|
Parafia w Starym Korninie w XVI-XVIII wieku
Joanna Korch
(Hajnówka)
1. Stary Kornin — dzieje miejscowości
Według znawców onomastyki nazwa Kornin należy do nazw dzierżawczych i pochodzi od imienia Korno (cerk. Kornilij; pol. Kornel, Korneliusz) lub od staropolskiego Korna1. Możemy więc przyjąć, iż pierwszym mieszkańcem wsi był człowiek, od którego imienia utworzono nazwę wsi. Człon „stary” pojawił się o wiele później, najprawdopodobniej po 1596 roku, kiedy to powstała nowa miejscowość również o nazwie Kornin2. Przymiotnik „stary” dołączono więc do nazwy osady, jako określenie dla miejscowości wcześniej istniejącej.
Wieś Kornin (Stary), podobnie jak okoliczne wsie (Witułtowo — dziś Witowo, Stok — dziś Istok, Koryciszcza — dziś Korycisk, Mochnate, Morze, Berezowo — dziś Berezowo Stare, Zbucz, Kuraszewo, Kamień, Młyn Wieżanka) została osadzona przez królewskiego dworzanina Ostafija Chaleckiego w ramach przeprowadzanej — na terenie włości bielskiej — pomiary włócznej3. Dokładna data powstania miejscowości nie jest znana; natomiast najstarsza wzmianka o Korninie pochodzi z lustracji leśnictwa bielskiego z 1571 roku4. Według Jerzego Wiśniewskiego Kornin założono przed 1570 rokiem5. Świadczy o tym fakt, iż w 1569 roku granice pól wsi Witułtowo, Stok, Jahodnik, Dubicze Osoczne, Kojły, Kuraszewo stanowiły granicę nowego osadnictwa.
Nowo powstałe wsie (Kornin, Witułtowo, Stok, Koryciszcza, Mochnate, Morze, Berezowo (Stare), Kuraszewo, Zbucz, Kamień, Jahodnik, Łoknica, Szostakowo, Kojły, Dubicze Osoczne) wydzielono w odrębną jednostkę zwaną leśnictwem bielskim, które „rozciągało się szerokim pasmem na wschodniej granicy bielskiego powiatu, u zrębów Puszczy Białowieskiej, z północy na południe, od włości narewskiej aż do kleszczelskiej, opierają się na zachodzie o ścianę samego starostwa bielskiego”6. Stanowiło ono jedną z licznych królewszczyzn podlaskich7.
Leśnictwo bielskie przed 23 stycznia 1618 roku Zygmunt III nadał wojewodzie mińskiemu Mikołajowi Sapieże8, który z kolei 16 października 1635 roku scedował majątek na swego syna Kazimierza Mikołaja9. W jego rękach dzierżawa ta pozostawała do chwili śmierci w 1639 roku. W tym samym roku leśnictwo otrzymał marszałek nadworny koronny Adam Kazanowski10. Po jego śmierci w 1649 roku królewszczyzna ta przeszła na wdowę Elżbietę ze Słuszków Kazanowską11, która poślubiwszy starostę łomżyńskiego Hieronima Radziejowskiego wniosła mu w posagu leśnictwo bielskie. Gdy H. Radziejowski został pozbawiony urzędów i dzierżaw12, leśnictwo bielskie nadano Łukaszowi Opalińskiemu (1612-1662), a następnie zaliczono je do uposażenia królowej Ludwiki Marii13. W 1667 roku królewszczyzna ta została przejęta przez Jana Klemensa Branickiego14, marszałka nadwornego koronnego, a w 1686 roku wdowa po nim ustąpiła leśnictwo synowi Stefanowi. Leśnictwo bielskie na długie lata weszło w posiadanie Branickich.
Dla przybywających do Kornina osadników, którzy głównie pochodzili z bielskich i drohickich wsi, wymierzono 30 włók gruntu średniego. Napływ nowych osadników odbywał się powoli: w 1571 roku na 30 włók zagospodarowano jedynie 7 włók15, natomiast w 1576 roku zostało zasiedlonych już 28 włók16. Ponadto dwie włóki stanowiły własność wójta i z tego tytułu były zwolnione ze świadczeń. W 1576 roku w granicach wsi znajdowało się również 18 morgów „gruntu dobrego”17 tzw. zaścianku. Grunty tego rodzaju były przeznaczane na wspólny użytek mieszkańców wsi (pastwiska, las), bądź też oddawano je chłopom, którzy z zaścianku ponosili dodatkowe świadczenia. W przypadku Kornina, źródła nie informują nas, jaki charakter miał znajdujący się przy wsi zaścianek.
Tuż po osadzeniu wsi zorganizowano w Korninie wójtostwo. W takiej sytuacji wójtem z reguły zostawała ta osoba, która organizowała osadnictwo danej miejscowości. Poza tym urząd wójta zwykle powierzano przedstawicielom szlachty. Możemy jedynie przypuszczać, iż pierwszym wójtem w Korninie był Ostafij Chalecki. Jednak musiał on krótko sprawować ten urząd skoro lustracje, poczynając od 1571 roku, wymieniają na tym stanowisku Pawła Rudnika18. Wójtostwo obejmowało — poza Korninem — wsie Witułtowo, Stok, Koryciszcza19.
Stanowisko wójta należało do dość intratnych. Posiadał on bowiem dwie włóki zwolnione z czynszu i innych świadczeń. Oprócz opłat sądowych (co trzeci grosz od każdej kary) ściągał czynsz i daniny w naturze. Ustawą wołoczną z 1559 roku wójt został zobowiązany do nadzorowana prac mieszkańców swego wójtostwa, do udziału w podwodach i pilnowania porządku na podległym mu obszarze20. Pomocnikami wójta w jego obowiązkach byli ławnicy (na wójtostwo 2-3 osoby), którzy przede wszystkim dbali o to, aby poddanym nie działa się krzywda21.
