Яўген Мірановіч, Навейшая гісторыя Беларусі, Беласток 1999, сс. 2701
Гэтая кніга напісана для палякаў беларусам-грамадзянінам Польшчы, гісторыкам, які жыве крэўнай сувяззю з беларускай культурай і які атрымаў гістарычную адукацыю ў польскім універсітэце. Такі рэдкі збег акалічнасцяў, уплываўшых на асобу аўтара, а таксама ягоная пазіцыя „з боку”, г.зн. рэальная (хоць і невялікая) геаграфічная аддаленасць і ўдаваная эмацыйная абстрагаванасць ад аб’екта даследавання, адпачатковая скіраванасць да польскай аўдыторыі надалі ягонай працы асаблівы каларыт і кшталт, зусім нечаканы і надзвычай прыцягальны для чытача, вырасшага на гістарыяграфіі савецкай Беларусі. Быў я сведкам як калега з Бярэсця пад час адной навуковай канферэнцыі пазычыў гэтую кнігу і „праглынуў” яе за адно даабедзеннае пасяджэнне.
Праца Я. Мірановіча з’яўляецца не толькі першай спробай сінтэзнага даследавання найноўшага этапу нашай гісторыі, яна адначасова выклік (можа больш дакладным хоць і рэзкаватым тут было б слова „аплявуха”) для ўласна беларускай гістарыяграфіі. Напэўна, Беларусь займае адно з першых месцаў (а можа і першае) у свеце па колькасці на душу насельніцтва дыпламаваных спецыялістаў па навейшай гісторыі краіны, якія складаюць да 90% усіх кандыдатаў і дактароў гістарычных навук. Тым не менш гэтае тысячаасабовае войска не здолела стварыць хоць бы адной абагульняючай навуковай працы па гісторыі Беларусі 20 ст. Прысвечаныя гэтаму стагоддзю шматлікія тэксты ў складзе падручнікаў, навучальных дапаможнікаў і іншых назваць навуковымі не выпадае. Іх аўтары разглядаюць гісторыю краіны з пазіцыі рацыі стану іншай краіны — Расеі, адпаведным чынам падбіраючы, інтэрпрэтуючы, а часам і фальсіфікуючы гістарычныя факты.
Гэтая надзвычай аб’ёмная гістарыяграфія зыходзіць з пастулата адвечнага імкнення беларусаў да яднання з расейцамі, а яе аўтары складалі арганічную частку прапагандысцкага апарату камуністычнай партыі (а цяпер лукашэнкаўскай адміністрацыі). Удзел у гэтай каланіяльнай гістарыяграфіі пакалечыў душы многіх беларускіх гісторыкаў. Хіба ж не душэўнае калецтва, калі беларускі хлапец, уцёкшы ў русіфікаваны горад ад жабрацтва калгаснай вёскі, рабіў сабе кар’еру, апяваючы шчаслівую долю беларускіх калгаснікаў?! Нават незалежнасць пачатку 90-х гадоў не надта паўплывала на іхнюю творчасць (гл. ніжэй табліцу-параўнанне).
Аўтары сінтэзаў найноўшай гісторыі Беларусі ў гэтай краіне яшчэ толькі падрастаюць. А пакуль тое, знайшоўся адзін дарослы ў краіне суседняй, які напісаў першую абагульняючую працу, зыходзячы з пазіцыі нацыянальных інтарэсаў беларускага народа. У любой іншай краіне падобнае разуменне ўласнай гісторыі з’яўляецца натуральным як паветра для дыхання, а ў нас аднымі ўспрымаецца як адкрыццё, другімі — як здрада. Пасля двух стагоддзяў татальнай русіфікацыі для вельмі многіх беларусаў неверагоднымі і ашаламляльнымі ўяўляюцца ацэнкі расейскай і савецкай адміністрацыі як акупацыйнай нароўні з уладай нямецкай ці польскай.
Таму асмелюся спрагназаваць (у тым ліку і на падставе ўласных назіранняў), што непрафесыйныя чытачы працы Я. Мірановіча на Беларусі выразна падзеляцца на два супрацьлеглыя лагеры: тых хто ёю захопіцца, як мой берасцейскі калега, і тых, хто яе ўзненавідзіць. Але напэўна, мала хто застанецца да яе абыякавым.
