|
Stosunki wyznaniowe w cechach mohylewskich od pierwszej połowy XVI do drugiej połowy XVIII wieku
Andrzej Jakubowski
(Toruń)
Podstawowym zadaniem niniejszego artykułu, jest odzwierciedlenie stosunków i przemian wyznaniowych występujących w środowisku rzemieślniczym Mohylewa oraz przeprowadzenie pod tym kątem analizy porównawczej statutów i przywilejów, nadanych i transumowanych przez królów cechom mohylewskim na tle innych miast w badanym okresie.
Mohylew, położony nad Dnieprem, miał stosunkowo jednolity skład narodowościowy. Zdecydowana większość mieszkańców wyznawała prawosławie. Na przełomie XVI/XVII wieku Mohylew był pod względem wielkości drugim miastem po Wilnie w Wielkim Księstwie Litewskim1 wyprzedzając, jeśli chodzi o potencjał gospodarczy, Brześć, Połock i Grodno. Jednak warunki sprzyjające funkcjonowaniu rzemiosła cechowego były podobne do stołecznych, dlatego też dociekanie komparatywne będzie dotyczyć przede wszystkim stolicy Litwy, a w mniejszym stopniu innych miast Rzeczypospolitej.
Najważniejsze źródła do tego tematu zostały już opublikowane jeszcze w XIX wieku w zbiorach dokumentów wydanych przez Wileńską Komisję Archeograficzną2. Zbiór dokumentów zamieszczonych w wydanej przez Zmitra Dauhiałłę publikacji Беларускі Архіў3 stanowi kontynuację pracy Komisji. Do dość istotnych źródeł do tego tematu trzeba zaliczyć pierwsze wydanie materiałów dotyczących Mohylewa, przez protojereja Iwana Grygorowicza w wydawnictwie Белорусский aрхив древних грамот4. Dla procedury porównawczej podczas badania struktury cechowej i stosunków wyznaniowych w innych miastach posługiwano się przywilejami wydrukowanymi w zbiorach pt. Akta Wileńskiej Komisji Archeograficznej, a także Akta cechów Wileńskich5.
Dzieje rzemiosła cechów mohylewskich stanowiły przedmiot zainteresowania wielu badaczy6, lecz związana z nim kwestia wyznaniowa w ogóle nie była jak dotychczas szczegółowo opracowana7. Historycy poruszali te zagadnienia tylko na marginesie swoich prac. Specyfiką Mohylewa, w odróżnieniu od innych miast Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego, była jednolitość narodowościowa. Odzwierciedlona była ona także we władzach miejskich. Do lat 30. XVII wieku składały się tylko z przedstawicieli prawosławia8. Stąd magistrat mohylewski wyraźnie udzielał wsparcia Cerkwi prawosławnej i jej wyznawcom9.
W artykule tym rozpatrywano stosunki wyznaniowe w cechach mohylewskich z podziałem na 4 okresy:
1. przed unią brzeską 1596 roku,
2. po unii brzeskiej do 1633 roku,
3. po nadaniu miastu praw zrównujących Mohylew z Wilnem w 1633 roku10,
4. po spaleniu Mohylewa przez wojska rosyjskie w 1708 roku, podczas wojny północnej.
Po zagarnięciu przez Moskwę w roku 1514 Smoleńska, wielu tamtejszych mieszczan, nie chcąc podlegać jurysdykcji wielkiego księcia moskiewskiego, przeprowadziło się do Mohylewa. Wśród przesiedleńców znalazła się też grupa rzemieślników. Mohylew, który z racji położenia geograficznego spełniał wszystkie warunki konieczne do szybkiego rozwoju gospodarczego, stanowił bowiem odpowiednie miejsce na osiedlenie się dla tej grupy ludzi11. Rzemieślnicy zabrali ze sobą nie tylko kapitały, doświadczenie i warsztaty, lecz przynieśli także kulturę, tradycje i wiarę.
Po nadaniu Mohylewowi prawa magdeburskiego w 1577 roku12 w mieście wykształciła się wśród rzemieślników specjalna elita tejże grupy zawodowej zwana w źródłach starostami. Na początku lat osiemdziesiątych XVI wieku próbowali tworzyć pierwsze przepisy regulujące działalność rzemieślniczą w mieście. Tak więc w roku 1580 cech kołaczników i piekarzy zgłosił do magistratu wykaz nazwisk członków tego cechu ze starostą na czele13.
W rok później kuśnierze mohylewscy przyjęli statut14, który zawierał szczegółowe przepisy określające ustrój cechowy. Dokument ten nie wspominał jednak o sprawach religijnych. W roku 1589, za przykładem stołecznego Wilna, cech kuśnierski utworzył bractwo miodowe i uchwalił statut tej organizacji filantropijnej. Treść dokumentu przepisano w znacznym stopniu ze statutu wileńskiego bractwa kuśnierskiego, wprowadzono jednak kilka istotnych zmian15. Na początku dokumentu mohylewskiego zaznaczono, że do organizacji tej może należeć „каждый посполитый человек, мещане места могилевского, закону греческого, того ремесла кушнерского сходичеся”, z czego wynika, że mohylewscy rzemieślnicy starali się zagwarantować przynależność do bractwa tylko prawosławnym. Dalej stwierdzono jednak, że „которое бы духовные якогокольвек стану римское веры и к греческое будучи вписаные в тое их братство”. Wyraz ten znosi priorytet prawosławia w przywileju i wskazuje, że do organizacji tej mogli również należeć katolicy16. Bractwo, także uzyskało prawo sycenia miodu, wosk od którego oddawano na potrzeby cerkiewne. Miejscem zebrań miał być dom przy ulicy Kordzieniewskiej za parkanem17.