Powstanie karczmy w królewszczyznach zależało jedynie od zgody króla. Gdy król wydał takie pozwolenie, karczmy oddawane były w arendę, głównie leśniczym albo wójtom. Zarząd administracyjny nad karczmami spoczywał na leśniczym, który to ściągał kapszczyznę22. Istniejąca w Korninie karczma piwna23 została oddana w arendę, ale źródła nie podają komu. Należy podkreślić, iż karczma na wsi pełniła nie tylko funkcję gospody, ale również i zajazdu dla podróżnych; była ponadto miejscem zgromadzeń dla miejscowej ludności. Karczma, poprzez wyłączność warzenia trunków i ich sprzedaży, ograniczała szerzenie się tego procederu wśród chłopów, co niejednokrotnie prowadziło również i w Korninie do konfliktów na tym tle. Uciążliwy przymus propinacji doprowadził m.in. do otwartego sporu między chłopami a dzierżawcą leśnictwa bielskiego w 1640 roku24 i 1651 roku25.
Wymiar powinności chłopów zależał od jakości ziemi, jaką otrzymali po wymierzeniu wsi26. Na uwagę zasługuje ponadto fakt, iż po osiedleniu się w nowej miejscowości przysługiwały im lata wolnizny w płaceniu czynszu i w powinnościach. W 1576 roku chłopi z Kornina „z każdej włóki płacą czynszu gr. 12 lit., osady gr. 30, za owsa beczek 2 i za odwóz gr. 20, a gdyby owies w ziarnie oddawali w swej dzierżawie albo w bielskiej poddani siół tego leśnictwa, tylko mają płacić za odwóz po gr. 5 lit., od beczki, a beczek 2 owsa dać i odwieźć, gdzie by było rozkazane KJM; a gdyby owies gdziekolwiek dalej wieźli, tedy za odwóz nie będą winni nic dawać; siana wóz albo za siano i za odwóz gr. 5; żyta beczka 1 albo za żyto gr. 10; za tłoki gr. 12, ze stacyją, gęsi, kury, jajca, niewody gr. 8, co czyni z włóki zł. pol. 4/1/41/2”27. Jak widzimy, istniała możliwość zastąpienia świadczeń w naturze opłatą pieniężną. Poza wyżej wymienionymi obciążeniami chłopi zostali obarczeni podatkiem zwanym młynowym i wyrubnym28. Z chwilą uchwalenia poboru (zw. łanowym nadzwyczajnym), zaczęło na poddanych z Kornina ciążyć nowe pieniężne świadczenie, którego sympla wynosiła 30 groszy z łanu29. Pobór obejmował kmieci, zagrodników i rzemieślników. Ciążył ponadto na chłopach obowiązek podwód (jedna podwoda z 3-4 włók) i tutaj często zdarzały się nadużycia ze strony dzierżawców leśnictwa bielskiego30. Do powinności mieszkańców Kornina należała również stróża folwarku w Ladzie, gdzie rezydował leśniczy bielski. Pomiara włóczna wprowadziła robociznę w postaci dwóch dni z włóki na tydzień, ale w materiale źródłowym z XVII wieku, dotyczącym Kornina, nie ma na ten temat żadnych informacji, co nie oznacza, że chłopi zostali zwolnieni z tej powinności.
Powinności kmieci ze Starego Kornina oraz okolicznych wsi sukcesywnie wzrastały. W 1640 roku m.in. na tym tle doszło do otwartego konfliktu z dzierżawcą leśnictwa bielskiego Adamem Kazanowskim, kiedy ten wystąpił z inicjatywą utworzenia nowego folwarku w Trywieży „dla lepszego dozoru i strzeżenia puszczy”31. Obsługą powstającego folwarku miałyby się zajmować okoliczne wsie, w tym i Stary Kornin. Oznaczało to zwiększenie świadczeń, na co chłopi nie chcieli się zgodzić, powołując się na liczne przywileje. Mimo protestów, Władysław IV wydał przyzwolenie na utworzenie w Trywieży folwarku32.
Zgodnie z przewidywaniami wzrósł wymiar powinności kmieci. Niezadowolenie to znalazło ujście w sądzie referendarskim33. W 1651 roku chłopi wnieśli oskarżenie przeciwko Elżbiecie Kazanowskiej, domagając się zmniejszenia powinności oraz likwidacji folwarku w Trywieży34. Chłopi, broniąc swoich praw, powoływali się na przywileje nadane im przez Annę Jagiellonkę i Władysława IV35. Król Jan Kazimierz wydał wyrok na korzyść chłopów: „Poddanym wsi w przednim gruncie leżących, to jest Zbucza, Mochnatego, Morza, Dubicz, Kornina Nowego, Brzozowa Nowego, Kornina Starego, Kuraszewa Starego, Ossówki, Brzozowa Starego i Szostakowa, nakazujemy, aby z włók sielibnych, z których robota ciągła idzie, czynszu złotych siedem, z włók zaś przymiernych, z których robota nie idzie, czynszu złotych dziesięć, z włók nowo kopanych Putiszcza nazwanych, z których także robota nie idzie, złotych osiemnaście płacili, a żyta ze wszystkich trzech włók tak sielibnych, nadmierzonych i Putiszcza nazwanych beczką jedną. Owsa zaś także ze wszystkich trzech i z gajowy pospołu, beczek trzy oddawali (...), a co się tknie inszych drobniejszych dani, to jest kur, gęsi i jajec te wszystkie, aby wsi pomienionych tak w przednich, srednich, jako i poslednich gruntach leżących, poddani według dekretu przeszłego z roku 1640 ferowanego W. J. Dzierżawczyny oddawali”36. Jednocześnie ustalono wymiar robocizny na dwa dni w tygodniu z włóki i jeden dzień z półwłóki37.
Mimo wydanego wyroku, konflikt trwał dalej. W 1654 roku gromady wsi leśnictwa bielskiego — w tym i gromada ze Starego Kornina — wniosły ponownie do sądu referendarskiego skargę na Elżbietę Kazanowską38.
Kolejny konflikt z właścicielem leśnictwa bielskiego rozgorzał na początku XVIII wieku. Między innymi gromada wsi Starego Kornina wytoczyła proces przeciwko Stefanowi Branickiemu, a po jego śmierci — Janowi Klemensowi Branickiemu (1689-1771), zarzucając im nakładanie wysokiego czynszu oraz wyznaczanie „przeciwnych przywilejom robocizn”39. Sąd referendarski ustalił wieczystą ordynację powinności włościańskich, ale i ten werdykt nie spotkał się z akceptacją chłopów40.