Выразная пазіцыя аўтара ці агульны прынцып суб’ектнага разумення гісторыі беларусаў стаў падставай да стварэння структуры працы, паспрыяў яе зграбнай і лагічнай будове. Праца Я. Мірановіча выходзіць за рамкі ўласна палітычнай гісторыі. Аўтар надзвычай трапна і дакладна выбраў для разгляду і ацэнкі важнейшыя — палітычныя, гаспадарчыя і культурныя аспекты (яны склалі назвы раздзелаў і падраздзелаў), якія аказалі найбольш значны ўплыў на жыццё беларускага грамадства на кожным выдзеленым этапе.
Адметнасцю аўтарскага стылю з’яўляецца „непрыўкрашанасць” інтэрпрэтацыі беларускай гісторыі. Падкрэслена сухая, „аб’ектывісцкая” будова тэксту (напэўна, тут адыграла сваю ролю і скіраванасць да польскай аўдыторыі), спрацавала як прадуманы літаратурны прыём, які толькі ўзмацняе напругу і эмацыйнае ўздзеянне аўтарскага выкладу. Чытач не мае сумненняў, што аўтар не толькі спрабуе паказаць як развіваліся падзеі, але з глыбокім зацікаўленнем і хваляваннем шукае адказу на пытанне: „Чаму так сталася?” Гэтае хваляванне аднак не перашкаджае лагічнаму навуковаму аналізу, які афармляецца ў адстароненую, нават халаднаватую канстатацыю, кшталту: „Слабасць беларускіх эканамічна прывілеяваных слаёў — мяшчанства, памешчыкаў і інтэлектуальнай эліты (...) была прычынай кволасці беларускіх патрабаванняў на фоне інтэнсіўна змагаючыхся польскіх і расійскіх уплываў. Плебейскі характар беларускай грамадскасці стаў прычынай таго, што грамадскія пытанні, а не нацыянальныя, вызначалі яе свядомасць” (с. 18). Так выглядае заключная выснова першага параграфа „Фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі” з першага раздзела „Беларусь у складзе Расіі”, закончанага апісаннем бальшавіцкага перавароту і падрыхтоўкай Усебеларускага з’езду ў канцы 1917 г.
Выдзеленыя аўтарам раздзелы з кароткімі і ёмістымі загалоўкамі часта ахопліваюць значна розныя па велічыні храналагічныя перыяды (напрыклад І — больш стагоддзя, а V і VI, адпаведна — няпоўныя два і поўныя тры гады), часам перакрываюцца храналагічна (III і IV), аднак лагічнасць і арганічнасць структуры ад гэтага ніколькі не церпяць. Мне нават здаецца, што выпрацаваць лепшую будову будзе надзвычай цяжка, таму наступнікі Я. Мірановіча асуджаны на дапасаванне да ягонай структуры. Каб праілюстраваць гэтае меркаванне, прапаную параўнанне структуры кнігі Я. Мірановіча з будовай наватарскага твора беларускай савецкай гістарыяграфіі — часткі 2 „Нарысаў гісторыі Беларусі”, распрацаванага акадэмічным Інстытутам гісторыі ўжо ў часы незалежнасці, але яшчэ да Лукашэнкі (гэта значыць, пры адсутнасці цэнзуры з боку ўладаў). Структурныя будовы гэтых двух прац даволі падобныя і адначасова вельмі розныя ды далёкія:
Адразу заўважна прывязанасць савецкай працы да расейскай гістарыяграфіі, таму і адсутнічаюць у яе структуры акцэнты на барацьбе за ўласную дзяржаўнасць пасля 1-й сусветнай вайны, на вяртанні незалежнасці ў пачатку 90-х гадоў. Затое ў гэтым акадэмічным сінтэзе акцэнтавана савецкая ўлада і „Вялікая Айчынная вайна”, хаця апошняя для беларусаў не была ніякай айчыннай. Куды больш дакладная ацэнка Я. Мірановіча: „Беларусь знаходзілася ў зоне шырокага фронту змагання паміж двума таталітарызмамі, якія не зважалі на людскія кошты, і таму такімі вялікімі аказаліся памеры трагедыі пражываючага на гэтай тэрыторыі народа” (с. 165).
