkołę uchwali, państwo organizuje szkołę. W szkołach z polskim językiem nauczania na życzenie rodziców 20 dzieci udziela się nauki języka macierzystego (białoruskiego, litewskiego)”. W przypadku szkół prywatnych każdy obywatel RP mógł założyć szkołę i prowadzić ją według własnego programu i metod nauczania, natomiast jedynym warunkiem był lojalny stosunek do państwa i nauczanie przedmiotów polskich34. Powyższe zarządzenie pokrywa się z wypowiedzią Z. Gąsiorowskiego udzieloną „Wileńskiej Gazecie Powszechnej”: „Szkoły prywatne białoruskie i litewskie powstawać mogą bez ograniczeń na podstawie koncesji udzielanych przez Kuratorium, pod tym względem państwo stawia minimalne wymagania. Szkoła publiczna (białoruska, litewska) może powstać, o ile zgłosi się 40 dzieci w wieku szkolnym a ich prawni opiekunowie zażądają języka białoruskiego lub litewskiego jako języka nauczania, jeżeli gmina uchwali ponoszenie świadczeń na wydatki dla takiej szkoły, wówczas szkoła publiczna powstać musi, to znaczy państwo mianuje personel nauczycielski i opłaca. Zarówno w szkołach prywatnych, jak i publicznych z niepolskim językiem nauczania język polski jest obowiązkowym od II roku nauczania”35.
Powyższe przepisy odnosiły się do województwa wileńskiego. Natomiast Okólnik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 1.05.1923 r. skierowany był do wszystkich wojewodów i głosił, że „szkoła z językiem mniejszości powinna powstać tam, gdzie się za tym oświadczają rodzice uczęszczających do niej dzieci, a nie na skutek agitacji zewnętrznej. Szkolnictwo publiczne z językiem wykładowym niepolskim powinno być otoczone opieką państwową na równi ze szkołami polskimi. Z tego powodu, gdzie dana mniejszość reprezentuje małą część ogółu ludności, dla ułatwienia administracji szkolnictwo tej mniejszości rozwijać się może tylko jako szkolnictwo prywatne”36.
Szkolnictwo powszechne dla mniejszości narodowych — zarówno publiczne, jak i prywatne — miało więc podstawy prawne do funkcjonowania i utrzymywania się. W przypadku ludności białoruskiej wszystkie powyższe przepisy nie gwarantowały jednak rozwoju szkolnictwa narodowego odpowiadającego jej potrzebom (tab. 1).
Według zestawień Towarzystwa Szkoły Białoruskiej, w roku szkolnym 1922/23 istniały 22 powszechne szkoły białoruskie, w tym 20 na Wileńszczyźnie oraz po jednej na Nowogródczyźnie i na Grodzieńszczyźnie (miasto Grodno)37. Według K. Kostrowickiego w woj. wileńskim funkcjonowało ich 36, w tym m. Wilno — 6, pow. Święciany — 13, Oszmiana — 2, Duniłowicze — 5 i Wilejka — 10, poza tym tylko jedna w woj. nowogródzkim (pow. Nieśwież). W woj. poleskim nie było ani jednej (stan z 1.03.1923 r.)38. Podobne dane zamieścił „Przegląd Wileński”, który informował, że w 1923 r. było ich 38, z czego większość na Wileńszczyźnie (6 w Wilnie i jedna w Grodnie)39. Według danych urzędowych, w grudniu 1924 r. funkcjonowały już tylko 22 białoruskie szkoły powszechne, natomiast w 12 szkołach polskich język białoruski wykładano jako przedmiot40.
Porównując liczbę szkół białoruskich na początku lat 20. z okresem okupacji niemieckiej w latach 1917-1918 widać jego szybki regres41. Nie mają podstaw opinie L. Eckerta oraz J. Mackiewicza mówiące, że o powstawaniu powszechnych publicznych szkół białoruskich decydowały żądania rodziców lub opiekunów dzieci, a mała ilość tychże szkół wynikała z niechęci do nich ludności białoruskiej, która chciała, aby jej dzieci uczęszczały do szkół polskich. W ten sposób tłumaczono brak inicjatyw na rzecz otwierania szkół prywatnych42. Powyższe opinie są jednak sprzeczne z faktem istnienia znacznej liczby szkół białoruskich podczas okupacji niemieckiej, jak również w Litwie Środkowej, zwłaszcza, że nie istniał wtedy obowiązek szkolny, a szkoły białoruskie powstawały wyłącznie z inicjatywy ludności.
M. Świechowski fakt zamknięcia szeregu szkół białoruskich tłumaczy niedostosowaniem ich programów do norm ogólnopolskich, niskim ich poziomem i brakiem kwalifikacji nauczycieli białoruskich oraz określoną polityką władz szkolnych43. Zdaniem K. Gomółki, polityka oświatowa władz polskich w latach 1921-1923 oparta była na umacnianiu polskiego stanu posiadania i asymilacji Białorusinów. Temu celowi miało służyć także szkolnictwo44.
IV. Ustawa zawierająca niektóre postanowienia o organizacji szkolnictwa z 31 lipca 1924 r.
Ustawa o organizacji szkolnictwa z 31.07.1924 r. była jedną z trzech tzw. ustaw językowych45. Dokument ten wraz z rozporządzeniem wykonawczym z 7.01.1925 r.46 szedł znacznie dalej niż Mały Traktat Wersalski i Konstytucja Marcowa, gdyż obejmował swymi postanowieniami nie tylko publiczne szkoły powszechne dla mniejszości, lecz także państwowe seminaria nauczycielskie oraz szkoły średnie ogólnokształcące i zawodowe. Zdaniem ustawy poza względami natury politycznej było uregulowanie uprawnień mniejszości narodowych — ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej — w dziedzinie szkolnictwa. Głosiła ona, że na obszarze całej Rzeczypospolitej mogły być zakładane szkoły prywatne wszelkich typów z macierzystym językiem nauczania dla dzieci narodowości ukraińskiej (wg ustawy: ruskiej), białoruskiej, litewskiej, jak i dla innych narodowości niepolskich, na tych samych warunkach co szkoły polskie (art. 1, ust. 1). Według pozostałych artykułów, w organizacji szkolnictwa publicznego na obszarze województw lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, wołyńskiego, poleskiego, nowogródzkiego, wileńskiego oraz powiatów grodzieńskiego i wołkowyskiego województwa białostockiego miały obowiązywać odmienne zasady niż na pozostałym obszarze RP (art. 1, ust. 3).
Zasadniczym typem szkoły państwowej na wymienionym obszarze, „w myśl zasady godzenia i łączenia dla zgodnego współżycia ludności ziem zróżnicowanych pod względem narodowościowym, a nie dzielenia jej”, miała być szkoła wspólna, wychowująca na dobrych obywateli państwa polskiego dzieci narodowości polskiej i niepolskiej we wzajemnym szacunku ich narodowych właściwości (art. 2).
Podstawą do zapewnienia nauki w języku macierzystym (ruskim, białoruskim lub litewskim) w państwowych szkołach powszechnych było spełnienie następujących warunków: w danej gminie ludność niepolska musiała stanowić co najmniej 25% jej mieszkańców. Dopiero wtedy ludność niepolska mogła rozpocząć starania o szkołę z macierzystym językiem nauczania. Podstawą do organizacji szkoły miało być żądanie rodziców 40 dzieci zapewnienia im nauki w języku macierzystym (art. 3).
W przypadku, gdy było tylko 39 petentów starających się o szkołę z niepolskim językiem nauczania, językiem wykładowym był w dalszym ciągu państwowy (polski), natomiast białoruski ewentualnie mógł być potraktowany jako jeden z przedmiotów nauczania. Jednak o takiej możliwości ustawa szkolna nie wspomina. Również w praktyce nie było takich przypadków47. Z oficjalnej publikacji MWRiOP pt. „Oświata i szkolnictwo w Rzeczypospolitej Polskiej” wynikało, że „naukę języka ojczystego danej mniejszości, jako osobnego przedmiotu, wprowadza się wtedy, jeżeli w szkole znajdzie się co najmniej 18 dzieci, których język ojczysty jest inny, aniżeli język nauczania w tej szkole”48. Powyższe stwierdzenie koresponduje z cytowaną wcześniej instrukcją kuratora Z. Gąsiorowskiego z 17.01.1923 r.