Bractwo miodowe było organizacją typowo religijną, mającą za główny cel opiekę materialną nad świątyniami prawosławnymi, sprawowanie funkcji charytatywnych oraz organizowanie zebrań towarzyskich trzy razy w roku dla wspólnej konsumpcji „składu” miodowego.
Tradycja wspólnego sycenia i spożywania miodu w społeczeństwie ruskim sięgała korzeniami dawnych czasów i już podczas nadania miastu tzw. „małego” przywileju w roku 1561 król potwierdził prawo „miodowych schadzek”18. W roku 1596, po spaleniu miasta przez Nalewajkę, król ogłosił kolejny akt zezwalający na sycenie miodu wszystkim świątyniom Mohylewa, a mianowicie cerkwiom: Spaskiej, Iljińskiej, Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny (Uspieńskiej), Nikolskiej, Wniebowstąpienia, Troickiej, Kosmodemiańskiej19.
Przed zawarciem unii brzeskiej mieszczanie mohylewscy utworzyli w roku 1590 przy monasterze św. Spasa bractwo prawosławne20, które siedem lat później uzyskało od króla statut21. Władyka połocki Gedeon Brolnicki włożył wiele wysiłku, żeby utworzyć w 1602 roku alternatywne bractwo unickie22. Struktura tych stowarzyszeń nie nosiła charakteru organizacji rzemieślniczej. Można jednak zaobserwować pewne analogie statutów cechów i bractw, które miały własne organizmy administracyjno-sądowe, skupiały rzemieślników jednego zawodu, charakteryzowały się silną dyscypliną wewnętrzną oraz podobnym podejściem do spraw religijno-filantropijnych.
Analizując statuty cechów mohylewskich uchwalonych za panowania Zygmunta III nie można zaobserwować żadnych wzmianek o ograniczeniach wyznaniowych lub narodowościowych, jak to było w innych miastach Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego23. Trudno powiedzieć, czy to był objaw całkowitej tolerancji ze strony prawosławnych członków cechów i bractw, czy raczej wynikało to z faktu, że król nie podpisałby przywileju ograniczającego prawa katolików. Potwierdzając w roku 1636 prawa zrównujące Mohylew z Wilnem, król Władysław IV nakazał, aby władze miejskie Mohylewa przyjmowały: „wiary katolickiey rzymskiey ludzie, approbuiąc przywileye y listy we wszystkim, od św. pamięci antecessorów naszych dane, y przez nas samych confeowane, nie tylko do cechów, ale i do wszelakich wolności mieyskich praerogatyw y urzędów ex electione civitatis”24.
Właściwie w tym okresie rozpoczyna się bujny rozwój nie tylko Kościoła prawosławnego w mieście, lecz także i cechów mohylewskich. Jeden za drugim przedstawiciele rzemiosła wytwórczego uzyskują przywileje i potwierdzenia statutów cechowych. We wrześniu 1633 roku pod Smoleńskiem „starsi” cechu rymarzy i siodlarzy Jan Lubczyński, Waśko Bohdanowicz oraz Jan Walentynowicz otrzymali od króla przywilej, w którym Władysław IV dołączył do tego cechu miechowników, olsterników i igielników. Krawców zaś obdarował oddzielnym przywilejem w listopadzie. Cechy szewców oraz mieczników, kowali, ślusarzy i kotlarzy uzyskały królewskie potwierdzenie w grudniu 1633 roku. Rok później przywileje uzyskali złotnicy i garbarze. W roku 1636 król wystawił przywileje dla cechów kuśnierskiego oraz olejników, a w końcu 1646 roku słodownikom25. Król Władysław IV udzielił cechom nie tylko konfirmacji dotyczasowych przywilejów, lecz nadał także prawo korzystania z pieczęci i herbów cechowych oraz możliwość „szynkowania” miodu dwa razy w roku „bez płacenia ciężarów”, z oddaniem następnie wosku do określonych świątyń mohylewskich26.
Tak więc rzemieślnicy cechu rymarskiego i siodlarskiego mogli sycić po dziesięć pudów miodu w Dzień Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i na Boże Narodzenie, „połowica na cerkwie w Mohylowie będące należeć ma”, drugą zaś do „kościoła katolickiego rzymskiego”27. Szewcom pozwalano sycić miód dwa razy w roku (nie określono w których dniach), i oddawać wosk „połowicę do Kościoła farskiego”, a „połowicę do Cerkwi założenia Koźmy i Demiana”28. Krawcy mieli „szynkować” miód na „Boże Narodzenie i Wielką Noc”, z czego powinni byli odnosić wosk „do kościoła i do cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego”29. Rzemieślnicy cechu kuśnierskiego po uzyskaniu przywileju mieli składać ofiarę w postaci wosku po połowie w „Kościele farskim i cerkwi Spaskiej”30. Kolejny cech — olejników — posiadał prawo sycenia miodu „na Wielkanoc i w dzień św. Mikoły, według kalendarza ruskiego” oraz obowiązek dostarczania „połowicy wosku do Kościoła farskiego, a drugiej połowicy do cerkwi Bohojawlenia brackiej”31. Słodownicy zaś „kanonu piętnaście pudów miodu, na dwa święta doroczne ruskie, to iest na dzień św. Mikołaia na wiosnę i w iesieni, rozsycać y przedawać, z którego połowica wosku do kościoła rzymskiego, a połowa do cerkwi należeć ma”32.