Самым вялікім недахопам рэцэнзуемай кнігі Я. Мірановіча з’яўляецца нябачнасць падмурка ягонай канструкцыі, менавіта, выкарыстаных аўтарам спецыяльных навуковых працаў. А што гэты падмурак існуе (і даволі салідны) відаць з польскамоўнага выдання. Адсутнасць спасылак шкодзіць верыфікацыі тэксту, які месцамі выглядае як публіцыстыка ці інтуіцыя аўтара. (Гэтая заўвага не можа адносіцца да апошняга раздзела, асабліва да апошняга параграфа, які прыпамінае рэпарцёрскую хроніку з месца падзеі і пакуль не можа быць іншым з-за максімальнай храналагічнай набліжанасці да падзеяў. Як па гэтай жа прычыне немагчыма адказаць і на рытарычнае пытанне-загаловак параграфа: „Куды вядзе Беларусь Аляксандр Лукашэнка?”
Часам высновы аўтара выглядаюць занадта адназначнымі і катэгарычнымі. Напрыклад, ва ўступе сцвярджаецца: „Падзеі 1918-1920 гадоў надта выразна паказалі, што беларускія і польскія нацыянальныя інтарэсы ўзаемна выключаюцца” (с. 5). Па-першае, гэта не зусім так, пра што засведчыла практыка сумеснай барацьбы з бальшавікамі. Па-другое, гэтае ўзаемавыключэнне, выкліканае недальнабачнай звышпрагматычнай палітычнай практыкай польскіх элітаў, праігнараваўшых беларускі нацыянальны рух па прычыне ягонай слабасці, не з’яўляецца безальтэрнатыўным. Па меншай меры, не павінна прадстаўляцца такім у цяперашнія часы, бо беларуска-польскае суседства хіба пагражае зацягнуцца на неакрэслены час. На нейкую альтэрнатыву паказвае сам аўтар на с. 80: „Паколькі ў Польшчы перамагла нацыянал-дэмакратычная канцэпцыя нацыянальнай палітыкі (магла перамагчы і іншая? — А. К.), на практыцы сталі ажыццяўляцца найгоршыя і самыя брутальныя метады асіміляцыі славянскіх меншасцей”.
Пры перавыданні працы варта яшчэ папрацаваць над ёй аўтару, рэдактару і карэктару каб выправіць фактычныя, стылістычныя і арфаграфічныя памылкі, якіх у тэксце даволі шмат (асабліва памылак арфаграфічных). Напрыклад, на с. 6 гаворыцца, пра змаганне на Беларусі двух поглядаў на форму нацыянальнага існавання, але не называюцца гэтыя формы і чытачу пра іх трэба здагадвацца з кантэксту.
Разам з вельмі ўдалымі тэрмінамі, напрыклад, „рускі камунізм”, „беларуская савецкая дзяржаўнасць”, трапляюцца тэрміналагічныя недакладнасці, як: „Варшаўскае герцагства” (у 1863 г.) замест Польскага каралеўства (с. 9); Іосіф Сталін названы „старшынёй бальшавіцкай партыі” (с. 59), Канстытуцыйны суд — Канстытуцыйным трыбуналам (с. 243). На с. 98 гаворыцца пра некалькі тысяч прыхільнікаў КПЗБ сярод беларусаў, а некалькімі радкамі ніжэй — ужо пра прыналежнасць да гэтай партыі „соцен тысяч сялянаў” (з кантэксту вынікае, што сялянаў-беларусаў). Варта яшчэ раз спраўдзіць дакладнасць датаў (на с. 38 трэба „16 лютага 1919 г.”, а не 1918). Часам рэжуць вуха яўныя паланізмы, напрыклад, „рашучая большасць” замест „пераважная ці вырашальная”, „тэрміновая выплата” замест „своечасовая”, „прамысловыя артыкулы” замест „вырабаў” і г.д. Мне здаецца таксама важным для гісторыкаў ужываць беларускія назвы мясцовасцяў, хоць яны не прызнаныя пакуль афіцыйнымі: Менск, Гародня ці Горадня, Наваградак і інш.
Практычна ўсе заўважаныя недахопы і памылкі можна акрэсліць як тэхнічныя і лёгкія да папраўкі. Што датычыць паправак канцэптуальных, то тут слова за „вузкімі” спецыялістамі па 20 ст., няхай паспрабуюць аспрэчыць. Мне асабіста канцэптуальныя ацэнкі Я. Мірановіча вельмі падабаюцца.