Jeżeli w obwodzie, w którym rodzice żądali nauki w języku mniejszości było 20 dzieci, których rodzice żądali nauki w języku państwowym (polskim), szkoła musiała być utrakwistyczna (dwujęzyczna), tj. z połową przedmiotów nauczanych po polsku, a z drugą połową po ukraińsku lub białorusku (art. 3). W prywatnych i państwowych szkołach powszechnych z niepolskim językiem nauczania obowiązkową stawała się — zgodnie z wcześniejszymi przepisami — nauka języka państwowego (polskiego), co miało zapewnić dostateczną dla celów praktycznych jego znajomość w słowie i piśmie. W klasach IV-VII wprowadzona została także nauka o Polsce współczesnej oraz historia Polski. Miało to zapewnić uczniom dostęp do szkół średnich ogólnokształcących (art. 4). Wszystkie powyższe postanowienia odnosiły się także do szkół utrzymywanych przez samorządy (art. 9). Ustawa weszła w życie dnia 1.10.1924 r. Rozporządzenie wykonawcze do ustawy szkolnej zostało wydane 7.01.1925 r. Stanowiło ono rozwinięcie poszczególnych artykułów tej ustawy49.
Sieć szkolna miała być wspólna dla wszystkich dzieci bez różnicy narodowości, przy zastosowaniu zasad zawartych w ustawie z 17.02.1922 r. o zakładaniu i utrzymywaniu publicznych szkół powszechnych (art. 2, 3 i 4 tej ustawy). Paragraf 2 rozporządzenia z 7.01.1925 r. mówił, że „każdy punkt tego obszaru należy do jednego obwodu szkolnego, a w każdym obwodzie jest jedna szkoła”. Szkoła taka była częścią sieci opracowanej przez inspektora szkolnego na następujących zasadach: w obwodzie jak najwięcej dzieci miało korzystać z publicznej szkoły powszechnej przy możliwie najwyższym jej stopniu organizacyjnym; droga dziecka z domu do szkoły mogła wynosić najwyżej 3 km; obwód szkolny miał skupiać jak najwięcej dzieci, nie więcej niż 650 i nie mniej niż czterdzieścioro50.
Przez „państwowe szkoły powszechne” należało rozumieć „publiczne szkoły powszechne” objęte postanowieniami ustawy z 17.02.1922 r. (§ 3). W myśl przepisów tej ustawy skarb państwa ponosił wszelkie wydatki na pomoce naukowe, materiały do nauki, biblioteki i druki szkolne, zaś gmina dostarczała pomieszczeń i prowadziła ich konserwację, ponosiła wydatki na wewnętrzne urządzanie szkół, ubezpieczenie, oświetlenie, opał, materiały piśmienne, utrzymywała czystość i porządek. Udział państwa i gminy w pokrywaniu świadczeń osobowych miały określić osobne ustawy. W związku z tym obowiązywała ustawa z 27.05.1919 r. o ustalaniu i wynagradzaniu nauczycieli publicznych szkół powszechnych, która głosiła, że nauczyciele jako urzędnicy państwowi mieli otrzymywać swe pensje w całości ze skarbu państwa51.
Na wymienionym określonym przez ustawę szkolną obszarze nauczania mogły być zakładane tylko publiczne szkoły z językiem nauczania państwowym (polskim), ruskim (rusińskim), białoruskim i litewskim lub utrakwistyczne polsko-ruskie i polsko-białoruskie (§ 4). Nie wolno było zakładać szkół publicznych z innymi językami nauczania.
Uprawnionymi do żądania dla swych dzieci utworzenia szkoły z macierzystym językiem nauczania były następujące osoby: ojciec dziecka; matka, o ile nie żył ojciec; opiekunowie prawni. Uprawnienie to przysługiwało ww. osobom w przypadku, gdy dane dziecko w dniu rozpoczęcia roku szkolnego było w wieku szkolnym (§ 7 i 8). Zgodnie z dekretem o obowiązku szkolnym z 7.02.1919 r. (art. 9 i 10 dekretu), wiek szkolny trwał od 1 września roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończyło lub miało ukończyć 7 lat, do końca tego roku szkolnego, w którym kończyło 14 lat52.
Żądania ujęto w formie oddzielnych deklaracji (wzór A), które musiały być opatrzone własnoręcznymi podpisami osób zainteresowanych otworzeniem szkół z niepolskim językiem nauczania, urzędowo potwierdzonymi przez notariaty, sądy, urzędy gminne lub starostwa. Następnie deklaracje należało przekazać inspektorowi szkolnemu właściwego powiatu (§ 8). Rozporządzenie nie wspominało o tym, że wraz z odpowiednią liczbą deklaracji należało dołączyć stosowne podanie oraz oddzielnie sporządzony spis rodziców i ich dzieci. Dokumenty te miał przekazywać pełnomocnik wsi, który był zobowiązany do otrzymania od inspektora pisemnego potwierdzenia. Deklaracje można było wnosić w ciągu całego roku szkolnego, przy czym w najbliższym roku szkolnym np. 1926/27 mogły być uwzględnione tylko te deklaracje, które były wniesione do dnia 31.12.1925 r. (§ 9). Po otrzymaniu deklaracji inspektor szkolny badał ich ważność, tzn. czy gmina posiada wg ostatniego spisu powszechnego 25% ludności tej narodowości, w której języku petent chciałby uczyć swe dzieci (dziecko); czy ta osoba mieszka w obrębie danego obwodu szkolnego; czy dziecko (dzieci) wymienione w deklaracji jest w wieku szkolnym; czy dana osoba jest uprawniona do składania deklaracji (§ 8). O fakcie wniesienia przez rodziców co najmniej 40 dzieci żądań wprowadzenia do szkoły niepaństwowego języka nauczania inspektor szkolny przed dniem 1 lutego był zobowiązany zawiadomić o tym ludność tego obwodu, celem umożliwienia pozostałej części rodziców wniesienia żądań nauczania w języku państwowym w postaci odpowiednich deklaracji (wzór B) w terminie do dnia 30 kwietnia (§ 10).
Do 31 maja inspektor szkolny miał przedłożyć kuratorowi umotywowane wnioski w sprawie języka nauczania oraz dołączyć do tego wszystkie odnoszące się do tej sprawy materiały, w szczególności deklaracje. W przypadku zakwestionowania ich ważności inspektor szkolny musiał to uzasadnić. O języku nauczania w danej szkole rozstrzygał kurator szkolny podając zainteresowanym osobom motywy swej decyzji (§ 12). Zainteresowani rodzice mogli odwoływać się do ministra WRiOP w ciągu 14 dni od daty ogłoszenia decyzji w lokalu gminy. W przypadku, gdy szkoła białoruska miała powstać, to poza spełnieniem warunków wymienionych w rozporządzeniu należało złożyć inspektorowi odpowiednie podanie, co również pominięto w ustawie szkolnej i wydanym do niej rozporządzeniu. Ustawa o języku państwowym i języku urzędowania rządowych i samorządowych władz administracyjnych oraz rozporządzenie wykonawcze do tej ustawy z 24.09.1924 r. dopuściło możliwość składania podań obok tekstu w języku polskim także w językach niepolskich53. Białoruska Centralna Rada Szkolna w broszurze pt. „Jak adkryć biełaruskuju szkołu” zamieściła wzory takich podań54.
Wzór A
DEKLARACJA
Ja niżej podpisany (a)..............................
(imię i nazwisko)
obywatel Rzeczypospolitej Polskiej, narodowości
.................. mieszkaniec.........................
(nazwa miejscowości)
gminy.................... powiatu......................
(nazwa gminy)
(nazwa powiatu)
jako ojciec-matka-opiekun prawny — będącego (cych) w wieku
szkolnym dziecka (dzieci):
1. ........................ 2. ........................
(imię dziecka)
(imię dziecka)
3. ........................ 4. ........................
(imię dziecka)
(imię dziecka)
na podstawie artykułu 3 ustawy z dnia 31 lipca 1924 r.,
zawierającej niektóre postanowienia o organizacji
szkolnictwa (Dz. U. R. P. Nr. 79, poz. 766) życzę sobie
wprowadzenia do -istniejącej-mającej powstać-publicznej
szkoły powszechnej w...................................
(nazwa miejscowości)
ruskiego (rusińskiego)-białoruskiego-litewskiego języka
nauczania.
Dnia.............. 19.... r.
....................................
(własnoręczny podpis)
Do Inspektora Szkolnego
w..........................
Uwaga: W tekście deklaracji wyrazy niepotrzebne skreślić
Wzór B
DEKLARACJA
Ja niżej podpisany (a)...............................
mieszkaniec..................... gminy...................
(nazwa miejscowości)
(nazwa gminy)
powiatu.........................jako ojciec-matka-opiekun
(nazwa powiatu)
prawny — będącego (cych) w wieku szkolnym dziecka (dzieci):
1. ......................... 2. .........................
(imię dziecka)
(imię dziecka)
3. ......................... 4. .........................
(imię dziecka) (imię dziecka)
na podstawie artykułu 3 ustawy z dnia 31 lipca 1924 r.,
zawierającej niektóre postanowienia o organizacji
szkolnictwa (Dz. U. R. P. Nr. 79, poz. 766) życzę sobie
państwowego języka nauczania w publicznej szkole powszechnej w .......................................
(nazwa miejscowości)
Dnia.............. 19.... r.