W tym miejscu kilka uwag należy poświęcić historii Kościoła rzymsko-katolickiego oraz Cerkwi prawosławnej i unickiej w Mohylewie. Pierwszy kościół w mieście był „заложен костел светого (Kazimierza — A. J.) на селище Овтушке, небощика Богатого” stosunkowo późno, dopiero w 1594 roku33, chociaż w publicystyce XIX wieku przypuszczano, że świątynia katolicka istniała przed 1588 rokiem34. Powoli powiększał się majątek parafialny kosztem wiernych oraz dzięki przeprowadzonym przez księży transakcjom. Już w pierwszej połowie XVII wieku kościół farny posiadał poważne uposażenie. Z czasem powiększała się liczba katolików w Mohylewie, dlatego pomyślano o drugim kościele. Inicjatywa wyszła od karmelitów z Białynicz. W dniu 10 marca 1633 roku zakonnicy białyniccy, przy poparciu biskupa wileńskiego Benedykta Wojny, uzyskali pozwolenie Władysława IV na kupno placów w Mohylewie w celu zbudowania kościoła Trójcy Przenajświętszej (później Najświętszej Maryi Panny) i klasztoru35, budowę których wspierała szlachta mohylewska oraz bogaci mieszczanie innych miast36. W roku 1678 na zaproszenie księdza Jana Zdanowicza, proboszcza mohylewskiego, do miasta przybyli jezuici, którzy dzięki Jerzemu i Michałowi Sapiehom otrzymali zatwierdzenie na budowę kościoła37. Bernardyni mohylewscy założyli kościół św. Antoniego i klasztor w roku 1687, których fundatorem był Teodor Rzewucki. Zapisał on bernardynom majątek wartości 100 tys. złotych, co spowodowało zatargi z karmelitami, którzy mieli świadka twierdzącego, że to im przed śmiercią Rzewucki pozostawił spadek38. W Mohylewie miał powstać też klasztor franciszkanów, lecz zgodnie ze stwierdzeniem Jana Giżyckiego przeszkodzili w tym właśnie bernardyni39.
Dość skomplikowana była sytuacja w Mohylewie pomiędzy Cerkwią unicką i prawosławną. Po unii brzeskiej, przed rokiem 1619, cerkwie mohylewskie tylko formalnie należały do unickiego władyki połockiego. Jednak w rzeczywistości unici nie zdążyli „zakorzenić się” w mieście. Mieszczanie mohylewscy nie wpuścili do miasta arcybiskupa połockiego Jozafata Kuncewicza, „broniąc mu dobrowolnej drogi, (...) łajali, sromocili, zabić chcieli”40. Po zamordowaniu Kuncewicza w 1623 roku w Witebsku sprawa majątku cerkiewnego w Mohylewie została przesądzona na korzyść unitów. Prawosławni w roku 1627 podjęli próby odzyskania niektórych świątyń, jednak Zygmunt III, gorąco popierający unię, okazał się nieubłagany41.
Dopiero w roku 1632 Władysław IV utworzył władyctwo prawosławne białoruskie i pozwolił władyce mieć katedrę w Mohylewie w monasterze Spaskim, z prawem prowadzenia liturgii w cerkwiach: Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny, Św. Trójcy, Zmartwychwstania oraz Wniebowstąpienia. Jednak monaster Spaski, w którym od roku 1619 znajdowali się nie chcący wyprowadzić się z tego klasztoru uniccy bazylianie, został oddany wraz z cerkwią unitom w 1635 roku. W zamian prawosławni uzyskali cerkiew Podniesienia Krzyża Pańskiego.
Prawosławni odzyskali monaster Spaski w roku 1650, na mocy Ugody Zborowskiej z 1649 roku. Drugi monaster Bohojawlenia, należący do bractwa stauropigialnego, założony został w roku 1633. Jednak grunty ufundowane przez księcia Jana Ogińskiego bractwo posiadało od roku 1618. Na podstawie przywileju, nadanego dla bractwa mohylewskiego przez króla, miało ono prawo wybudować obok monasteru Bohojawlenia dwie cerkwie: Zesłania Ducha Świętego oraz Narodzenia Maryi Panny, które były założone w 1636 roku. Reszta cerkwi i majątku cerkiewnego pozostała w rękach władyki połockiego42.
W nieco inny sposób zostały sformułowane kolejne przywileje nadane cechom przez Władysława IV. Złotnicy mohylewscy otrzymali prawo rozsycać po dwanaście pudów miodu „na święto Trzech Króli i na święto św. Piotra”, z odniesieniem do cerkwi (nie określono której), „aby tym większa chwała Bogu rosła y tym snadnieysze świecami opatrzone w Cerkwi Bożej było”43. Garbarzom „pozwalamy po dziesięć pudów sycić na święto Tróycy i na święto Mikołaya, z którego miodu wosk na chwałę Bożą na Cerkiew ma być obracany”44. Cech mieczników, kowali, ślusarzy oraz kotlarzy mógł „miodu pudów dziesięć na rok podwakroć rozsycić na Nowe Lato i Boże Wstąpienie, od którego miodu wosk, na chwałę Bożą na Cerkiew ma być obracany i oddany”45. Dokładnie rok później na „schadce” tego cechu, rzemieślnicy uchwalili, że ze względu na brak zaleceń królewskich, wskazujących na cerkiew do której miał być odsyłany wosk, a więc „не индей, который воск з меду сычоного братского завсекгды до тое ж церкви Богоявленя Господня, собе мети и процесию тамже отправяти, (...) a не иншое на свечи теперь и потом вечне, мы сами и потомки наши давати маюти”46.
Piekarze mohylewscy uzyskali przywilej przed rokiem 1644. Przemawia za tym fakt oskarżenia cechu przez proboszcza rzymskokatolickiego z Mohylewa Jana Zwalskiego o łamanie ustawy królewskiej i nieoddanie wosku do tej świątyni47. W 1660 roku, podczas okupacji Mohylewa przez wojska moskiewskie, piekarze postarali się uaktualnić i zatwierdzić przez magistrat kolejny statut. Władze miejskie nadały im prawo posiadania własnej karczmy oraz rozsycania dwudziestu pudów miodu w dniu św. Mikołaja i na Boże Narodzenie, z czego mieli oddawać wosk po połowie do cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego oraz do cerkwi Brackiej (Bohojawleńskiej)48. Po wybiciu przez mieszczan mohylewskich garnizonu moskiewskiego i uzyskaniu amnestii od Jana Kazimierza, piekarze postarali się o przywilej, w którym pozwolono im „szynkować” miód w tych samych ilościach i w te same dni, lecz wosk miał być oddawany do kościoła rzymskokatolickiego i cerkwi Spaskiej49.