Важнейшы вынік яго працы — дакладная характарыстыка рэальнай гісторыі рэальнай краіны пад назвай Беларусь. Лічу, што кніга Я. Мірановіча ў аднолькавай ступені патрэбна як чытачу замежнаму, так і беларускаму. Замежнікам трэба яе чытаць, каб зразумець, чаму так ёсць сёння на Беларусі. Для беларусаў яна павінна стаць абавязковым школьным падручнікам, найперш для таго, каб вучыцца сваёй а не замежнай гісторыі.
Аляксандр Краўцэвіч, (Гродна)
1 Гэтае беларускамоўнае выданне працы, амаль аналагічнае польскамоўнаму (Białoruś, Warszawa: Trio, 1998), толькі апошняе змяшчае разбудаваны даведачны апарат і ілюстрацыі.
Аляксандр Смалянчук, Палякі Беларусі і Літвы ў рэвалюцыі 1905-1907 гг., Горадня 2000, сс. 203, выд. Беларускае Гістарычнае Таварыства.
Nie ulega wątpliwości, że historiografia na Białorusi powoli, lecz systematycznie odzyskuje naukowy charakter. Ślady jej wcześniejszej służby partii i ideologii komunistycznej pozostają głównie w postaci milionów tomów wydanych celem wychowania człowieka radzieckiego. Intelektualny wysiłek tysięcy historyków sowieckich nie tylko nie przyczynił się do poznania przeszłości własnego narodu i kraju, lecz, co gorsza, do powstania jego zafałszowanego obrazu. Dziś, obok karierowiczów kontynuujących sowieckie tradycje w historiografii białoruskiej, wyrasta młode pokolenie historyków, które z ogromną determinacją dąży do uwalniania nauk historycznych od interpretacji, służących jakiejkolwiek racji stanu. Jego twórczość różni się także od historiografii polskiej, która, niezależnie czy była komunistyczna, czy antykomunistyczna, z reguły służyła polskiej narodowej racji stanu.
Typowym przykładem pracy, tworzonej z myślą zachowania jak najdalej idącego obiektywizmu, jest książka Aleksandra Smalanczuka Polacy Białorusi i Litwy w rewolucji lat 1905-1907. Smalanczuk od kilkunastu lat zajmuje się badaniem pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego1. Czas rewolucji lat 1905-1907 ponownie uzewnętrznił stłumione po powstaniu styczniowym oczekiwania Polaków na ziemiach, które uważali za kresy własnej ojczyzny. Temat ten mimo obszernej literatury i ogromnej ilości źródeł nie jest wcale łatwym dla historyka. Wymaga bowiem ustosunkowania się do złożonej problematyki narodowościowej, odpowiedzi na pytanie, kto w tym czasie na Białorusi i Litwie był Polakiem, Białorusinem lub Litwinem. Autor bardzo dobrze zna literaturę polską na ten temat. We wstępie pracy dokonał jej gruntownej oceny. Chociaż zdecydowanie odrzuca tezy polskich historyków negujących istnienie Białorusinów katolików, lecz jednocześnie unika jednoznacznego zakwalifikowania wszystkich katolików mówiących językiem białoruskim do narodu białoruskiego. Trafnie bowiem zauważył, że pojęcie narodowości w różnych epokach oznacza co innego (s. 14). Przenoszenie współczesnych wyobrażeń na temat narodu na społeczeństwo sprzed stu lat może prowadzić jedynie do zagmatwania rzeczywistości.
Niezbyt jasne kryterium przyjął Smalanczuk w ocenie dorobku historyków polskich na temat ruchu polskiego na Białorusi na początku XX w. Bardzo wysoko ocenił prace autorów2, którzy przedstawili wnioski badawcze diametralnie różniące się od jego własnych wywodów, bez entuzjazmu zaś pracę Jana Jurkiewicza3, która w historiografii polskiej przedstawia opinie najbardziej zbliżone do prezentowanych przez autora recenzowanej książki.