..........................
(własnoręczny podpis)
Do Inspektora Szkolnego
w..........................
Uwaga: W tekście deklaracji wyrazy niepotrzebne skreślić.
Óçîð ïàäàíüíÿ äà Øêîëüíàãà ²íñïýêòàðà.
Do Pana Inspektora Szkolnego
powiatu.................................................
(òóò íàï³ñàöü ïàâåò)
Pełnomocnika obywateli wsi..............................
gminy ..................................................
(íàçâàöü âîëàñüöü)
........................................................
(òóò íàï³ñàöü ³ìÿ ³ ïðîçâ³ø÷à òàãî êàìó äàðó÷àíà ïàäàöü çàÿâó ³ ðàá³öü çàõîäû àá àä÷ûíåíüí³ øêîëû)
Òîå-æ ïà-áåëàðóñêó:
Äà Ïàíà Øêîëüíàãà ²íñïýêòàðà
................................................. ïàâåòó
Ïà¢íàìîöí³êà ãðàìàäçÿí â¸ñê³............................
...................., ãì³íû.............................
........................................................
(³ìÿ ³ ïðîçâ³ø÷à ïà¢íàìîöí³êà)
PODANIE
Załączając przy niniejszem: 1. Zobowiązanie o przyjęciu na swój koszt utrzymania stróża, oraz zaopatrzenia szkoły w opał tudzież w niezbędne sprzęty szkolne; 2. Śpis dzieci, które chcą uczęszczać do szkoły; 3. Plan naukowy i śpis podręczników szkolnych; 4. Dokumenta z odpowiedniem podaniem kandydata na kierownika tej szkoły — p. .......................................
(íàï³ñàöü ïðîçüâ³ø÷à âó÷ûöåëÿ)
5. Urzędowo stwierdzone żądanie szkoły przez rodziców dzieci, — niniejszem, na zasadzie §§ 3 i 4 Ustawy o organizacji szkolnictwa, proszę p. Inspektora o uruchomienie w .........................................
(íàçâàöü ìåñöà, äçå áóäçå øêîëà)
w roku szkol. 1924/25 szkoły państwowej powszechnej
........................................................
(íàï³ñàöü, êîëüê³ êëàñà¢)
klasowej z wykładowym językiem białoruskim.
Lokal odpowiedni jest.
W imieniu mocodawców swoich:
..........................
(ïîäï³ñ ïà¢íàìîöí³êà)
ÏÀÄÀÍÜÍÅ
Äàëó÷àþ÷û äà ãýòàãà: 1. Çàáàâÿçàíüíå ¢çÿöü íà ñâîé êîøò óòðûìàíüíå ñòîðàæà, à òàêæà çäàâîë³âàöü øêîëó àïàëàì ³ íåàáõîäíûì³ øêîëüíûì³ ðý÷àì³; 2. Ñüï³ñ äçÿöåé, ÿê³ÿ õî÷óöü õàäç³öü ó øêîëó; 3. Íàâóêîâû ïëÿí ³ ñüï³ñ øêîëüíûõ ïàäðó÷í³êà¢; 4. Äàêóìýíòû ç àäïàâåäíûì ïàäàíüíåì êàíäûäàòà íà ê³ðà¢í³êà ãýòàå øêîëû ãðàìàäçÿí. ........................................
(³ìÿ ³ ïðîçüâ³ø÷à âó÷ûöåëÿ)
5. Óðàäîâà ñöüâåðäæàíàå äàìàãàíüíå øêîëû áàöüêàì³ äçÿöåé, — ãýòûì, íà ïàäñòàâå §§ 3 ³ 4 óñòàâû àá àðãàí³çöû³ øêîëüí³öòâà, ïðàøó ï. ²íñïýêòàðà ïóñüö³öü ó õîä ó ..........................................
(íàçî¢ ìÿñöîâàñüö³)
ó øêîëüíûì ãîäçå 1924/25 äçÿðæà¢íóþ íàðîäíóþ........................... ...................... êëÿñîâóþ øêîëó ç áåëàðóñêàé âûêëàäîâàé ìîâàé.
Àäïàâåäíàå ïàìÿø÷ýíüíå ¸ñüöü.
Àä ³ìÿ ñâà³õ ïà¢íàìîöí³êà¢:
..........................
(ïîäï³ñ ïà¢íàìîöí³êà)
Istniejące w chwili wejścia w życie ustawy publiczne szkoły powszechne zachowywały do końca roku szkolnego 1924/25 dotychczasowy język nauczania, o ile był nim państwowy, ruski (rusiński), białoruski lub litewski (§ 13), po czym mogła nastąpić jego zmiana w trybie opisanym w §§ 8, 9, 10, 11 ³ 12 rozporządzenia z 7.01 1925 r. W każdym przypadku, jeżeli wypłynęły żądania wprowadzenia języka państwowego do szkoły o języku niepaństwowym od rodziców 20 dzieci w wieku szkolnym, szkoła stawała się dwujęzyczna. Jeśli liczba dzieci w wieku szkolnym wynosiła mniej niż 40, językiem nauczania w tej szkole stawał się język państwowy (§ 13). Zmiana języka nauczania mogła nastąpić tylko z początkiem roku szkolnego (§ 9), czyli mogła nastąpić każdego roku. Rozporządzenie przewidywało łączenie odrębnych powszechnych szkół publicznych z językiem państwowym i ruskim (rusińskim) lub białoruskim w jedną szkołę dwujęzyczną (§ 15). Program nauczania wszystkich przedmiotów w szkołach powszechnych dwujęzycznych oraz program nauczania języka państwowego, historii polskiej i nauki o Polsce współczesnej w szkołach z niepolskim językiem nauczania oraz związane z tym zmiany miały określić osobne rozporządzenia (§ 16). W okresie przejściowym dla składania deklaracji na rok szkolny 1925/26 termin 31 grudnia 1924 r. przesunięto na 31 marca 1925 r., zaś termin 31 marca 1925 r. na 31 maja 1925 r. (§ 17).
Terminy te uległy ponownemu przesunięciu wskutek przeciągania się akcji plebiscytowej, mianowicie termin 31 marca 1925 r. został przełożony na 20 kwietnia 1925 r., zaś 31 maja 1925 r. na 20 czerwca 1925 r. Obowiązywały one na obszarze woj. wołyńskiego, poleskiego i nowogródzkiego oraz powiatów grodzieńskiego i wołkowyskiego woj. białostockiego (bez okręgu administracyjnego wileńskiego)55.
Przejdźmy do analizy tych aktów prawnych. Poważne zastrzeżenie budzi ograniczenie zasięgu terytorialnego działania ustawy szkolnej. W przypadku ludności białoruskiej poza jej zasięgiem znalazły się powiaty białostocki, bielski i sokólski. W ten sposób na drodze legalnej nastąpiło ograniczenie jej praw. Podobnie stało się z tą częścią ludności białoruskiej, która mieszkała w gminach posiadających jej wg spisu powszechnego mniej niż 25%, co tyle było krzywdzące, że w wielu przypadkach dane te były zaniżone. Według spisu z 1921 r., łącznie 117 gmin wiejskich (35%) oraz praktycznie wszystkie gminy miejskie województw północno-wschodnich, pozbawionych zostało prawa do ubiegania się o publiczne szkoły białoruskie.
Porównując wzory deklaracji należy zwrócić uwagę, iż tylko od osób żądających szkół z niepolskim językiem nauczania wymagano posiadania obywatelstwa RP. Sprawa ta została rozwiązana dopiero pod koniec lat 20. Wśród osób nie posiadających obywatelstwa polskiego zdecydowaną większość stanowiła ludność niepolska. Nie przysługiwało im prawo składania deklaracji56.
Przyjęta forma składania deklaracji stworzyła wiele możliwości do nadużyć ze strony administracji polskiej. Uwierzytelnionego podpisu żądano tylko od osób składających deklaracje w sprawie szkół z białoruskim językiem nauczania. Znaczna część ludności północno-wschodniej Polski — zwłaszcza wyznania prawosławnego — była analfabetami (tab. 2). W związku z tym wyłonił się problem — za niepiśmiennego ojca nie mogła się podpisać piśmienna matka dziecka. Jak pokazała praktyka, mogły to uczynić osoby pełnoletnie spoza najbliższej rodziny. Własnoręczność podpisu stwierdzały notariaty, sądy, urzędy gminne i starostwa — pominięto przy tym najłatwiej osiągalnego we wsi sołtysa. Ważność deklaracji badał inspektor szkolny, po nim kurator, który wydawał ostateczną decyzję w sprawie otwarcia publicznej szkoły białoruskiej.
