Konstytucja Wielkiego Księstwa Litewskiego 1919 roku
Gubernialne Kowno, położone przy ujściu Wilii do Niemna, gdzie mieszkał Mickiewicz i gościł Napoleon, w końcu XIX i na pocz. XX wieku było ważnym ośrodkiem litewskiego ruchu narodowego. Żmudzkie Seminarium Duchowne i Seminarium Nauczycielskie były gniazdami działaczy narodowych rekrutujących się ze wsi. W mieście działały organizacje oświatowe i wychodziły klerykalne pisma: „Draugija” (Towarzystwo) — przeznaczone dla inteligencji, „Vienybe” (Jedność), popularny tygodnik, „Lietuvaite” (Litwinka) — miesięcznik dla kobiet oraz „Garnys” (Bocian) — pismo humorystyczne, redagowane przez A. Dambrauskasa-Jaksztasa.
I wojna światowa ograniczyła działalność społeczną i wydawniczą. Wkroczenie Niemców do Kowna w sierpniu 1915 r. doprowadziło do jej zaniku. Wielu działaczy wyjechało do Rosji. Pozostali przystąpili do pracy konspiracyjnej, skupiając się wokół triumwiratu: S. Banaitisa, prałata A. Dambrauskasa-Jaksztasa i J. Kriaucziunasa. Trójka ta przygotowała w styczniu 1916 r. plan odbudowy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dla jego omówienia zwołali 10 stycznia naradę ośmiu działaczy. Wśród 5 księży był Antanas Alekna, profesor Seminarium Duchownego w Kownie. Uczestniczył w niej dziennikarz Matas Simonaitis.
Zebrani określili się jako Naczelny Litewski Komitet Narodowy i ogłosili dokumenty dotyczące WKL. Do tych działań odnosi się uwaga anonimowego polityka polskiego, który trafnie zauważył: „Dwa momenty charakteryzują ruch litewski: bezwzględność i optymizm. Bezwzględnymi byli w doborze sojuszników od początku wojny... Oportunizm obliczony na najbardziej chwilową konstelację jest nadal ich busolą... «Sacro Egoismo» — widać również w traktowaniu ze strony Litwinów spraw białoruskiej i łotewskiej, a przede wszystkim w dualizmie, na który oparli swe państwowotwórcze dążenia”1.
Michał Romer, dobrze zorientowany w sytuacji na Litwie, w poufnym memoriale z 12 sierpnia 1915 r. napisał, że Litwini szukali kontaktu i ewentualnego współdziałania z innymi ujarzmionymi w Rosji, a zwłaszcza z Łotyszami, do których mieli najwięcej sympatii i z którymi chcieli się najściślej łączyć, „marząc o idealnym Litewsko-Łotewskim związku państwowym”2.
Rzeczywiście, zjazd łotewsko-litewski w Bernie, który odbył się 3-4 sierpnia 1915 r. domagał się od stron wojujących uznania prawa narodu łotewsko-litewskiego do szerokiej autonomii narodowej: „Łotysze i Litwini tworzą dwa rozgałęzienia jednego narodu, nie należącego ani do słowiańskiej, ani do germańskiej rasy. Zamieszkują oni w liczbie 7 milionów terytorium o 250 000 km kw., położone na brzegach Bałtyku, w dorzeczach Niemna i Dźwiny zachodniej, między Niemcami i Rosją”3.
W uchwale była wyraźnie mowa o 7-milionowym narodzie, mieszkającym na terytorium obejmującym 250 tys. km2. Dorzecze Dźwiny wynosi 85 000, Niemna — 93 500, Wenty i Lelupy — 15 000 km2, łącznie 197 500 km2. Nie wiadomo co jeszcze miało wejść do nowego państwa i skąd brały się dane o ludności. Litwinów było ponad 2 miliony, Łotyszy — 1 200 000, a doliczając Białorusinów, których w 1904 r. było — według Karskiego — 9 300 000, rachunek się nie zgadza.
Podobnie z 250 tys. km2. Licząc łącznie ziemie białoruskie, łotewskie i litewskie, znajdujące się w granicach imperium rosyjskiego oraz tzw. Małą Litwę, tj. część Prus Wschodnich, zamieszkałych przez Litwinów, nie można doliczyć się ćwierci miliona kilometrów kwadratowych.