Analizując w pierwszym rozdziale pracy strukturę narodowościową i społeczną Litwy i Białorusi, autor książki ze zrozumiałych względów sięgnął po wyniki spisu powszechnego w Rosji z 1897 r. Nikt z badaczy tego okresu nie omija tego źródła wiedzy, lecz większość odczytuje z tych danych tylko te liczby, które wpisują się do tworzonych przez nich koncepcji. Smalanczuk przytacza wyniki badań historyków polskich, rosyjskich, niemieckich, litewskich i białoruskich. Zauważa przy okazji, że dla badaczy rosyjskich, białoruskich, litewskich i niemieckich najważniejsze przy ustaleniu struktury narodowościowej Litwy i Białorusi na przełomie XIX i XX w. było pytanie o język ojczysty mieszkańców tego obszaru. Dla historyków polskich zaś podstawowym wyznacznikiem było wyznanie. Według spisu uwzględniającego język i wyznanie Polacy stanowili 17,7% wśród katolików Litwy i Białorusi. W liczbach bezwzględnych polska grupa narodowa liczyła 555,6 tys. osób. Posługując się tymi samymi wynikami spisu powszechnego polski badacz Jan Czekanowski naliczył nawet 6,5 mln Polaków na tym obszarze. Według niego stanowić oni mieli 65% mieszkańców Litwy i Białorusi4. Smalanczuk wymienia wiele faktów, które mogły rzeczywiście wpływać negatywnie na wyniki spisu. Część szlachty, chcąc nabywać ziemię, wolała deklarować narodowość białoruską, co ułatwiało załatwianie formalności w urzędach. Także deklarowanie białoruskiego jako języka ojczystego przez chłopów katolików z Grodzieńszczyzny nie oznaczało, że mieli oni białoruską świadomość narodową. Przy tej okazji warto jednak zauważyć, że także nie wszyscy chłopi, na przykład w guberni radomskiej, mówiący na co dzień językiem polskim, mieli w tym czasie polską świadomość narodową, lecz nikt nie wątpi, iż byli oni polskiej narodowości.
Po uwzględnieniu wszystkich czynników mogących mieć wpływ na wyniki spisu Smalanczuk mógł jedynie stwierdzić, że „liczba białoruskich i litewskich Polaków (...) nie była mniejsza od 563,8 tys. (5,6%) i nie wyższa od 1612,3 tys. (16,3%)” (s. 37). Różnica jest dość znaczna, lecz takie postawienie problemu jest całkiem usprawiedliwione, bowiem obowiązkiem badacza jest przekazywanie stanu swojej wiedzy, nie zaś swoich domysłów lub życzeń.
Polacy na Białorusi i Litwie niewątpliwie stanowili elitę ekonomiczną (posiadali ponad połowę majątków ziemskich), natomiast byli zdecydowaną mniejszością wśród inteligencji i urzędników. Jak zauważył Smalanczuk, odsetek Polaków wśród inteligencji oraz wśród tych, co reprezentowali władzę i prawo, znacznie przewyższał ich udział wśród wszystkich mieszkańców kraju (s. 41). Dlatego w odniesieniu do końca XIX w. trudno mówić o dyskryminacji Polaków w dostępie do stanowisk rządowych na Litwie i Białorusi. Od 1902 r., gdy generał-gubernatorem wileńskim został książę Piotr Świętopełek-Mirski, praktycznie zostały zniesione wszystkie ograniczenia w rozwoju katolicyzmu i polskiego ruchu narodowego, wprowadzone po stłumieniu powstania styczniowego. Mirski zerwał przede wszystkim z carską tradycją utożsamiania wszystkich katolików z Polakami, co otworzyło drogę do rozwoju wśród katolików białoruskiego ruchu narodowego. Nowy generał-gubernator zachęcał do wprowadzania w kościołach nabożeństw w języku białoruskim, co wywołało gwałtowną falę protestów ze strony Cerkwi prawosławnej, której biskupi uważali, że najwygodniejsza jest sytuacja, gdy katolicy utożsamiani byli z Polakami, a prawosławni — z Białorusinami i Rosjanami. Mirski był jednocześnie przeciwny białorutenizacji Cerkwi, wprost przeciwnie wzmacniał kurs na rusyfikację prawosławnych Białorusinów. Interesującym jest, że w okresie międzywojennym władze II Rzeczypospolitej w latach dwudziestych prowadziły podobną politykę wobec Białorusinów, z tym, że zdecydowanie przeciwstawiano się białorutenizacji katolików, nie przeszkadzano natomiast działaczom domagającym się języka białoruskiego w świątyniach prawosławnych.