Ludność żądającą szkoły polskiej postawiono w pozycji uprzywilejowanej. Nie żądano od niej uwierzytelnionych podpisów na deklaracjach. Poza tym miała ona dłuższy o 4 miesiące okres ich składania. Na otwarcie szkoły białoruskiej konieczne było wniesienie co najmniej czterdziestu deklaracji. W przypadku ich mniejszej liczby tworzono szkołę z polskim językiem nauczania (ewentualnie z językiem białoruskim jako przedmiotem). Zgodnie z ustawą z dnia 17.02.1922 r. władze szkolne mogły również w ogóle odmówić utworzenia szkoły. Natomiast w przypadku wniesienia w obwodzie szkolnym, gdzie ludność białoruska domagała się szkoły narodowej, co najmniej 20 deklaracji za szkołą polską, szkoła taka stawała się utrakwistyczna tj. dwujęzyczna bez względu na liczbę deklaracji „białoruskich”. W przypadku zamiany szkoły polskiej na utrakwistyczną, potrzeba było co najmniej 40 deklaracji za nauką w języku białoruskim. Niemożliwa natomiast była zmiana języka nauczania z polskiego na białoruski.
Zmiana języka nauczania mogła nastąpić tylko z początkiem roku szkolnego, co w kontekście pozostałych przepisów rozporządzenia oznaczało, że mogło to się odbyć każdego roku. Przepisy te zmierzały do formalnego zagwarantowania stabilności w tej dziedzinie, niemniej jednak przyniosły inny od zamierzonego skutek. Język nauczania mógł ulec zmianie każdego roku szkolnego, co widać na przykładzie jednej ze szkół w Wilnie, która w roku szkolnym 1925/26 i 1926/27 miała białoruski język nauczania, w r. szk. 1927/28 — polsko-białoruski, w r. szk. 1928/29 i 1929/30 — białoruski, w r. szk. 1930/31 i 1931/32 — polsko-białoruski, a od r. szk. 1932/33 — polski z językiem białoruskim nauczanym jako przedmiot57. Twórcy ustawy szkolnej nie przewidzieli również, że akcja plebiscytowa zaktywizuje ludność białoruską i przyczyni się do wzrostu uświadomienia narodowego a zwłaszcza zostaną w nią zaangażowani wszyscy działacze białoruscy niezależnie od orientacji politycznej i stosunku do państwa polskiego.
Dla ustabilizowania sytuacji w szkolnictwie na ziemiach wschodnich Prezydent RP wydał rozporządzenie z dnia 29.11.1930 r. następującej treści: „Do art. 3 ustawy z dnia 31 lipca 1924 r. ... dodaje się drugi ustęp treści następującej: Zmiana języka nauczania może nastąpić nie wcześniej, niż po 7 latach, licząc od daty uprawomocnienia się ostatniego orzeczenia ustalającego język nauczania w danej szkole”58.
V. Realizacja ustawy szkolnej w zakresie szkolnictwa powszechnego
Do 1930 r. plebiscyty szkolne odbywały się corocznie59. W ich rezultacie pod koniec lat 20. zanotowano nieznaczny wzrost liczby szkół białoruskich (tab. 3). Dostosowywanie szkolnictwa powszechnego do wymogów ustawy szkolnej z 1924 r. spowodowało zutrakwizowanie w r. szk. 1925/26 przeważającej części istniejących wówczas szkół białoruskich. Poza tym nie powstała ani jedna nowa szkoła publiczna z białoruskim językiem nauczania (tab. 3). W r. szk. 1925/26 na obszarze czterech województw funkcjonowało 378 prywatnych szkół powszechnych, w tym 112 z polskim, 2 z niemieckim, 1 z rusińskim, 164 z żydowskim lub hebrajskim, 97 z litewskim, 2 z rosyjskim, 2 z francuskim i ani jednej szkoły z białoruskim językiem nauczania. Według przeprowadzonego między 11.12.1925 r. i 9.03.1926 r. spisu szkół powszechnych przedstawiającego stan na dzień 1.12.1925 r. uczniów narodowości białoruskiej tylko nieliczni kształcili się w języku macierzystym (tab. 4 i 5)60.
Sytuacja szkolnictwa białoruskiego zmienia się nieco na lepsze w latach następnych. Wpłynęło na to aktywne uczestnictwo ludności białoruskiej w akcji plebiscytowej, jak również polityka władz polskich zaangażowanych w sprawę Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady. Pewne koncesje w dziedzinie szkolnictwa miały przyciągnąć ugrupowania białoruskie, będące w opozycji do Hromady, następnie do kontynuującego jej działalność Białoruskiego Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego „Zmahańnie”.
Według oficjalnych danych Ministerstwa WRiOP, w roku szk. 1926/27 funkcjonowały 4 publiczne szkoły powszechne z białoruskim językiem nauczania (2 w okręgu poleskim , 1 — warszawskim, 1 — wileńskim) oraz 21 prywatnych, wszystkie w okręgu wileńskim. Poza tym istniało 29 szkół polsko-białoruskich (7 w okręgu poleskim, 22 — w wileńskim)61. W r. szk. 1927/28 istniały 24 publiczne szkoły białoruskie (1 — w okręgu poleskim, 1 — warszawskim i 22 — wileńskim) oraz 9 prywatnych szkół powszechnych. Poza tym istniało 51 szkół polsko-białoruskich (9 — w okręgu poleskim, 42 — wileńskim), a w 107 publicznych szkołach polskich nauczano języka białoruskiego jako przedmiotu (28 w okręgu poleskim, 79 — wileńskim)62.
W r. szk. 1928/29 języka białoruskiego jako przedmiotu uczono w 111 publicznych szkołach powszechnych. Szkół dwujęzycznych było 55, zaś tylko z językiem nauczania białoruskim — 22. Według innych danych Ministerstwa WRiOP, w tym roku szkolnym miało być 26 szkół białoruskich i 46 utrakwistycznych63.
W końcu lat 20. szkolnictwo białoruskie było w stanie największego rozwoju w II Rzeczypospolitej. Lata 30. przyniosły całkowitą jego likwidację. Począwszy od 1930 roku władze polskie przestały się liczyć z ruchem białoruskim. Nie bez wpływu na takie podejście władz polskich miały represje i likwidacja białoruskiego życia narodowego na Białorusi Radzieckiej. Widoczną oznaką sytuacji Białorusinów w Polsce była polonizacja szkolnictwa białoruskiego (por.: tab. 6). Żadna inna narodowość tzw. terytorialna nie została pozbawiona możliwości rozwoju własnego szkolnictwa. W porównaniu do innych narodowości można mówić o wyraźnej dyskryminacji ludności białoruskiej w dziedzinie szkolnictwa narodowego.
VI. Plany zajęć. Programy. Podręczniki
Do czasu wejścia w życie przepisów ustawy szkolnej z 1924 r., w zakresie planów zajęć obowiązywały przepisy b. ZCZW. W publicznych i prywatnych szkołach powszechnych od II lub III klasy nauka języka polskiego była obowiązkowa. Bardziej szczegółowych przepisów nie opracowano. Likwidację szkolnictwa białoruskiego po przyłączeniu ziem przyznanych Polsce na podstawie traktatu ryskiego tłumaczono m.in. niedostosowaniem programu szkół białoruskich do programu szkół początkowych, który obowiązywał na obszarze państwa polskiego64. Dopiero ustawa szkolna z 1924 r. i rozporządzenia wykonawcze do tej ustawy rozwiązały ten problem. Art. 4 ustawy głosił, że w szkołach powszechnych (publicznych i prywatnych) z językiem niepolskim wykładowym nauka polskiego była obowiązkowa. Ponadto w szkołach 4-, 5, 6- i 7-klasowych obowiązkowa była historia polska i nauka o Polsce współczesnej w języku polskim. Według rozporządzenia z 7.01.1925 r., szczegółowe przepisy dla szkół z niepolskim językiem nauczania i utrakwistycznych miały zostać określone w osobnym rozporządzeniu (§ 16).
Rozporządzeniem z dnia 29.07.1925 r. minister WRiOP Stanisław Grabski określił rozkład godzin w publicznych szkołach powszechnych dwujęzycznych (tab. 7) z następującymi zaleceniami:
1. Naukę religii prowadzić należy w zasadzie w języku macierzystym dzieci.
2. Godzin, przeznaczonych na naukę języka polskiego w oddziale I, należy użyć na uczenie czytania i pisania w języku polskim. Godzin, przeznaczonych w tymże oddziale na naukę drugiego języka (ruskiego, białoruskiego), nauczyciel użyje na prowadzenie w tym języku przystępnych pogadanek. Treść do tych pogadanek czerpać będzie z najbliższego otoczenia dzieci, ich przeżyć codziennych i omawiać będzie przystępne co do treści obrazy i ilustracje. Naukę czytania i pisania w drugim języku nauczania rozpoczynać należy w drugim roku nauki.
3. Przy nauczaniu rachunków z geometrią, których nauka przewidziana jest w oddziałach niższych w drugim języku wykładowym (ruskim, białoruskim), nauczyciel winien również posługiwać się terminologią polską.