Struktura społeczna Starego Kornina do połowy XVII wieku była zdecydowanie jednolita. Przede wszystkim przeważali tu chłopi osadzeni na czynszu. Komorników, podobnie jak w pozostałych wsiach wójtostwa kornińskiego, w XVI wieku w Korninie w ogóle nie było41. Jeśli chodzi natomiast o rzemieślników, jedynie regestr poboru z 1577 roku informuje nas, iż osiedliło się tu trzech rzemieślników42. Niestety, nie wiemy jakim rzemiosłem się zajmowali. Szlachtę reprezentował w Starym Korninie jedynie wójt, a po 1605 roku królewski masztalerz Bylina, któremu Zygmunt III nadał w Korninie pół włóki gruntu43.
Ogromnych spustoszeń na Podlasiu dokonała wojna polsko-szwedzka z lat 1655-1660. Ponadto działaniom tym towarzyszył najazd Rakoczego w 1667 roku, inkursja moskiewska w 1660 roku. W konsekwencji dużym zniszczeniom uległo południowe i środkowe Podlasie44. Wiele miejscowości zostało zniszczonych i wyludnionych. W wyniku działań wojennych i towarzyszącej im epidemii morowego powietrza z lat 1651-1663 ludność zmniejszyła się o połowę: w królewszczyznach o 68%, w dobrach prywatnych o 17%45. W większości wsi podlaskich uległa ograniczeniu działalność gospodarcza, wiele bowiem włók leżało pustych. W leśnictwie bielskim całkowicie zostały zniszczone wsie Kornin, Witułtowo, Koryciszsza, Jahodnik, Dawidowicze, Dubicze Osoczne46. Ludność z tych wsi bądź zmarła w wyniku epidemii, bądź zbiegła.
W drugiej połowie XVII wieku w Starym Korninie rozpoczął się proces ponownego zasiedlania. W latach siedemdziesiątych XVII wieku znaleźli tu schronienie wygnańcy i zbiegowie, głównie szlacheckiego pochodzenia. Pojawili się więc w Starym Korninie Baranowiczowie, Żochowscy, Silińscy, Siliczowa, Roszkowska47, Przewoski48. Oczywiście proces zagospodarowywania wsi odbywał się powoli. W 1673 roku Kornin liczył 33 osoby49, w 1676 roku liczba mieszkańców ponownie się zmniejszyła do 19 osób50.
Kolejne zniszczenia w województwie podlaskim przyniosła wojna północna 1700-1721 i towarzysząca jej epidemia dżumy, której nasilenie wystąpiło w latach 1709-1711. Wbrew pozorom nie był to ciężki okres dla Starego Kornina, bowiem właśnie na początek XVIII wieku przypada największy rozkwit tamtejszej parafii.
2. Dzieje parafii w Starym Korninie do końca XVIII wieku
Zanim w Starym Korninie erygowano samodzielną parafię, miejscowość ta należała do parafii w Berezowie, powstałej prawdopodobnie ok. 1576 roku51. O istnieniu parafii w Berezowie świadczą m.in. dwa dokumenty — swego czasu przechowywane w archiwum parafialnym w Starym Korninie — wydane przez królową Konstancję i Zygmunta III w 1617 roku52, nadające cerkwi berezowskiej dwie włóki ziemi53.
Parafię w Starym Korninie erygowano w 1631 roku, co potwierdza — zachowany do dziś — napis znajdujący się na kamieniu, wkopanym przy bramce wejściowej na przycerkiewny cmentarz. Napis ów informuje nas o budowie pierwszej świątyni w Korninie: „СОЗДАН СЕЙ ХРАМ РОКУ 1631”54. Budowę tej cerkwi rozpoczęto 7 listopada 1630 roku, a ukończono 25 sierpnia 1631 roku, po czym nastąpiła jej konsekracja. Informacji o tym dostarcza nam zachowana tablica pamiątkowa z 1733 roku: „Relacyja Albo Wiadomość/ Iż Cerkiew stara assumpsit Tytuły SS. Michała Archanjoła, y Anny, od założenia/ swego, y dokończenia, kosztem Parachianow była ze wszystkim wystawiona a Die/ 7 ma Novembr: Anni 1630 mi, ad Diem 25 Augusti, Ano Dni 1631 mo/ w Korninie”55.
Wzniesiona świątynia zyskała wezwanie św. Michała Archanioła i św. Anny. Jedyny opis tej cerkwi pochodzi z 1727 roku: „Cerkiew drewniana (...) stara daleko mniejsza pod dachem dobrym z krzyżem wielkim bez kopuły. Dzwonnica z babińcem w jednym zrębie, przy Cerkwie pod daszkiem starym, z krzyżem (...), krużganek z lewego boku z dawna opadł”56. Najprawdopodobniej w opisanej dzwonnicy zawieszono dwa dzwony ufundowane w 1667 i 1690 roku57.
Świątynia w Starym Korninie została wybudowana dzięki ofiarności parafian oraz przy dużym zaangażowaniu o. Simona Simonowicza, który „część ogroda swego i innych sąsiadów pospłacawszy nadał ten plac na chwałę boską, na którym z pomocą parafii cerkiew wystawił”58. Widzimy więc tu doskonały przykład współpracy wiernych i duchownego w tworzeniu nowej parafii, co w XVII wieku nie należało do rzadkości59.
W skład parafii w Starym Korninie weszła część wsi należącech wcześniej do parafii dubickiej i staroberezowskiej60, a więc Kornin, Witułtowo, Stok, Popławskie61, Koryciszcza, Morze, Mochnate, Jahodnik. Stan ten przetrwał do końca XVIII wieku62. Spośród wymienionych wsi najdalej od Kornina były położone wsie Witułtowo (7 km), Popławskie (7 km) oraz Stok (4 km), co pozwala sądzić, iż właśnie one należały do parafii prawosławnej w Dubiczach. Natomiast pozostałe wsie do 1631 roku wchodziły w skład parafii staroberezowskiej.
Wsie tworzące parafię w Starym Kornnie znajdowały się na terenie trzech wójtostw: kornińskiego (Kornin, Koryciszcza, Witułtowo, Popławskie, Stok), jahodnickiego (Jahodnik) i zbuckiego (Mochnate, Morze)63.