Statuty cechów mohylewskich układane były, podobnie jak w Wilnie50, na zebraniach ogólnych w obecności wszystkich członków organizacji. W odróżnieniu od innych miast Wielkiego Księstwa Litewskiego akta cechowe nie były przejmowane z innych statutów (z wyjątkiem statutu bractwa kuśnierskiego i pojedynczych artykułów innych statutów), na co wskazuje ograniczona reglamentacja tych dokumentów51. Po spisaniu artykułów cechowych cechmistrzowie i „starsi” odnosili akta do magistratu, który chętnie je zatwierdzał. O wybraniu władz cechowych decydowały raczej zawodowe umiejętności rzemieślników niż ich przynależność konfesyjna, chociaż wyznanie niewątpliwie odgrywało pewną rolę podczas elekcji. Jednak nie odzwierciedlono tego w żadnym regulaminie mohylewskich organizacji cechowych. Kolejnym etapem przy utworzeniu organizacji cechowej była konfirmacja i nadanie przywileju przez króla. Monarcha z reguły aprobował statut i „chcąc dalszą łaskę pokazać” pozwalał na „szynkowanie” miodu, nadawał herb i pieczęć, konsultując się przy tym jednak z przedstawicielami poszczególnych cechów. Niekiedy zdarzało się, że cechy próbowały samowolnie wprowadzać do przywileju wygodne dla siebie poprawki. Część z nich dotyczyła kwestii wyznaniowej. Świadectwem tego jest zarzut księdza Jana Zwalskiego pod adresem cechu garbarskiego, który miał oddawać wosk na potrzeby cerkwi brackiej, „iż sobie subreptitio modo przywilej uprościli”52. Można więc wnioskować, że rzemieślnicy mohylewscy sami wybierali Dom Boży, gdzie składali wosk.
Obowiązkiem każdego rzemieślnika było uczestnictwo w pogrzebach zmarłych członków bractwa cechowego, do którego on należał, pod groźbą zastosowania kar pieniężnych, bez względu na przynależność konfesyjną nieboszczyka. Cechmistrz każdego cechu miał aksamit i świece dla oddania ostatniej posługi nie tylko zmarłemu rzemieślnikowi lub któremuś z członków rodziny, lecz także „для погребения убогих и уломных людей, которыx поховать маемо водлуг можности любви братское а хрестианское”53. Pogrzeby oraz nabożeństwa odprawiano w świątyniach, gdzie poszczególne cechy miały własne ołtarze. Ponieważ na posiadanie cechowego ołtarza stać było tylko cechy bogate, niektóre cechy łączyły swoje fundusze dla zbudowania wspólnego miejsca modlitwy lub prosili księży, „żeby co czwierć roku (ponieważ ołtarza na ten czas przez niedostatek nasz mieć nie możemy) liturgię, albo służbę miewali, za co nagroda ma być od starszych rocznych”54.
Każdy cech mohylewski, zgodnie z przywilejami, posiadał „chorągiew, bęben, rusznice, szable y wszystkie ochędostwa”, żeby „gdy tego potrzeba ukaże w processyach y inszych occasyach”55 brać udział. W odróżnieniu od innych miast w Mohylewie nie było obowiązku obchodzenia świąt katolickich, m.in. Bożego Ciała. Jednak uczestnictwo w procesjach było sprawą honoru cechów.
Po wprowadzeniu reform wyznaniowych przez Władysława IV można zaobserwować niechęć, a nawet wrogość większości rzemieślników mohylewskich w stosunku do unitów i rzymskich katolików. Przykładem tego było atakowanie unickich bazylianów, gdy ci próbowali ratować dzwony z cerkwi św. Ilji, kiedy miasto przygotowywało się do obrony przed natarciem wojsk moskiewskich w 1633 roku. Rzemieślnicy przedmieść mohylewskich: Łupołowa56, Zarzecza oraz Zadąbrowna, przy wsparciu ławnika miejskiego Cimofieja Gładkiego, oburzyli się na najście zakonników unickich do jednej z najstarszych prawosławnych świątyń mohylewskich — cerkwi Iljińskiej, pobili i wypędzili czerńców bazyliańskich ze świątyni, „a oдин из них хотечы на священника отца Иова Закревского бердешем тяти значне за звонницу завадил заледво у церкви св. Или пан райца Северын Василевич их обронил”57.
Za kolejny przejaw antagonizmu wyznaniowego może służyć morderstwo Matiuszy Bohdanowicza, „подданого Их Милостей отцов кармелитов кляштору нового могилёвского”58, dokonane przez Iwana Otroszkowicza, złotnika miejskiego w roku 1636. Matiusza, po spędzeniu wieczoru w karczmie, omylnie trafił do domu owego rzemieślnika, który zapytał, „чей он есть?, як услышал кляшторный, а затым один другого тял, и тот што пытал рек, от тебе хлоп з кляштору”59.