4. W innych przedmiotach nauczania należy najważniejsze terminy naukowe podawać w obu językach wykładowych.
5. Przy nauce śpiewu uwzględniać należy we wszystkich oddziałach pieśni w obu językach.
6. Normy co do używania jednego języka nauczania w nauce poszczególnych przedmiotów obowiązują zasadniczo, począwszy od roku szk. 1925/26 we wszystkich oddziałach szkół powszechnych dwujęzycznych.
Rozporządzenie weszło w życie z dniem 1.09.1925 r. W ramach przepisów przejściowych minister zalecił wprowadzić od r. szk. 1925/26 we wszystkich — poza pierwszym — oddziałach szkół, które stawały się dwujęzyczne, naukę czytania i pisania (elementarza) tego języka, który wchodził jako drugi język nauczania, a którego wcześniej dzieci się nie uczyły. Wykład przedmiotów w języku „drugim” miał być wprowadzony już w r. szk. 1925/26, o ile nie umożliwiał tego brak umiejętności czytania i pisania w tym języku65.
Dzieci ukraińskie czy białoruskie bardzo często nie wynosiły z domu nawet elementarnej znajomości języka polskiego (wyjątek mogły stanowić dzieci białoruskie wyznania katolickiego). Zgodnie z tym rozporządzeniem rozpoczynały ona naukę czytania i pisania w tym nieznanym sobie języku. Nauczanie języka ojczystego, którym posługiwały się na co dzień, w oddziale I ograniczono do pogadanek, a właściwa jego nauka rozpoczynała się rok później. W ten sposób zatwierdzono pierwszeństwo nauczania języka polskiego nad językami niepolskimi. Wzmocnieniu jego pozycji służyć miał odpowiednio skonstruowany rozkład godzin. W oddziałach I-III przewagę miało nauczanie w języku niepolskim, natomiast poczynając od klasy IV sytuacja się zmienia na korzyść języka polskiego.
Niezbyt jasne jest zalecenie dotyczące nauczania religii, która w „zasadzie” miała być prowadzona w języku macierzystym dzieci. Zgodnie z rozporządzeniem ministra WRiOP z 18.02.1927 r. nauka religii miała być prowadzona stosownie do żądania rodziców w języku ojczystym uczniów. Zezwolono przy tym w Okręgu Szkolnym Poleskim na uwzględnienie przy nauce religii prawosławnej w razie konieczności tekstów w języku staro-cerkiewno-słowiańskim66. Według art. 120 Konstytucji Marcowej, we wszystkich szkołach, których program obejmował kształcenie młodzieży do lat 18, utrzymywanych w całości lub w części przez państwo, nauka religii była obowiązkowa jako jeden z przedmiotów nauczania. Szczegółowe przepisy zawierały rozporządzenie ministra WRiOP z 9.12.1926 r. o nauce religii katolickiej oraz okólnik ministra WRiOP w sprawie nauki religii w publicznych szkołach powszechnych. Zgodnie z tymi przepisami nauka religii danego wyznania miała być prowadzona w każdej szkole, gdzie liczba dzieci tego wyznania wynosiła co najmniej 12, w przeciwnym razie przewidywano łączenie dzieci z różnych szkół w grupy co najmniej 12-osobowe67.
Dnia 15.11.1927 r. minister WRiOP wydał rozporządzenie w sprawie rozkładu zajęć w publicznych szkołach powszechnych z niepolskim językiem nauczania (tab. 8) z poniższymi zaleceniami:
1. Naukę języka polskiego należy rozpocząć od pogadanek ustnych na tematy z najbliższego otoczenia w domu i szkole. Do nauki pisania i czytania (elementarza) należy przystąpić nie prędzej, niż po upływie trzech pierwszych miesięcy nauki szkolnej.
2. W drugim roku nauki języka polskiego należy przystąpić do czytania odpowiedniej książki.
3. W szkołach, w których obecnie udziela się nauki języka polskiego już od I oddziału należy naukę tego przedmiotu w I oddziale ograniczyć wyłącznie do prowadzenia pogadanek z najbliższego otoczenia.
Poza tym do szkół z niepolskim językiem nauczania odnosiły się postanowienia art. 4 ustawy szkolnej z 1924 r. oraz wymienione wcześniej rozporządzenia regulujące kwestię religii w publicznych szkołach powszechnych68.
Analizując powyższe rozkłady godzin warto przytoczyć informacje dotyczące stopnia organizacji szkół w województwach białostockim, nowogródzkim, wileńskim i poleskim. W r. szk. 1925/26 na 384 tys. uczniów czterech województw 182,3 tys. (47,5%) uczęszczało do szkół 1-klasowych, 73,8 tys. (19,2%) — do 2-klasowych. W r. szk. 1930/31 na 513,1 tys. uczniów 154,9 tys. (30,2%) uczęszczało do szkół 1-klasowych, 129,1 tys. (25,2%) — do 2-klasowych)69. Stopień organizacji szkół, w których język białoruski był językiem nauczania ewentualnie nauczanym, jest odbiciem ogólnej sytuacji panującej pod tym względem w województwach północno-wschodnich.
Centralna Białoruska Rada Szkolna wydała jeszcze w 1924 r. obszerną broszurę pt. „Jak adkryć biełaruskuju szkołu”, zawierającą objaśnienia do ustawy szkolnej z 1924 r. i wydanego do niej rozporządzenia wykonawczego odnośnie organizacji szkolnictwa białoruskiego, do których dodano tłumaczenia i praktyczne rady przy procedurze zakładania szkoły. Poza tym w broszurze zamieszczono plan lekcji, zestawienie podręczników białoruskich oraz oparty na programach szkół polskich program nauczania z zakresu czterech pierwszych klas szkoły powszechnej z białoruskim językiem nauczania70.
Áåëàðóñê³ÿ ïàäðó÷í³ê³
I àääçåë. À. Ñìîë³÷ — Çîðêà. Ïåðøàÿ íàâóêà ÷ûòàíüíÿ ³ ï³ñàíüíÿ äëÿ áåëàðóñê³õ äçåòàê.
II àääçåë. À. Ñìîë³÷ — Çîðêà. ×àñòêà äðóãàÿ. Áåëàðóñêàÿ ãðàìàòûêà.
ß. ˸ñ³ê — Íàøàÿ Êðûí³öà.
Ë. Ãàðýöêàÿ — Ðîäíû Êðàé. Ïåðøàÿ ïàñüëÿ ëåìàíòàðà êí³æêà äà ÷ûòàíüíÿ.
III àääçåë. ß. Êîëàñ — Äðóãîå ÷ûòàíüíå äëÿ äçÿöåé áåëàðóñà¢.
Ë. Ãàðýöêàÿ — Ðîäíû Êðàé, ÷. II.
III-IV àääçåë. ß. Ñòàíêåâ³÷ — Áåëàðóñêàÿ ïðàâàï³ñü.
III-V àääçåë. Á. Òàðàøêåâ³÷ — Áåëàðóñêàÿ ãðàìàòûêà.
IV-V àääçåë. Ë. Ãàðýöêàÿ — Ðîäíû Êðàé, III-IV ÷.
VI-VII àääçåë. Ì. Ãàðýöê³ — Õðûñòàìàòûÿ áåëàðóñêàå ë³òàðàòóðû.
Öûãåëüìà — Àðûòìýòûêà.
Þðýâ³÷ — Çàäà÷í³ê äëÿ ïà÷àòêîâàå øêîëû ÷.÷. I, II, III.
Ðàê-̳õàéëî¢ñê³ — Àðûòìýòû÷íû çàäà÷í³ê, ÷. II.
Øàïà÷í³êࢠ³ Âàëüöࢠ— Àðûòìýòû÷íû çàäà÷í³ê, ÷. II.
Äàïàìîã³ äëÿ âó÷ûöåëÿ
Ó. ²ãíàòî¢ñê³ — óñòîðûÿ Áåëàðóñ³.
ϳ÷ýòà — òîå æ.
Ìàëûøý¢ — Ô³ç³àëîã³ÿ ³ àíàòîì³ÿ ÷àëàâåêà.
Çàëåíñê³ — Áàòàí³êà.
Óâàãà: Ïàäðó÷í³ê³ ç ïîëüñê³õ ïðàäìåòࢠóæûâàþööà ïà çàãàäó øêîëüíàãà ³íñïýêòàðà.
Według: Jak adkryć biełaruskuju szkołu, Vilnia 1924 r.