Powstaje pytanie: czy parafia w Starym Korninie powstała jako prawosławna czy unicka? Jedyną przesłanką przemawiającą za prawosławnym charakterem erygowanej parafii jest przywilej z 1639 roku. Kazimierz Mikołaj Sapieha, nadając kornińskiemu proboszczowi dwie włóki ziemi, postawił warunek przyjęcia przez niego unii. „Dominus honestus et venerabilis Joannes Simonowicz, Praesbiter Rythus Graeci in unione cum Ecclesia Romana, Papo Ecclisiae Ruthenicae in villa Cornina antiqua”64. Władysław IV, dokonując konfirmacji tego aktu, również zastrzegł, aby „владельцы оставались в унии с церковью римскою и не допускали погрешностей, противных соединению”65. Widzimy więc, iż dopiero od 1639 roku możemy mówić o unickim charakterze parafii w Starym Korninie.
Jak już pisałam, znaczącą rolę przy powstawaniu parafii w Starym Korninie odegrał o. Simon Simonowicz. Prawdopodobnie był on proboszczem parafii dubickiej bądź staroberezowskiej. Angażując się w erygowanie nowej parafii, chciał w ten sposób zabezpieczyć synowi probostwo, bowiem „na kapłaństwo syna swego na imię Jana Simonowicza promował swoim kosztem, tego pierwszego do tej cerkwi introdukowano kapłana”66. Stąd wynika, iż pierwszym proboszczem w Korninie był Jan Simonowicz67. Na uwagę zasługuje ponadto fakt, iż do połowy XVIII wieku posługę kapłańską pełnili tu duchowni z rodziny Simonowiczów.
Początkowo uposażenie proboszcza kornińskiego wynosiło dwie włóki ziemi, które zostały mu nadane — z polecenia królowej Konstancji — przez Mikołaja Sapiehę, wojewodę nowogródzkiego i leśniczego bielskiego 23 maja 1632 roku68. Przywilej ten został konfirmowany przez Władysława IV 27 kwietnia 1635 roku69. Wkrótce uposażenie to uległo powiększeniu. W 1639 roku Jan Simonowicz otrzymał kolejne dwie włóki ziemi70. Autor artykułu, zamieszczonego w „Grodnienskich Jeparchialnych Wiedomostiach” z 1909 roku, pisze, iż nadania tego dokonał Mikołaj Sapieha, wojewoda nowogródzki71. Trudno się z tym zgodzić, bowiem Mikołaj Sapieha w 1639 roku już nie żył — zmarł w lutym 1638 roku72 — a leśnictwo bielskie jeszcze za życia scedował na swego syna Kazimierza Mikołaja w październiku 1635 roku73. Stąd wynika, że nadania na rzecz parafii w Korninie dokonał Kazimierz Mikołaj Sapieha, starosta niemonojecki i leśniczy bielski74. W 1727 roku uposażenie parafii wynosiło już 6 włók: „Włók dwie we trzy pola, włók cztery w jednym położeniu i miejscu, a w drugim polu za Mochnatym za wsią w Berezowskich Gruntach z łąkami”75. W następnych latach nastąpiły kolejne nadania. Między innymi Jan Klemens Branicki, hetman wielki koronny, 17 sierpnia 1757 roku wydzielił organiście cerkiewnemu 1,5 włóki ziemi76 we wsi Mochnate, na gruncie zw. Malinowszczyzna77.
Do głównych obowiązków proboszcza parafii należała, oczywiście, posługa religijna, czuwanie nad moralnością wiernych, nauczanie dzieci katechizmu itp. Włóki będące w jego posiadaniu były zwolnione od podatku. Uiszczał natomiast inne świadczenia, takie jak podymne, pogłówne czy hiberna78. W rejestrze pogłównego z 1673 roku czytamy, iż „swiaszczennik z żoną, czeladnik” płacił 6 złotych79. Natomiast w 1676 roku proboszcz starokorniński wnosił opłatę w wysokości 8 złotych80. W drugiej połowie XVIII wieku z „Plebanij Ruskiej” uiszczał podymne w wysokości 12 zł 15 gr81.
W wyniku kryzysu demograficznego, będącego konsekwencją toczących się na Podlasiu działań wojennych w latach 1655-1661, w rozwoju parafii w Starym Korninie nastąpił okres stagnacji. Wszystkie bowiem wsie, należące do starokornińskiej parafii, opustoszały82. Po 1664 roku nastąpiło ponowne zasiedlanie wsi: przybywali nowi osadnicy oraz ci, którzy jedynie tymczasowo opuścili swe domostwa. W latach siedemdziesiątych XVII wieku teren parafii w Starym Korninie dał schronienie zbiegom i wygnańcom (w przeważającej większości była to szlachta). W Starym Korninie pojawili się Baranowiccy, Chmielewscy, Siliczowie, Żachowscy, Rosadowscy83, w Witowie — Woynowscy, Makarykowie84, w Jahodniku — Lubowiccy85, w Mochnatem — Kunieccy86. W tym też czasie na teren parafii przybyli Żydzi87, których — według rejestru pogłównego z 1673 roku — było siedmiu w Witowie, Mochnatem i Jahodniku88.
Przypomnę, iż struktura społeczna parafian do połowy XVII wieku była jednolita — zdecydowanie dominowali chłopi. Od momentu ponownego zagospodarowywania wsi uległa ona diametralnej zmianie: pojawiła się szlachta, komornicy. Według pogłównego z 1673 roku parafia liczyła 304 wiernych, z czego chłopi stanowili 265, szlachta — 33, a komornicy — 6 osób89. W 1676 roku liczba chłopów spadła do 204 osób90. Należy zaznaczyć, iż powyższe dane nie są pełne, głównie ze względu na to, iż pogłówne nie obejmowało starców i dzieci do lat 10.