Przyszłe Wielkie Księstwo Litewskie, według założeń Banaitisa, nawiązywało do założeń berneńskich z sierpnia 1915 r. Kim byli pomysłodawcy z Kowna?
Saliamonas Banaitis (1866-1933) był członkiem litewskiej Taryby i sygnatariuszem aktu niepodległości Litwy. W wieku 24 lat pomagał w wydawaniu pisma „Varpas” w Tylży, załatwiał sprawy redakcyjne i administracyjne. „Varpas” i „Ukininkas” były bardzo popularne na Litwie, pierwsze jako pismo dla inteligencji, drugie — przeznaczone dla rolników. Z tego okresu datuje się znajomość z Kriaucziunasem. Założył w 1905 r. w Kownie drukarnię. Miała przed I wojną światową 3 maszyny drukarskie, linotyp i zatrudniała 15 pracowników. Drukowała głównie książki religijne, w tym A. Dambrauskasa-Jaksztasa i jego pismo „Draugija” (w l. 1906-1914). Podczas niemieckiej okupacji drukował antyniemieckie materiały, postulaty w sprawie Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz projekt konstytucji. „Mimo że nie były doskonałe i nie miały większego znaczenia, był to jednak krok śmiały i energiczny”4.
Jonas Kriaucziunas (1864-1941) — działacz społeczny i dziennikarz. Ukończył gimnazjum w Suwałkach. Podjął studia medyczne w Moskwie, które przerwał po 2 latach. Po odbyciu służby wojskowej przybył do Prus Wschodnich i od 1890 r. pracował przy wydawaniu „Varpasa”. Na Litwę wrócił w 1897 r. Był aresztowany, więziony w Kownie i Piotrogrodzie, wysiedlony na 3 lata do Tallina. Od maja 1904 r. przebywał w Wilnie, gdzie redagował „Vilniaus Żinios”, a w l. 1909-1910 w Rydze wydawał „Rygos Balsas”. W Wilnie współpracował z Jonasem Basanavicziusem (1851-1927), z którym w 1906 r. wysłał memoriał do papieża Piusa X, protestując przeciwko panowaniu języka polskiego w Kościele na Litwie.
Aleksandras Dambrauskas-Jaksztas (1860-1938), działacz społeczny, filozof, krytyk literacki, poeta, esperantysta. „Najwybitniejszy teoretyk klerykalizmu litewskiego”5. Od 1906 r. był profesorem Petersburskiej Duchownej Akademii. W 1905 r. przygotował program partii chadeckiej. W 1906 r. został prezesem Towarzystwa Świętego Kazimierza i redaktorem pisma „Draugija”. Był to miesięcznik klerykalny, szowinistyczny, przeznaczony głównie dla inteligencji6. Wydał anonimowo dwie broszury: Głos Litwinów do młodej generacji magnatów, obywateli i szlachty na Litwie (1902) i Jedność czy separatyzm (1903). Odpowiedzią na jego twórczość była broszura Aleksandra Meysztowicza i J. Kordzinowskiego Przenigdy. Atakował Potop Henryka Sienkiewicza jako twór głębokiego polskiego szowinizmu.
Po przedstawieniu trójki inicjatorów odbudowy Wielkiego Księstwa Litewskiego bardziej zrozumiała staje się treść tworzonych przez nich dokumentów. Ze względów konspiracyjnych dokumenty nie są sygnowane nazwiskami autorów, ani nie jest wskazane miejsce zebrania7. Projekt konstytucji WKL przygotował Banaitis. Żaden przedstawiciel Łotyszy nie uczestniczył w zebraniu. Informacja o udziale Łotysza miała podnieść rangę zebrania. Pod postulatami podpisał się Naczelny Litewski Komitet Narodowy. Komitet taki nie istniał, a jego nazwa nigdy nie pojawiła się w żadnym dokumencie.