Zasadnicze pytanie, na które szukał odpowiedzi Smalanczuk, dotyczyło charakteru udziału Polaków w wydarzeniach rewolucyjnych lat 1905-1907. Autor analizował postawy różnych środowisk polskich i według zebranej przez niego wiedzy Polacy angażowali się głównie w rozwiązywanie problemów narodowych. Było to zresztą logiczne, ponieważ stanowili jedyną zbiorowość narodową w imperium Romanowych, która reprezentowała tendencje separatystyczne. Inne narody chciały przede wszystkim reformowania Rosji.
We wspomnianym okresie nastapiła aktywizacja wszystkich środowisk polskich. Kler katolicki agitował przede wszystkim za rozwojem szkolnictwa polskiego. Propozycje te adresowano głównie do białoruskojęzycznych mieszkańców wsi i miasteczek. Konserwatyści starali się umocnić wpływy polskie w strukturach miejscowej władzy wychodząc z założenia, że walka z Rosją zazwyczaj pomniejszała polski stan posiadania na Białorusi i Litwie. Socjaliści próbowali realizować swój plan doprowadzenia do rozpadu Rosji. Tylko nieliczni działacze polscy chcieli dyskutować na temat problemu agrarnego. Był on niewygodny nawet socjalistom, bowiem każde zmiany w kwestii struktury własności ziemskiej mogły prowadzić jedynie do pomniejszania polskiego stanu posiadania. Był to natomiast problem najważniejszy dla działaczy białoruskich i litewskich. Dlatego współdziałanie socjalistów polskich i białoruskich mogło mieć ograniczony charakter.
Smalanczuk znany jest jako znawca idei „krajowości”, dlatego też najwięcej uwagi poświęcił postawom ludzi z tego środowiska. Z uważnej lektury książki wynika jednak, że krajowcy, oprócz pobożnych życzeń i słów miłości do „kraju”, nie mieli w zasadzie żadnego logicznego programu rozwiązania ani kwestii narodowych, ani społecznych.
Książka Smalanczuka, chociaż wzbogaca historiografię białoruską, byłaby bardzo pożądaną lekturą dla historyków polskich. Autor może być dobrym partnerem do dyskusji dla badaczy zainteresowanych obiektywnym opisaniem pogranicza polsko-białorusko-litewskiego na przełomie XIX i XX w.
Eugeniusz Mironowicz, (Białystok)
1 Jego prace z ostatnich lat świadczą o tym, że książka odzwierciedla jedynie część zainteresowań autora w kwestii pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego. Smalanczuk na ten temat opublikował następujące prace: Polski ruch narodowy na Białorusi i Litwie w przededniu rewolucji 1905-1907, [w:] Białoruś między Zachodem i Wschodem, cz. 2, Mińsk 1997; „Krajowość” w białoruskiej i litewskiej historiografii pierwszego trzydziestolecia XX w., „Biełaruski Histaryczny Ahlad”, (Mińsk), 1997, t. 4; Konstanty Kalinowski w polskiej tradycji historycznej, „Spadczyna”, 1998, nr 2; Kraj na rozdrożu. Z dziejów geopolityki białoruskiej w XX w., [w:] „Geopolitical Studies”, (Warszawa), 1998, z. 4; Krajowiec Anton Łuckiewicz, „Historyczny Almanach”, (Grodno), 1998, nr 1; Świadomość historyczna i poglądy polityczne Polaków na Białorusi i Litwie na początku XX w., [w:] Samoidentyfikacja mniejszości narodowych i religijnych w Europie Środkowo-Wschodniej, Lublin 1999; Ewolucja ideologii krajowej w społeczno-politycznej działalności Romana Skirmunta (1905-1921), [w:] Krajowość — tradycje zgody narodów w dobie nacjonalizmu, Poznań 1999; Integracja rosyjsko-białoruska: historia i perspektywy, [w:] Problematyka geopolityczna Europy Środkowej i Wschodniej, Rzeszów 1999.
2 P. Eberhardt, Demahraficznaja situacyja na Biełarusi: 1897-1989, Minsk 1997; J. Bardach, O dawnej i niedawnej Litwie, Poznań 1988.