W 1709 roku w Starym Korninie miało miejsce istotne wydarzenie, które zmieniło dotychczasowy charakter parafii — objawienie się ikony Matki Bożej z Dzieciątkiem. Ikona ta stała się źródłem cudownych uzdrowień i wielu innych łask. Nadzwyczajne wydarzania odbiły się szerokim echem w Koronie i na Litwie, zaczęły bowiem do Starego Kornina przybywać rzesze pielgrzymów. Świątynia wzniesiona w 1631 roku nie mogła pomieścić przybywających pątników, dlatego ówczesny proboszcz Jan Simonowicz przystąpił od rozbudowy cerkwi parafialnej: „Drugą część takową przybudował, na robotnika nie rachując, na drzewa i wiktu swego wydał złotych czterdzieści własnych, a Imść Pan Podleśniczy dołożył reszty złotych dwadzieścia”91. Nie zakończyły się jednak na tym prace modernizacyjne. W 1715 roku Jan Simonowicz pokrył koszty budowy przy cerkwi nowej dzwonnicy92. Ponadto staraniem proboszcza i wiernych, w cerkwi pw. św. Michała Archanioła i św. Anny (po prawej stronie) wzniesiono ołtarz „snycerką rznięty, w górę wywiedziony, z skrzydłami, kolumnami z Aniołem na wierzchu figura Świętego Ducha i Imię Jezus w promieniu, wszystko to w pozłocie”93. W tym samym czasie Jan Simonowicz wybudował plebanię oraz budynki gospodarcze.
Cerkiew z 1631 roku, mimo przeprowadzonej rozbudowy, była już dosyć zniszczona i dlatego 26 maja 1724 roku94 przystąpiono do budowy nowej świątyni, której fundatorem został Jan Klemens Branicki, chorąży wielki koronny95. Wznoszona świątynia otrzymała wezwanie św. Michała Archanioła i w ten sposób pozostano przy pierwotnej intytulacji. Wizytacja z 1727 roku tak opisuje nową, niedokończoną jeszcze cerkiew: „Drewniana niby obok z starą stojąca na Wschód Zimowy in formam krzyża. Machina wielka z kaplicami z zakrystyami i z skarbcem ze środkiem okrągłym dość wyniosłym. Kopuła wieka z krzyżem nie dołączona, po czterech rogach kopułki małe. Na jednej krzyż, na drugiej imię Jezus, na trzeciej imię Maria wielkiej wspaniałości. Dach i sklepienie niedokończone bez okien i bez podłogi, bez ołtarza bez obrazów i bez żadnej jeszcze apparencji”96. Ze starej cerkwi przeniesiono tu ołtarz, ufundowany w 1715 roku, w którym zawieszono cudowną ikonę Matki Bożej. W latach dwudziestych XVIII wieku w ikonostasie pojawiły się nowe carskie wrota97. Wyświęcenie cerkwi pw. św. Michała Archanioła nastąpiło 2 lipca 1733 roku, a aktu konsekracji dokonał biskup włodzimiersko-brzeski Teofil Godebski98. W tym czasie w parafii było już dwóch duchownych: obowiązki proboszcza pełnił Grzegorz Simonowicz, a wikariusza — Mikołaj Daniłowicz99.
Od momentu zawarcia unii brzeskiej w 1596 roku możemy obserwować postępującą latynizację Kościoła unickiego, bowiem objęła ona wszystkie dziedziny życia religijnego. Na większą skalę proces ten rozpoczął się po synodzie zamojskim w 1720 roku. Z tą chwilą coraz częściej z unickich świątyń zaczęły znikać elementy charakterystyczne dla prawosławia, a zaczęły pojawiać się łacińskie. Latynizacja nie ominęła również cerkwi i parafii w Starym Korninie. Wizytacje z 1724 roku i 1727 roku obok antyminsu100, żertwiennika101, carskich wrót wymieniały ponadto ornaty rzymskie102, małe cyborium103.
Podczas wizytacji w 1727 roku zobowiązano proboszcza kornińskiego do przestrzegania postanowień synodu zamojskiego oraz polecono mu „rano, wieczór i południe na pacierze dzwonić”104. Sukcesywnie wzrastała liczba łacińskich utensyliów. W 1728 roku cerkiew pw. św. Michała Archanioła wzbogaciła się o „portatel nowy kamienia czerwonego”105. Według wizytacji z 1747 roku w Starym Korninie znajdowały się już dwa rzymskie portatele oraz cyborium, mszał rzymski, „polska” ewangelia106. W 1755 roku pojawia się w cerkwi monstrancja, której poświęcenia dokonał w Supraślu biskup piński. Przed 1758 rokiem wystawiono tu barokowy ołtarz107 oraz sprowadzono do świątyni organy — „na głosów 9”108. Brak ikonostasu i carskich wrót rekompensowały ołtarze boczne, których w kornińskiej cerkwi w 1758 roku było osiem, z trzema antyminsami i dwoma rzymskimi portatelami109. Od 1759 roku kapłani rzymskokatoliccy mogli w cerkwi pw. św. Michała Archanioła, raz w tygodniu bądź raz na dwa tygodnie, celebrować msze łacińskie110. W związku z tym na wyposażeniu świątyni znalazły się przybory do pieczenia opłatków oraz dodatkowa puszka ze „Świętymi Darami”111, poświęconymi w obrządku łacińskim.
Parafia w Starym Korninie należała raczej do dużych parafii, obejmowała bowiem osiem wsi położonych na terenie trzech wójtostw. W jej rozwoju możemy wyodrębnić dwa etapy: prawosławny (1631-1639) i unicki (1639-1839). W pierwszym okresie sumptem parafian została wzniesiona cerkiew pw. św. Michała Archanioła i św. Anny. Była to jedyna inwestycja w tym czasie. Przejście na unię nie zahamowało rozwoju parafii — proces ten stał się jeszcze bardziej intensywny. W tym okresie powiększeniu uległo uposażenie parafii, które w 1727 roku wynosiło już sześć włók. W latach 1724-1733 wybudowano nową cerkiew pw. św. Michała Archanioła. Na ten fakt istotny wpływ miały peregrynacje do cudownej ikony Matki Bożej Kornińskiej. Należy zaznaczyć, iż duże zasługi w rozwoju parafii położyli kolejni proboszczowie z rodziny Simonowiczów, którzy przetrwali tu na posłudze do połowy XVIII wieku. Objawienie się cudownej ikony Matki Bożej, dając początek sanktuarium, pośrednio wpłynęło na poprawę sytuacji materialnej parafii. Od 1720 roku obserwujemy w Starym Korninie postępującą latynizację: na miejsce prawosławnych utensyliów pojawiły się łacińskie. Proces ten był na tyle silny, skoro jeszcze w drugiej połowie XIX wieku wśród wiernych żywe były niektóre unickie zwyczaje i obrzędy112. Z XVIII wieku zachowało się niewiele zabytków ruchomych m.in. barokowy ołtarz z połowy XVIII w., carskie wrota z cerkwi wybudowanej w latach 1724-1733, analogiony113, obrazy św. Jerzego, św. Eliasza, obraz przedstawiający Chrystusa na krzyżu, naczynia liturgiczne.