W tym okresie zauważono też oznaki ignorowania księży katolickich przez rzemieślników z cechów „prawosławnych”. Jan Zwalski — pleban kościoła farnego, kilkakrotnie musiał zabiegać o przedstawienie przywilejów królewskich od cechmistrzów cechów garbarzy, mieczników, piekarzy oraz złotników, gdyż korzystając z poparcia władz miejskich rzemieślnicy tych cechów wyraźnie z lekceważeniem odnosili się do żądań proboszcza60. Dopiero od lat sześćdziesiątych XVII wieku, kiedy łacinnicy wzmocnili swoje wpływy w magistracie, zaczęto w większym stopniu liczyć się z klerem katolickim i unickim. Mimo sporadycznych napięć na tle wyznaniowym zachowane dokumenty źródłowe świadczą o tym, że w zdominowanym przez prawosławnych Mohylewie stosunki między przedstawicielami różnych narodowości układały się z reguły dobrze. Złotnicy mohylewscy w roku 1641 musieli nawet prosić władze miejskie o to, żeby zmusiły rzemieślników niemieckich Jereja i Jeziejasza „в цех приняти и перееднати”61, i nie stwarzali oni konkurencji rzemieślnikom cechowym.
Nie zawsze rzemieślnicy mohylewscy byli uczciwi w stosunku do wyznawców innych religii i w sprawach typowo zawodowych. W roku 1635 zwróciła się do magistratu Кгабрылевая жыдовка ze skargą na złotnika Siemiena Skarbata, że „взял червоные золотые, а золота три чверти на перстень и чарку”62 i nie chce oddać z powrotem. Natomiast ksiądz Krzysztof — kaznodzieja zakonu bernardynów, zarzucał Andrzejowi Kuśnierzowi, „же робил шубу с пети волков и уробил мнейше ниж ему казалем на шкоду мою”63.
Wojny kozackie oraz wojna z państwem moskiewskim w latach 1648-1667 odbiły się na stosunkach społecznych i wyznaniowych wśród mieszkańców Mohylewa i w cechach miasta w sposób następujący. Po oddaniu miasta wojskom moskiewskim w dniu 15 września 1655 roku car Aleksy Michajłowicz nadał przywilej Mohylewowi, ograniczający w znacznej mierze ludność katolicką w prawach do zajmowania urzędów w mieście64. Władze miejskie rozpoczęły intensywnie dzielić „домы и кгрунты по шляхте, вшеляких ляхов и жыдов змерлых и збеглые”65 oraz majątek kościelny, pomiędzy „убожалыми людми”, do których w większości należało uległe caratowi duchowieństwo prawosławne i członkowie magistratu mohylewskiego66. Kościół farny, jak i klasztor karmelitów, były poważnie uszkodzone w trakcie wojny, jednak największe straty były wyrządzone w latach 1655-1661, podczas pobytu w mieście wojsk moskiewskich67. Nawet dzwony kościelne decyzją cara były oddane do monasteru Spaskiego68. Kosztem majątku szlacheckiego i kościelnego były odbudowywane zniszczone podczas oblężenia przez wojska Janusza Radziwiłła cechy mohylewskie, m.in. cech piekarski, którego cechmistrz Izak Androsowicz otrzymał w roku 1656 od magistratu zamiast „дому и пляцу недалеко од валу лежачого пострадати мусели видячи ратунком вспираючи пляц голый”69. Jednak cechy mohylewskie zdołały przetrwać w tych warunkach aż do roku 1661, gdy mieszczanie „wycięli” garnizon moskiewski. Król Jan Kazimierz w dniu 9 czerwca 1661 roku ogłosił amnestię dla miasta, zaakceptował dawniej nadane prawa, wolności i przywileje70. Oprócz tego Jan Kazimierz pozwolił mieszczanom wybierać wójta, oraz nadał miastu nowy herb71.
Druga wojna północna miała dla cechów mohylewskich, jak zresztą i dla całego miasta, katastrofalne skutki. Sytuacja gospodarcza, po spaleniu Mohylewa przez wojska moskiewskie w roku 1708, była na tyle fatalna, że August II zwolnił mieszczan mohylewskich z płacenia podatków na cztery lata72. Jednak nie pomogło to cechom mohylewskim, gdyż piekarze w roku 1739 skarżyli się w magistracie, iż „żadnych przychodów nie mamy do skrzynki brackiej, przez co budynki domu cechowego porujnowały się, axamit poszarpał się”73. Ponownie zaostrzyły się stosunki wyznaniowe wśród rzemieślników. Szczególnie dotyczyło to stosunku do Kościoła, jak i kleru katolickiego do bractw cechowych. Ksiądz rzymskokatolicki Szymon Hryniewicz dopuścił się nawet rękoczynów w roku 1747 podczas wejścia na teren plebani cechmistrza mieczników74, kiedy ów rzemieślnik wraz ze sługą miejskim przyszedł odebrać dług od Leona Jurcewicza, mieszkającego na terenie plebanii. Incydent ten wywołał oburzenie wśród rzemieślników. Cechy miejskie łącznie z cechami, które nie miały obowiązku składania wosku na rzecz kościoła, „od samej konflargaty szwedzkiej y moskiewskiej, atoli jednak podatek woskowy tak do kościoła farskiego, iako y do cerkwi Bożych nie z kanonów, lecz do suo z kieszeni czyniąc składanki powinność czynili”75. Po upokorzeniu cechmistrza miecznickiego przedstawiciele cechów zwrócili się do magistratu o pozwolenie na zaprzestanie sycenia miodu i tym samym oddawania wosku na rzecz kościoła. Argumentowali tym, że „tych składów miodowych w domach cechowych nie używali y nie profitowali iuż od samej konflagraty”76. Władze miejskie odmówiły cechom „z tych przyczyn y my magistrat nad wolo nayiaśnieyszych monarchów, cechy przymuszać woli nie mamy”77, a więc obowiązek składania miodu pozostał aż do czasu pierwszego rozbioru.