Wydrukowano 800 egzemplarzy postulatów i konstytucji w drukarni Banaitisa. Kolportowane one były na Suwalszczyźnie i Kowieńszczyźnie przez słuchaczy kursów nauczycielskich Towarzystwa Oświatowego „Saule”, pozostające pod wpływem Dambrauskasa-Jaksztasa, którego imieniem nazwano szkołę na przedmieściu Kowna. Materiały także rozpowszechniano jako druki szapirograficzne8.
W tym okresie przebywał w Kownie publicysta i polityk ks. Juozas Purickis (1883-1934). Pracował on w piśmie „Draugija”, a podczas wojny przebywał na Zachodzie, gdzie był czynny wśród emigracji litewskiej. Uczestniczył w różnych konferencjach, m.in. w Bernie, 28 lutego 1916 r., na której ogłoszono hasło niepodległości Litwy. Na niej padły znamienne słowa, że „Litwa w ciągu wieków była państwem niepodległym, naród litewski nigdy nie zrezygnował z dążenia do przywrócenia niepodległości, posiada on narodową indywidualność, własną odwieczną kulturę i psychologię odrębnego organizmu politycznego, rozciągającego się poza granice obecnego obszaru językowego litewskiego”9.
Jadąc do Szwajcarii zabrał on ze sobą dokumenty WKL. Za pośrednictwem Litewskiego Biura Informacyjnego przekazał je prasie szwajcarskiej, francuskiej i amerykańskiej.
O sytuacji na Litwie podczas wojny wspominał gen. Ludendorf: „Ludność... stała wobec nas ostro... Łotysz, oportunista, zachowywał się wyczekująco. Litwin sądził, iż to wybuchła dlań godzina wyzwolenia... Polak został na boku, we wrogiej postawie... Białorusin nie wchodził w rachubę, Polacy odebrali mu jego narodowość... Żyd nie wiedział jeszcze, jakie ma przybrać oblicze... — pisał. — Z litewskim duchowieństwem katolickim stanęliśmy niebawem na znośnej stopie. Przeciwnie, duchowieństwo polsko-katolickie było wrogo względem nas usposobione... Z Litwinami jeszcze prowadziło walkę, Białorusinów podbiło już zupełnie”10.
Znośne stosunki z Niemcami nie przeszkadzały duchowieństwu litewskiemu w działaniu na rzecz WKL. Oprócz kowieńskiej inicjatywy podejmowane były także próby utworzenia WKL przez ks. Antanasa Viskantasa (1877-1940). Był on jednym z inicjatorów sprzymierzenia litewsko-łotewskiego w Bernie w sierpniu 1915 r. Zabiegał on o poparcie wpływowych kół politycznych i utworzenie Biura Studiów ds. Konfliktów Terytorialnych w Europie Wschodniej. Po wojnie w Wilnie wydawał pisma propagujące odbudowę Litwy historycznej11.
Inicjatywa Viskontasa była bliska ideom Banaitisa, Kriaucziunasa i Dambrauskasa-Jaksztasa12.
Konstytucja W. Ks. Litewskiego stanowiła, że państwo będzie dziedziczną monarchią konstytucyjną o charakterze klerykalnym. Kościół katolicki był wyznaniem panującym, a arcybiskup z urzędu wchodził do Rady Państwa. Pozostałe wyznania miały mieć zagwarantowaną swobodę jeśli nie szkodzą publicznemu porządkowi. Faktycznie dyskryminowała większość Białorusinów wyznających prawosławie, Łotyszy należących przeważnie do kościołów protestanckich i litwaków — litewskich Żydów, licznych na tych terenach13.
Pastor Vilius Gaigalat (1870-1945), poseł do sejmu pruskiego był litewskim działaczem narodowym, współpracującym z „Varpasem”. Zapoznał on w 1917 r. Niemców z kowieńskim planem odbudowy WKL. Przedstawił im postulaty NLKN przyjęte w styczniu 1916 r. w Kownie w dosłownym brzmieniu14.
Książkę tę na język francuski przełożył ks. A. Viskontas. Załączył on mapę Litwy etnograficznej, obejmującej 110 030 km2 z 3 784 000 ludności, z której 2 miliony mówiło po litewsku15.