Змест
Вёска Корнін паўстала ў другой палове ХVІ ст. Яе ўладальнікі змяняліся даволі часта. У ХVІІ ст. найдаўжэй яна знаходзілася ва ўладанні роду Браніцкіх. Корнін з канца ХVІ ст. стаў сядзібай войтаўства, у склад якога ўваходзілі яшчэ тры суседнія вёскі. Феадальныя павіннасці сялян былі падобныя да тых, якія абавязвалі на ўсім Падляшшы. Іх сістэматычны рост у ХVІІ ст. быў прычынай пастаянных спрэчак паміж сялянамі і землеўласнікамі або арандатарамі, якія вырашаліся шляхам судовых разбораў. У Корніне пераважалі чыншавыя сяляне, нямнога было рамеснікаў, а шляхецкі стан прадстаўляў толькі войт. Вёска амаль поўнасцю абязлюдзела ў выніку польска-шведскай вайны і эпідэміі 1655-1663 гадоў. Чарговай стыхіяй аказалася Паўночная вайна 1700-1721 гадоў.
Першая царква ў Корніне ўзнікла ў 1631 годзе. Яе патронамі былі св. Міхаіл Архангел і св. Анна. Корнінскі прыход складалі 8 вёсак. У 1639 годзе храм перайшоў ва ўладанне уніятаў. У 1709 годзе ў Корніне адбылося цудоўнае з’яўленне іконы Божай Маці з Дзіцяткам. З таго часу ікона стала аб’ектам культу на Падляшшы і дала пачатак мясцовай святыні.
1 M. Kondratiuk, Nazwy miejscowe południowo-wschodniej Białostocczyzny, Wrocław 1974, s. 190.
2 Tamże, s. 139.
3 Dokładna data rozpoczęcia pomiary włócznej nie jest znana, ale możemy ją powiązać z 1533 rokiem, kiedy to królowa Bona wykupiła od Olbrachta Gasztołda dobra na Podlasiu. W starostwie brańskim i suraskim pomiarę przeprowadzono w latach 1558-1561, a przed 1540 rokiem przystąpiono do pomiary włości bielskiej. Nasilenie tej reformy było szczególnie widoczne na terenie Puszczy Bielskiej, gdzie nowe osadnictwo szerokim frontem objęło puszczę od strony granicy włości kamienieckiej po rzekę Narew do granicy włości bielskiej z dobrami zabłudowskimi i włością jałowską. Pomiara włóczna polegała przede wszystkim na skomasowaniu luźnego osadnictwa w duże zwarte wsie ulicówki o ściśle określonych granicach. Ponadto wprowadzała podział gruntu na włóki (1 włóka = 30-36 morgów) oraz kataster gruntu tj. oznaczenie jakości ziemi, którą określano jako dobrej, średniej i podłej jakości. Na miejsce szachownicy pomiara przyniosła nowy system gospodarki — trójpolówkę (w każdej tzw. ryzie znajdowało się 10-12 morgów). Poza tym pomiara wprowadziła przeniesienie osadników na czynsz. Chłopi zostali zobowiązani również do odbywania dwudniowej robocizny na folwarku; J. Ochmański, Historia Litwy, Wrocław 1982, s. 127-129; J. Wiśniewski, Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny, „ Acta Baltico-Slavica”, t. XI, 1966, s. 34-36; S. Kutrzeba, Historia ustroju Polski w zarysie, t. II Litwa, Warszawa 1921, s. 65-69; L. Kolankowski, Pomiara włóczna, „Ateneum Wileńskie”, 1927, z. 12, s. 135-252; E. Wroczyńska, Eksploatacja lasów na Podlasiu w XVI wieku, [w:] Studia nad społeczeństwem i gospodarką Podlasia w XVI-XVIII w.w., red. A. Wyrobisz, Warszawa 1981, s. 157; A. Jabłonowski, Źródła dziejowe, t. XII, cz. I, Polska pod względem geograficzno-statystycznym, Podlasie, t. VI, cz. III, s. 84-86; В. Пичета, Аграрная реформа Сигизмунда-Августа в Литовско-русском государстве, Moсква 1958, с. 186-194.
4 Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej: AGAD), Archiwum Skarbu Koronnego (dalej: ASK), o. LIV, nr 16, k. 1v.
5 J. Wiśniewski, Osadnictwo..., s. 34-35.
6 A. Jabłonowski, Podlasie, t. VI, cz. III, s. 148.
7 Na Podlasiu królewszczyzny obejmowały 11 starostw: drohickie, bielskie, łosickie, mielnickie brańskie, tykocińskie, suraskie, goniądzkie, knyszyńskie, augustowskie, rajgrodzkie; 3 leśnictwa: bielskie, goniądzkie, tykocińskie oraz 2 dzierżawy: kleszczelską i narewską. J. Ochmański, Struktura feudalna własności ziemskiej na Podlasiu w XVI wieku, „Acta Baltico-Slavica”, 1964, t. I, s. 157-158.
8 M. Nagielski, Sapieha Mikołaj, „Polski Słownik Biograficzny” (dalej: PSB), t. XXXV/1, z. 144, Warszawa—Kraków 1994, s. 123.
9 Tamże, s. 124.
10 A. Boniecki, Herbarz Polski, t. IX, cz. I, Warszawa 1906, s. 358.
11 T. Wasilewski, K. Zameła, Radziejowska ze Słuszków Elżbieta, PSB, t. XXX/1, z. 124, Wrocław 1987, s. 46.
12 Zob.: T. Wasilewski, Radziejowski Hieronim, PSB, t. XXX/1, z. 124, Wrocław 1987, s. 50-63; K. Niesiecki, Herbarz Polski, t. VIII, Lipsk 1841, s. 32.