O ubogim stanie cechów mohylewskich świadczy też skarga do magistratu w roku 1722 cechmistrza rymarskiego na rzemieślników tego cechu o niepłacenie składek i „robienia pokątnie”, przez co „podczas Bożego Ciała podłóg zwyczaju z chorągwią, y wszelkiem porządkiem, do niej należącym czynili praezent na co cech nasz ubogi zdołać nie może”78. Obecność rzemieślników w świątecznej procesji wymagała dość poważnych nakładów finansowych. Jednak rymarze rok później zarzucili garbarzom niewłaściwe ustawienie w szyku procesjonalnym, ponieważ „primę za cechem szewskim, a przed cechem garbarskim”79, co świadczyło o poważnym traktowaniu świąt katolickich.
W ciągu niecałych dwóch stuleci cechy mohylewskie przeżyły swój rozkwit i upadek. Nie da się określić dokładnej liczby prawosławnych, unitów oraz rzymskich katolików w mieście, ani też przynależności wyznaniowej poszczególnych rzemieślników mohylewskich, jednak można określić, na podstawie wymienionych wyżej danych, charakter wyznaniowy cechów. Rzemieślnicy, początkowo wyznający prawosławie, z biegiem czasu częściowo przechodzili na unię lub przyjmowali katolicyzm. Z czasem pojawiają się wzmianki o obecności wśród cechowych rzemieślników, tradycyjnie związanych z wiarą prawosławną, katolików. Na przykład, na początku XVIII wieku rzemieślnik cechu mieczników, tradycyjnie składającego się z prawosławnych, Leon Jurcewicz, mieszkający w majątku plebana łacińskiego, wyznawał wiarę rzymskokatolicką80. W większości rzemieślnicy pozostawali wiernymi cerkwi dyzunickiej. Natomiast nie można zgodzić się z niektórymi autorami, m.in. A. Biełorusowem, którzy twierdzą81, że cechy mohylewskie składały się z elementu prawosławnego, a jedynie kupcy należeli do wyznania katolickiego.
W wieku XVIII można zaobserwować postępy katolicyzacji i polonizacji także w mohylewskich organizacjach przemysłu wytwórczego, jak również i w całym mieście, jednak proces ten przebiegał wolniej niż w innych miastach Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Змест
Магілёў быў другім па велічыні горадам Вялікага княства Літоўскага. Больш насельніцтва налічвала толькі Вільня. Пераважную большасць гараджан у пачатку XVII ст. складалі праваслаўныя. У першай палове гэтага ж стагоддзя Магілёў перажываў перыяд вялікага гаспадарчага росквіту. Каралі Жыгімонт ІІІ і Уладзіслаў ІV абдорылі горад шматлікімі прывілеямі. Адначасна дзяржаўныя ўлады падтрымоўвалі перайманне уніятамі маёмасці Праваслаўнай царквы. Яшчэ больш дынамічна ў XVII ст. паступала замацаванне інстытута Каталіцкага касцёла. Няўступчывасць праваслаўных вернікаў прымусіла караля Уладзіслава ІV даць згоду на заснаванне праваслаўнага епіскапства ў Магілёве, званага беларускім. У саракавыя і пяцідзесятыя гада праваслаўным удалося вярнуць некалькі храмаў, забраных ім уніятамі. Рэлігійныя канфлікты ў горадзе ўскладнялі дзейнасць рамесніцкіх брацтваў (гільдый). У шматканфесійных брацтвах немагчымымі сталі супольныя патроны, храмы і алтары. Спрыяла гэта ўзніканню праваслаўных, каталіцкіх і уніяцкіх рамесніцкіх брацтваў.
1 Mohylew w 1577 r. liczył 1261 domów; Por.: Беларускі Архіў, працы і матэр’ялы да гісторыі і археалогіі, Менск 1927 (dalej: BA), t. 1, nr 1, s. 30; w roku 1604 miał już 2211; Por.: Biblioteka Uniwersytetu Państwowego w Wilnie, O. P. AT-4914, Inwentarz Główny Mohylewa z 1604 r., k. 13-107 (kopia mikrofilmowa); В. Мелешко, О торговле и торговых связях Могилева в XVII в., [в:] Труды Института Истории АН БССР, вып. 3, Mинск 1958, s. 48, więc ponad 15 000 mieszkańców; St. Alexandrowicz, Gospodarcze, prawne i etniczne osobliwości sieci miejskiej ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI-XVII w., [w:] Miasto, kultura i budowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, pod. red. J. Wyrozumskiego, Kraków 1996, s. 74; w 1661 r. rachował 2940 domów. Por.: Историко-Юридические Материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящиеся в центральном архиве в Витебске (dalej: IJM), Витебск 1871-1906, вып. 17, s. 128-129; dla porównania: donatywa kupiecka w 1643 roku składała w Wilnie 2400 zł, w Mohylewie — 2500 zł. Por.: M. Łowmiańska, Wilno przed najazdem moskiewskim 1655 roku, Wilno 1929, s. 123-124.
2 Археографический Сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси, издаваемый при Управлении Виленского учебного округа (dalej: AS), Вильно 1867-1870, t. 1-2; IJM, wyp. 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17; Акты относящиеся к истории Западной России, собраные и изданые Археографической Комиссиею (dalej: AZR), Санкт-Петербург 1848, t. 3-5; Aкты для изучения Южной и Западной России (dalej: AJZR), Санкт-Петербург 1863, t. I, II, III, IV; Aкты издаваемые Виленскою Археографической Комиссиею для разбора Древних Актов (dalej: AWAK), Вильно 1865, t. IX, X, XXXIX.
3 BA, t. 1, 2.
4 Белорусский Архив Древних Грамот (dalej: BADG), Москва 1824.