Dokumenty z 10 stycznia 1916 r. były wyłącznym dziełem Litwinów. Chociaż mowa w nich o Łotyszach i Białorusinach, to miały na względzie wyłącznie litewski interes narodowy. Gdy doszło do powstania Litwy etnograficznej, odrzucono hasła państwa wielonarodowego. Nie przeszkodziło to żądaniu włączenia do Litwy części Łotwy i Białorusi. Egoizm narodowy okazał się silniejszy aniżeli hasła solidarnościowe.
Zenowiusz Ponarski
(Toronto)
Podstawy konstytucji samorządnego Wielkiego Księstwa Litewskiego
§ 1. Prawa ludności.
Wolność wyznania, słowa, prasy, zgromadzeń i organizacji. Religią panującą na Litwie etnograficznej jest wyznanie rzymsko-katolickie, które winien wyznawać Książę wraz z całą rodziną. Inne wyznania, jeśli nie szkodzą porządkowi publicznemu, posiadają pełną swobodę. Każdy obywatel może oskarżać wszystkich urzędników z wyjątkiem ministrów.
§ 2. Prawa Księcia.
Książę jest wodzem naczelnym. Rozporządza władzą wykonawczą, wykonywaną z pomocą ministrów. Zatwierdza i ogłasza nowe ustawy. Mianuje wszytkich urzędników Księstwa. Udziela amnestii dla więźniów politycznych i ułaskawia przestępców kryminalnych. Ogłasza wojnę, zawiera pokój i porozumiewa się z innymi państwami, powiadamiając o tym Sejm, o ile to dotyczy spraw Księstwa. Umowy które obciążają skarb państwa, które ogólnie i prywatnie naruszają prawa niektórych mieszkańców Litwy, mogą być zawierane tylko za zgodą Sejmu. Zwołuje Sejm i zamyka. W przypadku nieporozumień między Księciem a Sejmem może go rozwiązać za zgodą 3/4 ministrów pod warunkiem ponownego zwołania po 4 miesiącach. Po rozwiązaniu Sejmu może wydawać ustawy w przypadku, jeśli będą podpisane przez całą radę ministrów.
Wydane w ten sposób ustawy winne być przedłożone na pierwszym posiedzeniu Sejmu do omówienia.
§ 3. Organizacja Sejmu.
Wybory do Sejmu przeprowadzane są w równym, bezpośrednim i tajnym głosowaniu. Do Sejmu Zwykłego wybiera się przedstawiciela od 2000 ludności płci męskiej i żeńskiej, a do Sejmu Wielkiego — od takiej samej liczby 2 przedstawicieli. W wyborach udział biorą obywatele, którzy skończyli 21 lat, nie pozbawieni praw obywatelskich. Przedstawiciele są wybierani na 4 lata. Każdy obywatel, który ukończył 25 lat może być wybrany przedstawicielem. Sejm ze swego grona wybiera prezydium. Propozycja rządowa odrzucona przez Sejm nie może być ponownie przekazana temu Sejmowi.
§ 4. Prawa Sejmu.
Sejm Zwykły uchwala nowe ustawy i uzupełnia dawne. Ustala podatki, zaciąga pożyczki państwowe, od ministrów żąda usprawiedliwienia się przed Sejmem lub w sądzie.
Sejm Wielki 1) decyduje o formie rządzenia, gdy wygaśnie rodzina Księcia i wybiera nową dynastię; 2) uchwala poprawki do Konstytucji i ustala nowe granice Litwy.
§ 5. Organizacja Rady Państwa i ministerstw.
Ministrów Książę wyznacza z grona obywateli, nie pozbawionych praw. Nie mogą być ministrami krewni Księcia. Ministrowie są odpowiedzialni przez W. Księciem i Sejmem. Oprócz Rady Ministrów działa Rada Państwa. Radę Państwa wybiera W. Książę i Sejm. Książę przedkłada Sejmowi 16 kandydatów, z których Sejm wybiera 8, na 4 lata. Każdy Sejm, gdy pierwszy raz się zbierze, przedstwaia W. Księciu 16 kandydatów z grona przedstawicieli. W. Książę wybiera też 8, na cztery lata. Do Rady Państwa wchodzą arcybiskup i rektorzy szkół wyższych. Rada Państwa opiniuje wniesione projekty ustaw lub zarządzenia administracyjne i przekazuje je Sejmowi, z głosem doradczym. Rada Państwa i Sąd Kasacyjny sądzą krewnych W. Księcia, ministrów i wyższych urzędników. W. Książę za zgodą Sejmu korzysta z prawa łaski.