Ministerstwo WRiOP zajęło się ze swojej strony opracowaniem zestawu podręczników białoruskich zarówno dla szkół początkowych jak i średnich. W efekcie rozporządzeniem z 4.07.1925 r. określono jako tymczasowo dozwolone następujące podręczniki dla szkół z językiem białoruskim:
Naszaja krynica. Treciaje czytańnie dla paczatkowych biełaruskich szkoł (z rysunkami), J. Losik, wyd. B. Kleckina, Wilno 1921 r;
Rodny Kraj, Druhaja paśla lementara kniha da czytańnia, L. Hareckaja, wydanie przerobione i dopełnione, wyd. B. Kleckina, Wilno 1923 r.;
Kosmografja, R. Astrouski, Wilnia 1924, Seryja III-cia, Pryroda — Matematyka: Biełaruskaja Wydawieckaja Tawaryskaja Biblijateka szkolnych padrucznikau;
Biełaruski prawapis, R. Astrouski;
Botanika. Padrucznik dla siarednich szkoł z rasyjskaj mowy pierakłał, apracawał i dapounił K. Duszeuski, W. Zielenski;
Fizyołogija i anatomija czaławieka, N. Małyszeu;
Nasza Krynica — czytańnie dla biełaruskich szkoł, J. Losik, wydanie poprawione;
Suświetnaja historyja część II — średniowieczna, W. Osterloff i J. Szuster, przekład białoruski A. Łuckiewicza, wyd. T-wa Naukowego Białoruskiego, wyd. B. Kleckina, Wilno 1921;
Suświetnaja historyja część III — nowożytna, W. Osterloff i J. Szuster, przekład białoruski A. Smolicza, wyd. T-wa Naukowego Białoruskiego, wyd. B. Kleckina, Wilno 1922;
Elementarnaja algebra pawodle A. Kisielewa. Praktykawanaja da wymohau biełaruskich siarednich szkou. Pierakłau A. Łuckiewicz. Czaść I. Wilnia. Drukarnia „Szwiturys” 1921. Biełaruskaje Nawukowaje T-wa; Czaść II. Wilnia. Drukarnia „Szwiturys”, Biełaruskaje Wydawieckaje T-wa;
Paczatkowaja geometryja. Pierakład z rasyjskaha A. Krutalewicza, Dziarżaunaje Wydawiectwa, Moskwa — Leningrad 1924. Narodny Kamisaryjat Aświety B.R.S.I.
Geografija Białorusi A. Smolicza, wydana przez B. Kleckina w Wilnie, uznana została za niedozwoloną w szkołach w Polsce71.
Zastanawiający jest brak podręczników Taraszkiewicza, Hareckiego, Ihnatowskiego i innych autorów, które zamieszczono w broszurze pt. Jak adkryć biełaruskuju szkołu.
W 1929 r. Ministerstwo WRiOP zatwierdziło do użytku szkolnego wielce kontrowersyjny Lementar S. Lubicz-Majewskiego (główne zarzuty to m.in. ok. 250 błędów drukarskich i wykroczeń przeciwko zasadom pedagogiki, fonetyki, morfologii, składni i ortografii języka białoruskiego, zastosowanie alfabetu łacińskiego). Trochę później ukazał się Pierszy Pramień tegoż autora. Oba te podręczniki przeznaczone były do nauki języka białoruskiego w dwóch pierwszych oddziałach szkoły powszechnej72.
Pismem z dnia 2.12.1935 r. Ministerstwo WRiOP uznało za dozwolone do użytku w szkołach z białoruskim językiem nauczania następujące wydawnictwa dla uczniów szkół powszechnych: Biełaruskaja hramatyka dla szkou, B. Taraszkiewicz, wyd. V, Wilno 1929; Biełaruski prawapis. Pawodle B. Taraszkiewicza i J. Losika, R. Astrouski, wyd. II, Wilno 1930; oraz dla uczniów szkół średnich Chrestamatyja nowaj biełaruskaj litaratury, I. Dworczanin, wyd. IV, Wilno 1927; Uwodziny u nawuku ab nieorhanicznaj pryrodzie, M. Gramyka, część 2, książka pomocnicza dla nauczyciela. Ministerstwo WRiOP nie zatwierdziło do użytku w szkołach czasopisma pt. „Rodnaja mowa. Miesiacznik paświaczany pytańniam biełaruskaje mowy”73.
Okólnikiem z 2.03.1935 r. kurator Okręgu Szkolnego Wileńskiego K. Szelągowski zezwolił tymczasowo na używanie przy nauczaniu religii prawosławnej podręcznika Prawosławny malitwasłou na cerkouna-sławianskaj i biełaruskaj mowie74.
VII. Ustawa jędrzejewiczowska z 1932 r. i rewizja ustawy szkolnej z 1924 r.
Ustawa z dnia 11.03.1932 r. o ustroju szkolnym, zwana od nazwiska jej twórcy jędrzejewiczowską, dokonała ujednolicenia ustroju szkolnego tj. organizacji szkolnictwa i programów szkolnych w państwie polskim75.
W 1932 r. funkcjonowały dwa prywatne gimnazja białoruskie w Wilnie i Nowogródku. Niższe klasy tych zakładów zastępowały częściowo brak szkół powszechnych. W wyniku reformy jędrzejewiczowskiej uległy likwidacji dwie pierwsze klasy gimnazjów białoruskich. Społeczeństwo białoruskie nie uzyskało w zamian żadnej rekompensaty w postaci własnego liceum.
Program szkół średnich ogólnokształcących nowego typu oparto na II szczeblu programowym szkoły powszechnej. Na obszarze północno-wschodniej Polski zdecydowanie przeważały szkoły I stopnia. W r. szk. 1937/38 na 764 tys. uczniów czterech województw 401,9 tys. (52,6%) uczęszczało do szkół I stopnia. 650,7 tys. uczniów mieszkało na wsi, z których 401,5 (61,7%) uczęszczało do szkół I stopnia. Na liczbę 5 522 szkół przypadało 4 414 (79,9%) szkół I stopnia, 652 (11,8%) II stopnia i 456 (8,3%) III stopnia76.
Począwszy od r. szk. 1932/33 Ministerstwo WRiOP zaczęło wprowadzać w życie postanowienia ustawy o ustroju szkolnictwa.
Okólnikiem ministra WRiOP z dnia 20.05.1932 r. dokonano zmian w planach godzin szkolnych dla 7- i 6-klasowych publicznych szkół powszechnych z niepolskim językiem nauczania ustalonych rozporządzeniem z dnia 15.11.1927 r. W r. szk. 1932/33 w szkołach 7-klasowych w oddziale V zniesiono naukę języka obcego nowożytnego. 4 godziny przeznaczone do tej pory na ten przedmiot rozdzielono po 1 godzinie pomiędzy język polski, język nauczania, geografię i naukę o przyrodzie. W oddziale VI liczbę godzin przeznaczonych na język obcy nowożytny ograniczono z 3 do 2. Tę jedną godzinę dodano w I półroczu do godzin przeznaczonych na język polski, natomiast w II półroczu do godzin przeznaczonych na język nauczania. W szkołach 6-klasowych w oddziale V wprowadzono identyczne zmiany, jak w szkolach 7-klasowych, natomiast plan dla oddziału VI pozostał bez zmian. Plany godzin dla szkół dwujęzycznych 7- i 6-klasowych ustalone rozporządzeniem z dnia 29.07.1925 r. uległy analogicznym zmianom, jak w przypadku szkół z niepolskim językiem nauczania, przy czym poszczególne przedmioty zachowały swe języki nauczania. Plany godzin i programy szkół niepolskich i dwujęzycznych niżej zorganizowanych tj. 5-, 4-, 3-, 2- i 1-klasowych pozostały bez zmian77.
W dalszym etapie wprowadzania w życie postanowień ustawy o ustroju szkolnictwa z 1932 r. minister WRiOP okólnikiem z dnia 30.03.1933 r. podjął kolejne decyzje w sprawie organizacji roku szkolnego 1933/34. Nowa organizacja publicznych szkół powszechnych miała być wprowadzona dopiero w r. szk. 1934/35. Poza tym z programów i planów godzin całkowicie usunięto naukę języka obcego nowożytnego z oddziałów V i VI szkół 7- i 6-klasowych. Plany godzin i programy szkół niepolskich i dwujęzycznych niżej zorganizowanych pozostały bez zmian78. Zgodnie z okólnikiem ministra WRiOP z 14.07.1933 r., powyższe zmiany w szkołach 7- i 6-klasowych miały zostać wprowadzone w granicach możliwości i po odpowiednim przystosowaniu79.
W związku z organizacją r. szk. 1934/35 okólnikiem ministra WRiOP z dnia 10.03.1934 r. wprowadzono nowy plan zajeć w oddziałach V, VI i VII szkół 7- i 6-klasowych. W III oddziale usunięto osobną naukę historii, natomiast wzmocniono po 1 godzinie naukę języka polskiego i naukę języka nauczania. W szkołach o 3 i 4 nauczycielach nie otworzono oddziału VII. Zamiast kompletu złożonego z oddziałów V, VI i VII tworzono komplet oddziałów V i VI według dawnego planu godzin. Zachowano języki nauczania poszczególnych przedmiotów zarówno w szkołach z niepolskim językiem nauczania wg rozporządzenia z dnia 15.11.1927 r., jak i w szkołach dwujęzycznych według rozporządzenia z dnia 29.07.1925 r. Plany godzin i programy szkół niepolskich i dwujęzycznych niżej zorganizowanych pozostały bez zmian80.