13 S. Ciara, Senatorowie i dygnitarze koronni w drugiej połowie XVII wieku, Wrocław 1990, s. 93.
14 A. Laszuk, Zaścianki i królewszczyzny. Struktura własności ziemskiej w województwie podlaskim w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1998, s. 39.
15 AGAD, ASK, o. LIV, nr 16, k. 1v.
16 AGAD, Księgi Metryki Koronnej (dalej: MK), o. XVIII, nr 11, k. 155.
17 Tamże, k. 155; AGAD, ASK, o. LIV, nr 16, k. 1v.
18 AGAD, ASK, o. I, nr 47, k. 92.
19 AGAD, ASK, o. LIV, nr 16, k. 1-1v; AGAD, MK, o. XVIII, nr 64, k. 96-97; AGAD, MK, o. XVIII, nr 11, k. 153-155; Archiwum Państwowe w Białymstoku (dalej: APB), Teki Glinki, nr 224, k. 4, 6.
20 A. Jabłonowski, Podlasie, t. VI, cz. III, s. 103.
21 В. Пичета, Аграрная реформа..., c. 200-201.
22 Tamże , s. 268.
23 AGAD, ASK, o. I, nr 47, k. 92; AGAD, MK, o. XVIII, nr 11, k. 155.
24 AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 20, rkps CV/10, k. 8.
25 AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 20, rkps CV/10, k. 9-10.
26 Zob. S. Kutrzeba, dz. cyt., s. 68-69.
27 Lustracje województwa podlaskiego 1570 i 1576 r., wyd. J. Topolski, J. Wiśniewski, Wrocław—Warszawa 1959, s. 129-130.
28 AGAD, MK, o. XVIII, nr 64, k. 97.
29 AGAD, ASK, o. I, nr 47, k. 92.
30 AGAD, Archiwum Roskie III, rkps CV/10, CV/14.
31 AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 20, rkps CV/10, k. 6.
32 AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 20, rkps CV/10, k. 7.
33 Był to najwyższy sąd dominialny króla, który rozpatrywał sprawy wniesione przez chłopów z królewszczyzn i dóbr należących do miast królewskich, ekonomii; zob.: Z. Kaczmarczyk, B. Leśnodorski, Historia państwa i prawa Polski od połowy XV wieku do 1795 r., [w:] Historia państwa i prawa Polski, t. II, red. J. Bardach, Warszawa 1971, s. 155.
34 AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 20, rkps CV/10, k. 3-10.
35 AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 20, rkps CV/10, k. 4.
36 AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 20, rkps CV/10, k. 27.
37 AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 20, rkps CV/10, k. 29.
38 AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 20, rkps CV/14, k. 1-6; AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 20, rkps CVII/5, k. 1-10.
39 W latach 1700-1702 toczył się proces ze Stefanem Branickim, a w latach 1720-1722 z jego synem J. K. Branickim; zob.: Księgi Referendarii Koronnej z czasów saskich. Sumariusz, t. I (1698-1732), opr. M. Woźniakowa, Warszawa 1969, s. 49-50, 66, 100-103, 125-138.
40 Księgi Referendarii Koronnej..., s. 147.
41 AGAD, ASK, o. I, nr 47, k. 92.
42 A. Jabłonowski, Podlasie, t. VI, cz. I, s. 173.
43 AGAD, ASK, o. LIV, nr 149, k. 131.
44 Zob. J. Antoniuk, H. Matejczyk, „Potop” szwedzki na Podlasiu, Białystok 1956.
45 J. Topolski, Wpływ wojen połowy XVII wieku na sytuację ekonomiczną: przykład Podlasia, [w:] tenże, Gospodarka polska a europejska w XVI-XVIII wieku, Poznań 1977, s. 125-159.
46 AGAD, MK, o. XVIII, nr 64, k. 581-583.
47 AGAD, ASK, o. I, nr 70, k. 372.
48 AGAD, ASK, o. I, nr 70, k. 440.
49 AGAD, ASK, o. I, nr 70, k. 372.
50 Biblioteka Narodowa (dalej: BN), Zbiory Czartoryskich, rkps 1099, mikr. 1857, k. 843.
51 Według A. Mironowicza, w 1576 roku cerkiew istniała w Nowym Berezowie. Teza ta nie znajduje jednak potwierdzenia w źródłach. Nowe Berezowo bowiem powstało ok. 1611 roku, a parafię erygowano tu w 1618 roku za zgodą Mikołaja Sapiehy, wojewody nowogródzkiego, AGAD, MK, Księgi wpisów, nr 155, l. 200-201.
52 Ф. В. Покровский, Археологическая карта Гродненской губернии, „Труды девятого Археологического Съезда в Вильне 1893 г.”, t. I, Moсквa 1895, с. 65.
53 G. Sosna, Księga cudów w Starym Korninie dokonanych (recenzja), „Przegląd Prawosławny”, 1998, nr 4, s. 41.
54 D. Stankiewicz, O niektórych zabytkach ruchomych z cerkwi pw. św. Michała Archanioła i św. Anny w Starym Korninie, „Białostocczyzna”, 1992, nr 3, s. 57. Według legendy w XVII wieku niedaleko wsi Stary Kornin jej mieszkańcom ukazała się na topoli postać Matki Bożej. Dla uczczenia tego wydarzenia przeniesiono wieś w miejsce objawienia oraz wybudowano pierwszą świątynię.
55 Archiwum parafii prawosławnej w Starym Korninie. Tekst na tablicy pamiątkowej z 1733 r.
56 Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta Chełmskiego Konsystorza Grecko-Katolickiego (dalej: APL-ChKGK), nr 780, k. 409v.
57 Ф. В. Покровский, Археологическая карта..., c. 65.
58 Księga cudów przed ikoną Matki Bożej w Starym Korninie dokonanych (dalej: Księga cudów), wyd. A. Mironowicz, Białystok 1997, s. 2.
59 Por.: L. Bieńkowski, Organizacja Kościoła Wschodniego w Polsce, [w:] Kościół w Polsce, red. J. Kłoczowski, t. II, Kraków 1969, s. 820-821.
60 Księga cudów, s. 2.
61 Popławskie — zaścianek przy wsi Witułtowo, będący w posiadaniu Popławskich, AGAD, ASK, o. XLVI, nr 149, k. 131.
62 APL-ChKGK, nr 780, k. 409v.
63 AGAD, ASK, o. XLVI, nr 149, k. 131-133.
64 Из прошлаго, „Гродненские Епархиальные Ведомости” Гродно 1909, № 19-20, с. 118.