Sejmy na Łotwie i Białorusi wybierają z własnego grona prezesów rady ministrów i przekazują na zatwierdzenie Wiekiemu Księciu. Zatwierdzony prezes rady ministrów mianuje ministrów pomocników. O wspólnych sprawach Litwy, Łotwy — Białorusi decyduje wspólna rada ministrów trzech państw.
§ 6. Finanse, armia, sąd i kościół.
Mienie W. Księcia winno być wyraźnie oddzielone od mienia państwowego. Do kontroli wszystkich rozliczeń oddzielnych państw Sejm wybiera komisję z 5 przedstawicieli. Służba wojskowa jest obowiązkowa. Sejm ustala kontyngent poborowych. Sądy są niezawisłe. Orzeczenia sądów powinny wskazywać podstawę prawną, na której się opierają. Sądy Przysięgłych rozpoznają sprawy przestępstw politycznych, kryminalnych i prasowych. Sprawy Kościoła podlegają arcybiskupowi, kontaktującemu się bezpośrednio z papieżem. Wszystkie wyznania są pod kontrolą państwa.
§ 7. Zmiana konstytucji.
Projekt o zmianie konstytucji może przedłożyć Wielki Książę lub Sejm, wyraźnie określając kierunek zmian. Przygotowany projekt Wielki Książę przedkłada Sejmowi, a po 4 miesiącach zwołuje Sejm Wielki. Sejm swój projekt omawia na trzech posiedzeniach, rozdzielonych pięciodniową przerwą. Głosowanie winno się odbyć w obecności 3/4 przedstawicieli i po aprobacie 2/3 głosów projekt przekazuje się Wielkiemu Księciu. Wielki Książę zwołuje Sejm Wielki po 4 miesiącach. W obu przypadkach Sejm Wielki rozpatruje tylko wniesione zmiany.
Sejm Wielki swe uchwały przekazuje Wielkiemu Księciu do zatwierdzenia.
Litwini, żyje jeszcze w pamięci naszej Sejm Wielki w Wilnie, obecnie po zakończeniu wojny wybierzmy nowy Sejm, wyznaczając co najmniej 2 przedstawicieli z każdej parafii, dla wybrania ze starożytnych rodów Księstwa Litewskiego Księcia dla Litwy. Musimy jeszcze wiele wycierpieć, lecz zbliża się czas, gdy ramię w ramię, z naszymi współbraćmi Łotyszami i Białorusinami, zrzucimy jarzmo gnębicieli i będziemy sami rządzić, wybierając z własnego grona swoją władzę i swój rząd.
Niech Bóg błogosławi naszą pracę i nasze ofiary, gdyż domagamy się równych praw dla siebie, aby żyć na świecie, podobnie jak inne narody.
L/itewski K/omitet N/arodowy
Postulaty Naczelnego Litewskiego Komitetu Narodowego
Wielki Komitet Wileński w dniach 4-5 grudnia 1905 r. domagał się autonomii dla Księstwa Litewskiego. Autonomiczne Księstwo Litewskie powinno składać się z Litwy etnograficznej i państw sąsiednich, które zechcą się do niej przyłączyć. Rosja nie chciała wykonać uchwał Wielkiego Sejmu, mimo że przedstawiciele nasi kilkakrotnie podnosili tę sprawę. Wybiła obecnie godzina, kiedy wypłynęła sprawa już nie autonomii, lecz pełnej samodzielności Księstwa Litewskiego. Dnia 6 stycznia przybyli przedstawiciele Litwy i Łotwy i uchwalili żądanie pełnej niepodległości dla obu narodów.