5 Akty cechów wileńskich, pod red. M. Łowmiańskiej, H. Łowmiańskiego, S. Kościałkowskiego (dalej: ACW), Wilno 1939.
6 S. Łowmiański, Handel Mohylewa w XVI wieku, Kraków 1938, s. 52-53; tenże, Struktura gospodarcza Mohylewa w czasach pomiary włócznej, [w:] Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, Lwów 1939; Ц. Сьцяпанаў, Гісторыя места Магілёва да надання яму майдеборскага права (1577), Mенск 1927, s. 336-337; J. Morzy, Geneza i rozwój cechów wileńskich do końca XVII w., „Zeszyty Naukowe UAM”, Poznań 1959, nr 4; A. Игнатенко, Ремесленное производство в городах Белорусcии в XVI-XVIII вв., Минск 1963; З. Копысский, Социально-политическое развитие городов Белоруссии в XVI — первой половине XVII в., Mинск 1975, s. 141-156; I. Maрзалюк, Магілёў ў XII-XVIII ст.ст., Лічбы і рэчы, Mінск 1998, s. 41-50.
7 Ф. Клименко, Западно-Русские цехи, „Университетские Известия”, Киев 1914, nr 2, s. 21-39; З. Копысский, Экономическое развитие городов Белоруссии в XVI — первой половине XVII в., Mинск 1966, s. 115-116; В. Мелешко, Могилёв в XVI — середине XVII в., Mинск 1988, s. 160-223; Maгілёўшчына, пад рэд. A. Беларусава, Магілёў 1927, t. I, s. 24-29.
8 Według przywileju nadanego magistratowi mohylewskiemu w 1636 roku do składu władz miejskich mieli wchodzić unici i katolicy. Por.: Нацыянальны Гістарычны Архіў Беларусi (dalej: NAHB), f. 1817, op. 1, s. 11, k. 527 odw. — 528; BA, t. I, s. 141, 144.
9 IJM, wyp. 7, s. 501; wyp. 8, s. 264-270, 270-272, wyp. 9, s. 232-235.
10 BA, t. I, s. 133-134.
11 Por.: S. Wysłouch, Uwagi o przyczynach rozwoju Mohylewa w XVI-XVII wieku, Wilno 1938, s. 340-343; S. Łowmiański, Struktura..., s. 37-38; tenże, Handel..., s. 522-525.
12 AZR, nr 77, s. 202-206.
13 IJM, wyp.7, s. 322-323; kolejne daty przyjętych statutów podane są w aneksie.
14 IJM, wyp. 7, s. 325-327.
15 AWAK, t. X, nr 1, s. 3-9; ACW, t. I, s. 22-26.
16 Por.: przywilej bractwa mohylewskiego w AJZR, t. I, s. 222-224 oraz miodowego bractwa wileńskiego w AWAK, t. X, nr 1, s. 3-9; ACW, t. 1, s. 22-26.
17 Inwentarz Główny Mohylewa za 1604 rok, s. 25.
18 BADG, s. 20; AZR, nr 28, s. 110-111.
19 BAGD, s. 73; IJM, wyp. 14, s. 418; AJZR, nr 217, s. 259.
20 Dom bracki znajdowł się przy „улице Спаской з рынку поправе”, por.: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, AR, dz. XXV, 2506, k. 7.
21 Белоруссия в эпоху феодализма, Mинск 1970 (dalej: BEF), t. I, nr 198 s. 423-426; Por.: E. Mедынский, Братские школы Украины и Белоруссии в XVI-XVII вв. и их роль в воссоединении с Россией, Moсква 1954, s. 22; Ф. Жудро, История могилёвского Богоявленского братства, Могилёв 1890, s. 18-19.
22 AS, t. II, nr 22, s. 20-22; IJM wyp. 14, s. 420-424; Por.: polemikę F. Jełońskiego w AS, t. II, s. IV (przedmowa) z Ф. Жудро, История могилёвского..., s. 25-26.
23 Dla porównania: ACW, nr 223, s. 225; tamże, nr 281, s. 401; BEF, nr 135, 179, 180; BA, t. 3, s. 48-58; M. Horn, Rzemiosło miejskie województwa bełskiego w pierwszej połowie XVII w., s. 233; J. Kwak, Nauka rzemiosła w miastach księstwa opolsko-raciborskiego od XVI — do połowy XVIII w., „Zeszyty Naukowe WSP w Opolu”, Opole 1974, zesz. XII; F. Doubek, W sprawie składu narodowościowego i wyznaniowego cechu konwisarskiego w Wilnie, „Ateneum Wileńskie”, Wilno 1930, rocz. VII, z. 1-2, s. 340; M. Łowmiańska, W sprawie składu narodowościowgo cechów wileńskich (XVI-XVIII w.), „Ateneum Wileńskie”, Wilno 1930, rocz. VII, zesz. 1-2, s. 348; S. Herbst, Toruńskie cechy rzemieślnicze, Toruń 1933, s. 66; J. Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, Warszawa 1949, s. 258-293.
24 BA, t. I, s. 144.
25 IJM, wyp. 8, s. 477-482, 456-468, 448-449 (konfirmowany w 1639 r.), 445-446, 494-502, 469-477; wyp. 9, s. 253-261, 228-232, 534-539; wyp. 15, s. 190.
26 Tamże, wyp. 8, s. 483.
27 Tamże, s. 482.
28 Tamże, wyp. 8, s. 455; wyp. 15, s. 190.
29 Tamże, s. 448-449; wyp. 15, s. 190.
30 Tamże, wyp. 15, s. 190.
31 Tamże, wyp. 9, s. 269.
32 Tamże, s. 543.
33 Боркулабовская летопись, [в:] Полное coбрание русских летописей (dalej: PSRL), t. 35, s. 245; w niektórych rosyjskich i polskich źródłach oraz opracowaniach podaje się rok powstania kościoła farnego na 1604, AS, t. 2, s. III; jednak świadectwem wcześniejszego założenia jest wzmianka o istnieniu świątyni w 1602 roku, sp. NAHB, f. 1817, op. 1, s. 6, k. 57 odw.