65 Tamże, s. 118.
66 Księga cudów, s. 2.
67 Zdaniem A. Mironowicza, pierwszym proboszczem był Simon Simonowicz, zob.: Księga cudów, s. VIII.
68 Archiwum parafii prawosławnej w Starym Korninie, Клировая Ведомость о причте и прихожанах Старо-Корнинской св. Михайловской церкви с 1843 пo 1896 год (dalej: Клировая Ведомость), к. 1.
69 Tamże, k. 1.
70 Из прошлаго, с. 118.
71 Tamże, s. 118.
72 E. Sapieha, Dom Sapieżyński, Warszawa 1995, s. 102.
73 M. Nagielski, dz. cyt., s. 124; por.: Sapiehowie. Materiały historyczno-genealogiczne i majątkowe, t. II, opr. B. Gorczak, Petersburg 1891, s. 141.
74 E. Sapieha, dz. cyt., s. 106.
75 APL-ChKGK, nr 780, k. 411.
76 Из прошлаго, с. 19.
77 Клировая Ведомость, к. 1.
78 W latach 1649-1652 był to stały podatek, płacony początkowo w naturze, a z czasem w pieniądzu. Przeznaczony był na utrzymanie wojska i do jego opłaty były zobowiązane tylko królewszczyzny i dobra duchowne. W XVIII wieku hibernę zastąpiono półpodymnym; zob.: J. Rutkowski, Studia z dziejów wsi polskiej XVI-XVIII ww., Warszawa 1956, s. 86.
79 AGAD, ASK, o. I, nr 70, k. 372v.
80 BN, Zbiory Czartoryskich, rkps 1099, mikr. 1857, k. 843.
81 AGAD, Archiwum Roskie, o. III, nr 34, 35, 36.
82 AGAD, MK, o. XVIII, nr 64, k. 581-583.
83 AGAD, ASK, o. I, nr 70, k. 372.
84 AGAD, ASK, o. I, nr 70, k. 440.
85 AGAD, ASK, o. I, nr 70, k. 372v.
86 AGAD, ASK, o. I, nr 70, k. 449.
87 W latach 1663-1717 nastąpił masowy napływ ludności żydowskiej (z Litwy i Korony), głównie na teren ziemi bielskiej; zob.: A. Leszczyński, Żydzi ziemi bielskiej od połowy XVII w. do 1795 r., Wrocław 1980, s. 28-35.
88 AGAD, ASK, o. I, nr 70, k. 449.
89 AGAD, ASK, o. I, nr 70, k. 372-372v, k. 439-440.
90 BN, Zbiory Czartoryskich, rkps 1099, mikr. 1857, k. 842-843.
91 Księga cudów, k. 2.
92 Tamże, s. 2.
93 Opis ołtarza pochodzi z 1727 roku, APL-ChKGK, nr 780, k. 410.
94 Zob.: Archiwum parafii prawosławnej w Starym Korninie, Tablica pamiątkowa z 1733 roku.
95 Jan Klemens Branicki (1689-1771), od 1719 r. starosta bielski, w 1724 został chorążym koronnym, w 1735 r. hetmanem polnym, a w 1746 r. wojewodą krakowskim, od 1751 r. hetman koronny. W. Konopczyński, Branicki Jan Klemens h. Gryf, PSB, t. II, Kraków 1936, s. 404-407.
96 APL-ChKGK, nr 780, k. 409v.
97 Obecnie wrota te znajdują się w cerkwi pw. św. Anny, wzniesionej w 1892 roku. Są to dwuskrzydłowe wrota. Pola skrzydeł zostały wypełnione stylizowanymi liśćmi akantu, oplatającymi owalne medaliony (trzy medaliony na każdym skrzydle).
98 Zob.: Archiwum parafii prawosławnej w Starym Korninie, Tablica pamiątkowa z 1733 r.
99 APL-ChKGK, nr 780, k. 411.
100 Antymins — rodzaj przenośnego ołtarza w postaci zaopatrzonego w relikwie, konsekrowanego przez biskupa obrusu z wizerunkiem czterech Ewangelistów i złożenia do grobu Zbawiciela.
101 Żertwiennik — poświęcony stół ofiarny, na którym przygotowuje się bezkrwawą ofiarę.
102 Из прошлаго, c. 118.
103 APL-ChKGK, nr 780, k. 410; cyborium — ozdobna szafka, przytwierdzona do mensy na środku ołtarza, w której przechowuje się Najświętszy Sakrament.
104 APL-ChKGK, nr 780, k. 411.
105 Из прошлаго, c. 119; portatel — ołtarz przenośny; płyta kamienna konsekrowana, którą z braku ołtarza konsekrowanego kładzie się na mensie, aby ołtarz mógł służyć do odprawiania mszy.
106 Tamże, s. 119.
107 Ołtarz przetrwał do naszych czasów i znajduje się obecnie w cerkwi pw. św. Michała Archanioła, wzniesionej w 1893 r. Ołtarz zbudowano na wysokim cokole, na planie łuku; ujęty parą ustawionych łuków. W polu w niszy (na tle obłoków i glorii) miejsce, gdzie była w XVIII w. zawieszona cudowna ikona Matki Bożej, które podtrzymują trzy putta. Nad łukiem niszy znajdują się trzy główki anielskie. W zwieńczeniu — Oko Opatrzności.
108 Из прошлаго, c. 119.
109 Tamże, s. 119.
110 Tamże, s. 119.
111 Tamże, s. 119; najprawdopodobniej chodzi tu o tabernakulum z Najświętszym Sakramentem.
112 И. Бренн, Особенности религиознаго быта крестьян Бельскаго уезда Гродненской губернии, „Литовские Епархиальные Ведомости”, 1887, № 6, с. 46-48.
113 Analogion — wysoki prostokątny, skośnie ścięty stół, na którym umieszcza się książki oraz święte obrazy.
© Беларускае
Гістарычнае Таварыства
пры выкарыстаньні матэрыялаў спасылка
на
Беларускі Гістарычны Зборнік
абавязковая
|
Польскі аўкцыён