Naczelny Litewski Komitet Narodowy na Litwie z udziałem przedstawicieli Łotwy, zebrany 6 stycznia 1916 r., po rozważeniu obecnej sytuacji na Litwie i Łotwie, w związku z wojną światową i polityką, uchwalił ogłosić niżej przedstawione postulaty narodów Litwy i Łotwy:
1) Ponieważ Litwini i Łotysze tworzą grupę narodową, zupełnie odrębną od narodów słowiańskich i germańskich, zarówno pod względem języka jak i przeszłości historycznej, w imię ogłoszonej podczas obecnej wojny zasady narodów, jednoczą się dobrowolnie i utworzą odrębne konstytucyjne państwo, pod nazwą starożytną, WIELKIE KSIĘSTWO LITEWSKIE, z autonomicznymi prawami dla obu składowych części, z jednym wspólnym księciem, (pochodzącym) z dawnych książąt litewskich.
2) Wielkie Księstwo Litewskie składa się z ziem etnograficznych litewsko-łotewskich, opartych o Morze Bałtyckie.
3) Ponieważ dawniej do Wielkiego Księstwa Litewskiego należeli także Białorusini, w przypadku jeśli uznają, że to jest zgodne ze swymi narodowymi dążeniami, mogą się oni przyłączyć, jako trzecia składowa część, z takimi samymi autonomicznymi prawami.
4) Granice tych dwóch lub trzech części autonomicznych WIELKIEGO Księstwa Litewskiego ustali wspólna komisja ich przedstawicieli.
5) Naczelny Litewski Komitet Narodowy zwróci się z tymi postulatami po zakończeniu wojny do kongresu pokojowego.
Naczelny Litewski Komitet Narodowy16.
1 J. S., Na drodze rozwiązania sprawy Litwy historycznej, Kraków 1920, s. 11, 12.
2 W. Sukiennicki, Wilno na schyłku rządów carskich, [w:] „Zeszyty Historyczne” 1970, nr 17, s. 108.
3 L. Abramowicz, Litwa podczas wojny, Warszawa 1918, s. 98; L. Wasilewski, Litwa i Białoruś, Kraków 1912, s. 258. Autor przytacza Hymn litewski, według którego „Wołyń, Polesie, Podole, Żmudź i Ruś Biała są to szmaty jednej Litwy”.
4 V. Użtupas, Drukarnia Saliamonasa Banaitisa, [w:] Studia z historii litewskiego odrodzenia, t. 1, Wilno 1990.
5 L. Wasilewski, dz. cyt., s. 220.
6 L. Wasilewski, dz. cyt., s. 198.
7 J. Puzinas, Dzieła wybrane, t. 2, Chicago 1983.
8 A. Grigaraviczius, Projekty konstytucji litewskich lat 1916-1918, [w:] Studia z historii litewskiego odrodzenia, t. 3, Wilno 1991.
9 J. Purickis, Działalność Litwinów w Szwajcarii podczas Wielkiej Wojny, [w:] Pierwsze dziesięciolecie niepodległej Litwy, Kaunas 1928, s. 45; L. Abramowicz, dz. cyt., s. 99. Tekst opublikowany przez Purickisa nie zawiera słów o organizmie państwowym, „rozciągającym się poza granice obecnego obszaru językowego”.
10 M. Sokolnicki, Polska w pamiętnikach Wielkiej Wojny 1914-1918, Warszawa 1925, s. 135, 147.
11 R. Lopata, Antanas Viskantas i próba odbudowy WKL, [w:] Studia z historii litewskiego odrodzenia, t. 7, Wilno 1994.
12 M. Krupaviczius, Pamiętniki, Chicago 1972, s. 331. Autor pisał: „Kowno było w opozycji do Wilna. Wilno uważało się za postępowe, a Kowno za konserwatywne. Możliwe, że ta opinia była niedaleka od prawdy”.
13 P. Czepenas, Historia najnowsza Litwy, t. II, Chicago 1986, s. 280. Autor pisze, że minister ds. żydowskich Simas Rozenbergas (1859-1935) podczas rokowań z sowietami o granice dla ustalenia granic Litwy etnograficznej powoływał się na zasięg występowania litwaków.
14 W. Gaigalat, Litauen das besetze Gebiet, sen Volk und dessen geistige Stromungen, Frankfurt am Main 1917, s. 163, 164.
15 P. Czepenas, dz. cyt., s. 279, 280.
16 A. Grigaraviczius, dz. cyt., s. 353-357.
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