W latach następnych plany godzin w szkołach dwujęzycznych i z niepolskim językiem nauczania nie zmieniły się, natomiast nowe programy wchodziły do tych szkół po odpowiednim przystosowaniu (por.: okólnik ministra WRiOP z 7.08.1936 r.)81.
Rok 1938 przyniósł istotne zmiany w ustawodawstwie szkolnym dotyczącym szkolnictwa mniejszości narodowych. Dnia 25.11.1938 r. minister WRiOP w porozumieniu z ministrem spraw wenętrznych wydał rozporządzenie w sprawie wykonania ustawy szkolnej z 31.07.1924 r. Rozporządzenie powyższe regulowało sposób wnoszenia przez rodziców deklaracji z żądaniem zmiany języka nauczania. Według nowych przepisów, deklaracje wyrażające żądanie zmiany języka nauczania na białoruski, ukraiński lub litewski mogły być wnoszone tylko w ciągu listopada, przy czym pozostała część rodziców miała prawo w terminie do 31 stycznia wnoszenia żądań nauczania w języku państwowym tzn. polskim (§ 6 i 7). Poza tym uregulowano sprawę 7-letnich okresów uprawniających do składania deklaracji. W odniesieniu do szkół, w których język nauczania został ustalony na zasadzie zgłoszonych deklaracji, mogły być brane pod uwagę jedynie deklaracje wniesione w tym roku szkolnym, w którym upłynęło 7 lat od daty uprawomocnienia się ostatniego orzeczenia ustalającego język nauczania w danej szkole (§ 11). Jeśli w powyższym terminie deklaracje nie zostały wniesione, wówczas język nauczania ustalony w poprzednim orzeczeniu miał obowiązywać przez następny okres 7-letni bez wydawania osobnego przeczenia (§ 12). „Jeżeli jednak zajdzie zmiana organizacji szkoły albo też jeśli władza szkolna uzna, iż stosunki ludnościowe lub kulturalne w danym obwodzie szkolnym uległy zmianie tak dalece, że szkoła pod względem języka nauczania stosunkom tym nie odpowiada, wówczas władza szkolna z własnej inicjatywy może zarządzić składanie deklaracji celem stwierdzenia życzeń rodziców w sprawie języka nauczania. Składanie deklaracji może być zarządzone w każdym czasie bez względu na okres 7-letni” (§ 12).
Zmiana języka nauczania mogła nastąpić tylko z początkiem roku szkolnego i obejmowała w roku szkolnym tylko klasę pierwszą, w następnych zaś latach stopniowo dalsze klasy. Kurator mógł skrócić okres przejściowy i wprowadzić zmieniony język nauczania w wyższych klasach (§ 10)82.
Powyższe rozporządzenie poprzez organiczenie możliwości składania deklaracji stanowiło kolejny krok w kierunku całkowitego wyparcia języków niepolskich, zwłaszcza białoruskiego, z publicznego szkolnictwa powszechnego.
VIII. Prywatne szkoły powszechne
Szkoły prywatne (powszechne, średnie, seminaria nauczycielskie) dla dzieci narodowości niepolskich z macierzystym językiem nauczania mogły być zakładane na tych samych prawach, co szkoły z polskim językiem nauczania. Gwarantował to MTW (art. 8) oraz Konstytucja Marcowa (art. 110 i 117). Do czasu uchwalenia ustawy szkolnej z 31.07.1924 r. obowiązywały przepisy b. ZCZW. Art. 1 ustawy szkolnej potwierdził prawa mniejszości narodowych do posiadania własnego szkolnictwa prywatnego. Natomiast art. 4 wprowadził do szkół powszechnych obowiązkową naukę języka państwowego (tzn. polskiego) oraz historię polską i naukę o Polsce współczesnej w języku polskim w zakresie zapewniającym ich znajomość dla przejścia uczniów do szkół średnich ogólnokształcących.
Koncesje na prywatne szkoły powszechne wydawały kuratoria okręgów szkolnych. W niektórych z okręgów np. wileńskim wprowadzono zwyczaj terminowego ich udzielania (na jeden rok szkolny), po czym koncesjonariusz zobowiązany był uzyskać dalsze zezwolenie. Taka praktyka nie miała uzasadnienia w przepisach83. Okólnikiem z dnia 28.02.1927 r. minister WRiOP G. Dobrucki nakazał kuratorom, aby koncesje „z reguły” wydawali bezterminowo84.
Na podstawie tego zarządzenia Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego ogłosiło w dniu 1.04.1927 r. specjalny komunikat, w którym zobowiązano od r. szk. 1927/28 zastosować się do zarządzenia władz centralnych. Następnie informowało, że bez zmian pozostały przepisy, od których wypełnienia uzależniano udzielenie koncesji na prowadzenie szkoły prywatnej (m.in. art 10 rozporządzenia Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich z 11.10.1919 r. dotyczącego szkolnictwa i oświaty)85. Ze swej strony Centralna Białoruska Rada Szkolna, opierając się na powyższych przepisach, opracowała zasady otwierania białoruskich szkół prywatnych86.
Ujednolicenie przepisów o szkołach prywatnych wszelkich typów przyniosła ustawa z dnia 11.03.1932 r. o prywatnych szkołach, zakładach naukowych i wychowawczych oraz rozporządzenie wykonawcze do tej ustawy z dnia 7.06.1932 r. Od tej pory bezpośrednią opiekę i nadzór nad prywatnymi szkołami powszechnymi i średnimi sprawowali kuratorzy okręgów szkolnych (§ 2 rozporządzenia). Obywatel polski mógł założyć szkołę pod warunkiem przedłożenia władzom szkolnym informacji dotyczących m.in. statutu szkoły, języka nauczania, nazwy, nauczycieli i kierownictwa, lokalu i wyposażenia w pomoce naukowe, środków utrzymania oraz przedłożenia pisemnego stwierdzenia właściwych władz państwowych (np. starosty), że zachowywał się nienagannie pod względem moralności oraz w stosunku do państwa (art. 2 ustawy). Powyższe zaświadczenia mieli wydawać starostowie powiatowi lub grodzcy (§ 13). Ostateczną decyzję w sprawie otwarcia danej szkoły prywatnej podejmowały władze szkolne wyznaczone przez Ministerstwo WRiOP.
Szkoła prywatna mogła być zamknięta przez sprawujące nad nią nadzór władze szkolne, gdy one stwierdziły, że nauczanie lub wychowanie odbywało się w duchu nielojalnym wobec państwa polskiego, względnie szkoła nie przeciwdziałała skutecznie szkodliwym pod względem wychowawczym wpływom na młodzież (art. 4). Dyrektorem, kierownikiem lub nauczycielem szkoły mógł zostać tylko nieskazitelny obywatel polski posiadający przewidziane stosownymi przepisami kwalifikacje zawodowe (art. 6). Władze szkolne mogły zażądać zaświadczenia o moralności i lojalności wobec państwa polskiego87.
Ustawa posłużyła się pojęciem lojalności lub nienaganności nie podając żadnej definicji terminu, otwierając w ten sposób drogę do dowolnej jego interpretacji. Uzależniała ona tworzenie szkół prywatnych od decyzji władz administracyjnych, które w ten sposób otrzymały możliwość przeciwdziałania na drodze legalnej rozwojowi niepolskiego szkolnictwa prywatnego.
Interesujące jest zarządzenie Kuratora Okręgu Szkolnego Wileńskiego z dnia 7.06.1932 r., w którym rodziców lub opiekunów chcących kształcić swe dzieci w prywatnej szkole powszechnej zobowiązano do zawiadamiania w formie deklaracji kierownika szkoły publicznej powszechnej w danym obwodzie szkolnym w terminie do końca sierpnia przed rozpoczęciem roku szkolnego. Bez takiej deklaracji dziecko (dzieci) było zapisywane z urzędu do szkoły publicznej. Szkoły prywatne mogły przyjmować na naukę tylko takie dzieci, których rodzice lub opiekunowie przedstawili zaświadczenie od kierownika szkoły potwierdzające fakt złożenia stosownej deklaracji88. Powyższe zarządzenie odnosiło się do wszystkich obywateli państwa polskiego, jednak mogło stanowić kolejną barierę do powstawania powszechnych prywatnych szkół białoruskich. Białoruskie szkoły prywatne często nie były uznawane przez inspektorów szkolnych za spełniające wymogi prawne, stąd uczęszczanie do nich dzieci było przez władze formalnie traktowane jako sprzeczne z dekretem z dnia 7.02.1919 r. o obowiązku szkolnym, podlegające karze aresztu lub grzywny. Rzeczą charakterystyczną jest fakt, że od 1932 r. nie powstała ani jedna taka szkoła.