34 Ф. Жудро, История могилёвского..., s. 15; І. Марзалюк, Maгiлёў..., s. 104-105.
35 Cyt. za: J. Giżycki (Wołyniak), Z przeszłości karmelitów na Litwie i Rusi, Kraków 1918, t. I, s. 316-318; w latach 1654-1661 świątynie karmelickie zastały całkowicie zniszczone przez wojska moskiewskie, w tym okresie w mieście pozostał tylko jeden zakonnik, co było spowodowane obawą utracenia gruntów, por.: Путешествие в Московию барона Августина Майерберга члена императорского придворного Совета, Москва 1874, s. 203.
36 Mieszczanin smoleński Franciszek Bohdanowicz podarował 1/4 placu oraz morg sienożatny „nad Dnieprem w Mohylowie leżący” na rzecz księdza Ludwika Roxolana — prokuratora „nowego miejsca w Mohylewie zakonu karmelickiego regularis absernante ze wszystkim prawem swym”, także lentwójt mohylewski Jan Samsonowski ufundował karmelitom dom; por.: NAHB, f. 1817, op. 1, s. 11, k. 91-91 оdw., k. 444.
37 Могилёвская хроника T. P. Cурты и Ю. Tpyбницкого, PSRL, t. 35, s. 245; J. Giżycki, Materiały do dziejów Akademii Połockiej i szkół od zależnionych, Kraków 1905, s. 186; З. Яцкевіч, З гісторыі каталіцтва ў Магілёве, „Хрысьціянская Думка”, Мінск 1993, nr 2 (213), s. 56-57.
38 J. Giżycki, Z przeszłości karmelitów..., t. II, s. 97-98; Z. Jackiewicz, dz. cyt., s. 60.
39 J. Giżycki, Z przeszłości karmelitów..., s. 98.
40 Центральный Государственный Исторический Архив в Санкт-Петербурге, f. 823, оp. 1, s. 430 (kopia mikrofilmowa).
41 IJM, wyp. 8, s. 420-426.
42 Prawosławni z biegiem czasu odzyskali cerkwie należące do nich przed rokiem 1619; por.: П. Батюшков, Белоруссия и Литва, s. 232; jednak nie ma informacji o cerkwi Kosmodemiańskiej, prawdopodobnie pozostała ona w rękach unitów lub uległa zniszczeniu.
43 IJM, wyp. 8, s. 502.
44 Tamże, s. 477; w konfirmacji Jan III nie określa, do której świątyni mieli oddawać wosk; wyp. 14, s. 263.
45 Tamże, wyp. 8, s. 468.
46 Tamże, s. 510; w zebraniu uczestniczyło 46 rzemieślników.
47 Tamże, wyp. 9, s. 464.
48 Tamże, wyp. 10, s. 300-301.
49 Tamże, wyp. 10, s. 340; wyp. 15, s. 191; wyp. 16, s. 421.
50 Por.: J. Morzy, dz. cyt., s. 22.
51 Por.: В. Мелешко, Могилёв..., s. 43; Ф. Клименко, Западно-Русские цехи..., s. 21; BEF, dz. cyt., t. I, s. 295.
52 IJM, wyp. 9, s. 463.
53 Tamże, wyp. 8, s. 413.
54 Tamże, s. 426.
55 Tamże, s. 482.
56 W tej zadnieprowskiej części Mohylewa już w wieku XVI zaczęli osiedlać się rzemieślnicy, przede wszystkim kuśnierze, którzy łupili skóry, stąd nazwa miejscowości. Cyt. za: З. Яцкевiч, Зямля старажытнага горада, „Веснiк Магiлёва”, 31.08 — 06.09.1990.
57 NAHB, f. 1817, op. 1, s. 11, k. 182-183 odw.; IJM, wyp. 8, s. 442.
58 IJM, wyp. 8 s. 522.
59 NAHB, f. 1817, op. 1, s. 11, k. 416-423; IJM, wyp. 8, s. 529-530.
60 IJM, wyp. 9, s. 462-463.
61 IJM, wyp. 8, s. 416.
62 NAHB, f. 1817, op. 1, s. 11, k. 313-313 odw.
63 Tamże, k. 264 odw.
64 BA, t. I, s. 165-167; AJZR, t. 14, s. 668.
65 NHAB, f. 1817, op. 1, s. 22, k. 168 odw.
66 Tamże, k. 168-169 odw.; k. 170 odw. — 177; k. 249-250.
67 Kościół farny, według A. Meierberga, został doszczętnie zburzony, a po wojnie w jego miejscu kanonik Michał Obryński tymczasowo postawił kaplicę, por.: Путешествие в Московию..., s. 203.
68 AJZR, t. 14, s. 673-674.
69 NAHB, f. 1817, op. 1, s. 23, k. 102 odw.
70 BA, t. 1, s. 168, 176, 181.
71 NAHB, f. 1817, op. 1, s. 24, k. 5.
72 Metryka Litewska, 155, s. 291-292.
73 IJM wyp. 14, s. 191.
74 Tamże, s. 467.
75 IJM, wyp. 15, s. 191-192.
76 Tamże.
77 Tamże s. 192.
78 IJM, wyp. 12, s. 335.
79 Tamże, s. 426.
80 Podczas próby odzyskania długu od Jurcewicza cechmistrz Maksim Fiedorowicz został zaatakowany przez sługę księdza proboszcza, IJM wyp. 14, s. 465-469.
81 Maгілёўшчына, s. 26.
© Беларускае
Гістарычнае Таварыства
пры выкарыстаньні матэрыялаў спасылка
на
Беларускі Гістарычны Зборнік
абавязковая
|
Польскі аўкцыён