IX. Nauczyciele szkół powszechnych
Według dekretu z dnia 7.02.1919 r. o kształceniu nauczycieli szkół powszechnych, kształcenie i wychowanie kandydatów na nauczycieli szkół powszechnych miało odbywać się w seminariach nauczycielskich opartych o program 7-klasowej szkoły powszechnej. Mogły być przy nich organizowane kursy zawodowe dla kształcenia nauczycieli w specjalnym kierunku uwzględniającym potrzeby szkół powszechnych. Czas nauki w seminarium trwał 5 lat. Po ukończeniu nauki kandydat zdawał egzamin nauczycielski, następnie odbywał 2 lata praktyki w publicznej szkole powszechnej. Po tym zdawał egzamin praktyczny (lekcja) oraz ze znajomości organizacji szkolnictwa, ustawodawstwa szkolnego, pedagogiki i dowolnego przedmiotu ogólnokształcącego. W ten sposób kandydat na nauczyciela uzyskiwał pełne kwalifikacje do nauczania w szkołach powszechnych. Edukacja w seminariach nie kończyła się maturą i z tego względu ich wychowankowie nie mogli wstępować na wyższe uczelnie89. Kształcenie nauczycieli odbywało się także na rocznych kursach nauczycielskich dla absolwentów 8letnich gimnazjów.
Postulat tworzenia sieci seminariów nauczycielskich z białoruskim językiem nauczania był jednym z najważniejszych, które wysuwali działacze białoruscy w działaniach na rzecz szkolnictwa narodowego. Zakładanie szkół prywatnych — w tym seminariów nauczycielskich — przez mniejszości gwarantował MTW i Konstytucja Marcowa. Prawna regulacja organizacji seminariów nastąpiła w wyniku uchwalenia ustawy szkolnej z 1924 r. Art. 4 ustawy głosił, że nowo zakładane państwowe seminaria nauczycielskie na obszarze województw poleskiego, nowogródzkiego i wileńskiego miały być dwujęzyczne, tzn. polsko-białoruskie (w woj. poleskim także polsko-rusińskie). Do czasu powstania pierwszego seminarium polsko-białoruskiego w państwowych seminariach nauczycielskich województw wileńskiego i nowogródzkiego miała być obowiązkowa nauka języka białoruskiego w zakresie dostatecznym do prowadzenia nauki w szkole powszechnej z językiem wykładowym białoruskim. Według rozporządzenia wykonawczego z dnia 7.01.1925 r., wszystkie seminaria istniejące w chwili wejścia w życie wspomnianej ustawy zachowywały swój język nauczania (§ 18). Program nauczania w seminariach dwujęzycznych miał zostać określony osobnym rozporządzeniem. Seminaria prywatne z niepolskim językiem nauczania mogły powstawać na tych samych warunkach, co z polskim językiem nauczania z tym, że obowiązkowymi przedmiotami stawały się język polski i prowadzona po polsku nauka literatury polskiej, historii, geografii oraz nauka o Polsce współczesnej (§ 19). Od kandydatów wstępujących do dwujęzycznych seminariów polsko-białoruskich lub w których była obowiązkowa nauka języka białoruskiego jako przedmiotu wymagano znajomości tego języka (§ 20).
Dnia 19.05.1926 r. minister WRiOP S. Mikułowski-Pomorski wydał rozporządzenie w sprawie przyjmowania uczniów do państwowych seminariów nauczycielskich. Na kurs przyjmowano kandydatów w wieku 14-17 lat posiadających m.in. urzędowo potwierdzone świadectwo moralności.
Rozróżniono trzy grupy kandydatów: 1. takich, którzy ukończyli kurs wstępny (przygotowawczy) przy danym seminarium, na który przyjmowano młodzież ze szkół niżej zorganizowanych, która zdała egzamin z języka polskiego, rachunków z geometrią, a w seminariach z językiem nauczania niepolskim — także z tego języka; 2. takich, którzy ukończyli kurs przy innym seminarium, szkołę 7-klasową lub co najmniej 3 klasy szkoły śrdniej ogólnokształcącej; 3. takich, którzy mieli niższe przygotowanie od wymienionych w punktach 1 i 2.
Kandydaci z p. 1 byli przyjmowani na podstawie ocen rocznych z kursu wstępnego. Kandydaci z p. 2 zdawali egzamin z tych samych przedmiotów, co wstępujący na kurs wstępny. Pozostali z p. 3 zdawali dodatkowo egzamin z religii, języka obcego, historii, geografii i przyrody. Poza tym obowiązywał ich egzamin ustny z języka polskiego, rachunków z geometrią oraz z drugiego języka nauczania (nie zdawano egzaminu z tego języka, gdy był on nauczany w danym seminarium jako przedmiot). Pod mianem języka nauczania w seminariach z niepolskim językiem nauczania lub z dwoma językami nauczania oraz języka nauczanego jako przedmiot w seminariach z polskim językiem nauczania należało rozumieć język ruski (ukraiński) lub białoruski w zakresie przewidzianym przez obowiązujące przepisy (np. art. 5 ustawy szkolnej)90.
Rozporządzeniem ministra WRiOP z 30.05.1926 r. ustanowiono plan godzin szkolnych w państwowych seminariach nauczycielskich dwujęzycznych oraz z jezykiem ruskim (rusińskim), białoruskim lub litewskim jako przedmiotem nauki (tab. 10). Sprawa języka nauczania poszczególnych przedmiotów w seminariach dwujęzycznych miała być uregulowana osobnym rozporządzeniem. Można przypuścić, że w tego typu seminariach prowadzono te same zajęcia, co w szkołach powszechnych dwujęzycznych.
Plan godzin wprowadzony tym rozporządzeniem obowiązywał na kursach I-III już od r. szk. 1926/27. Decyzję o rozszerzeniu go na kursy IV-V mieli podjąć kuratorzy okręgów szkolnych. Od r. szk. 1926/27 Ministerstwo WRiOP na wniosek zainteresowanych kuratoriów mogło wydawać osobne zarządzenia w sprawie wprowadzenia języka białoruskiego na kursy seminariów nauczycielskich województw wileńskiego i nowogródzkiego. Do tego czasu w żadnym seminarium nie prowadzono nauki języka białoruskiego91.
W r. szk. 1926/27 funkcjonowało 112 państwowych seminariów i kursów nauczycielskich z polskim językiem nauczania, 7 — polsko-ruskich, 2 — ruskie i 2 — niemieckie. W 12 seminariach z polskim językiem nauczania język ruski był obowiązkowym przedmiotem nauczania, a w 4 — białoruski, w 2 — litewski. Poza tym istniały 72 seminaria prywatne z polskim językiem nauczania, 7 — polsko-ruskich, 7 — ruskich, 1 — litewskie i 2 niemieckie.
W r. szk. 1927/28 funkcjonowało 115 państwowych seminariów i kursów nauczycielskich z polskim językiem nauczania (liczba seminariów z innymi językami nauczania nie zmieniła się). W 13 seminariach z polskim językiem nauczania język ruski (ukraiński) był obowiązkowym przedmiotem nauczania, w 7 — białoruski, w 1 — litewski. Poza tym istniało 78 seminariów prywatnych z polskim językiem nauczania (liczba seminariów prywatnych z innymi językami nauczania nie zmieniła się). Zdaniem Ministerstwa WRiOP wprowadzenie języków białoruskiego, ukraińskiego i litewskiego jako przedmiotów nauczania miało na celu osiągnięcie przez wychowanków zakładów wystarczającego przygotowania do udzielania nauki w szkołach z danym językiem nauczania92.
W 1930 r. w przededniu wyborów do parlamentu III kadencji minister WRiOP S. Czerwiński zarządził otwarcie z początkiem r. szk. 1930/31 utrakwistycznego polsko-białoruskiego państwowego seminarium nauczycielskiego im. Franciszka Bohuszewicza w Wilnie93. W ciągu dwóch lat istnienia zorganizowano dwa kursy (I i II). Pełna organizacja tego seminarium miała trwać do 1935 r.
W r. szk. 1930/31 funkcjonowało 231 seminariów państwowych z polskim językiem nauczania, 10 z ruskim (ukraińskim), 5 z niemieckim i 1 polsko-białoruskie. W 46 seminariach z polskim językiem nauczania język ruski był obowiązkowym przedmiotem nauczania, w 9 — białoruski, w 1 — litewski. Poza tym istniało 61 seminariów prywatnych z polskim językiem nauczania (w 15 nauczano jako przedmiotu języka ukraińskiego), 8 — z ruskim (ukraińskim) i 4 — z niemieckim94. Zakłady kształcenia nauczycieli w r. szk. 1930/31 z białoruskim językiem nauczania (-nym) przedstawia t
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