3 J. Jurkiewicz, Rozwój polskiej myśli politycznej na Litwie i Białorusi w latach 1905-1922, Poznań 1983.
4 J. Czekanowski, Stosunki narodowościowo-wyznaniowe na Litwie i Rusi w świetle źródeł oficyjalnych, Lwów 1918, s. 12.
Dariusz Szpoper, Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904-1939, Arche, Gdańsk 1999, ss. 357
Ідэалогія польскіх кансерватараў і іх палітычная дзейнасць у Беларусі і Літве на пачатку ХХ ст. і ў перыяд ІІ Рэчы Паспалітай доўгі час знаходзілася паза ўвагай даследчыкаў. Тым самым ігнараваўся (выключна па палітычных матывах) істотны фактар развіцця грамадска-палітычных працэсаў на беларускіх і літоўскіх землях. Кніга Д. Шпопэра з’яўляецца першай спробай аналізу ролі кансерватараў у гэтых працэсах на працягу 1904-1939 гг.
Асноўнай крыніцай даследавання сталі матэрыялы віленскага польскага друку („Kurier Litewski” 1905-1910, 1911-1915; „Kurier Wileński” 1910-1911; „Gazeta Krajowa” 1921-1922; „Słowo” 1922-1939) і мемуары. Гісторык выкарыстаў успаміны Іпаліта Корвін-Мілеўскага, Аляксандра Мейштовіча, Эдварда Вайніловіча, Канстанціна Скірмунта, Казіміра Акуліча, Мечыслава Ялавецкага, Аляксандра Хаміньскага ды іншых. Архіўныя дакументы прадстаўлены пераважна перапіскай Эразма Пільтца з К. Скірмунтам, А. Мейштовічам і Э. Вайніловічам і комплексам матэрыялаў, звязаных з дзейнасцю І. Корвін-Мілеўскага.
Адной з падставовых праблемаў, з якой адразу сутыкнуўся аўтар, стала вызначэнне кансерватызму як палітычнай ідэалогіі. Пэўным арыенцірам для Д. Шпопэра стала праца Анны Вольф-Павэнскай1, якая вызначыла асноўныя прынцыпы кансерватыўнай ідэалогіі. Але даследчык не згадзіўся са сцвярджэннем А. Вольф-Павэнскай, што для кансерватызму характэрна варожасць да пераменаў. Ён цалкам слушна адзначыў прыхільнасць кансерватараў да пераменаў, якія добра прадуманы і абапіраюцца на гістарычныя традыцыі (s. ХІІІ).
Справядлівай таксама падаецца заўвага Д. Шпопэра, што для разумення праблемы польскага кансерватызму пачатку ХХ ст. важна ўлічваць фактар змагання за аднаўленне польскай дзяржаўнасці, які істотна ўплываў на ідэалогію і дзейнасць усіх накірункаў польскага грамадска-палітычнага руху. У дачыненні да кансерватараў ён, па меншай меры, не дазваляў займаць пазіцыю жорсткага дагматызму.
У першай частцы кнігі („Na północno-zachodnich rubieżach carskiego imperium. Konserwatyści polscy w latach 1904-1918”) аўтар прааналізаваў публіцыстыку „Kuriera Litewskiego” і „Kuriera Wileńskiego”, падрабязна спыніўся на эпізодзе прысутнасці прадстаўнікоў шляхецкіх родаў на адкрыцці помніка Кацярыне ІІ у Вільні (1904). (Менавіта з гэтай падзеяй даследчык звязвае пачатак палітычнай дзейнасці польскіх кансерватараў на беларускіх і літоўскіх землях). Гісторык засяродзіў увагу на феномене краёвасці, палеміцы вакол аграрнага пытання, ахарактарызаваў праграму Краёвай парыі Літвы і Беларусі (1907) і Польскага саюза грамадскай працы ў Літве і Беларусі (1908). Значнае месца адведзена асвятленню ідэалагічнай часткі выбарчай кампаніі ў Дзяржаўную Думу і Дзяржаўную Раду, а таксама змаганню польскіх кансерватараў за ўвядзенне земстваў у т.зв. „літоўскіх” губернях.
Аднак грунтоўны аналіз палітычнай дзейнасці кансерватараў не дапоўнены такім самым аналізам іх ідэалагічнай дактрыны. Між тым прадстаўленыя матэрыялы выразна сведчаць пра пэўныя асаблівасці ідэалогіі польскага кансерватызму ў Беларусі і Літве на пачатку ХХ ст. і асабліва ў перыяд рэвалюцыі 1905-1907 гг. Пэўнае пярэчанне выклікае ўжо характарыстыка „Kuriera Litewskiego” як выдання кансерватараў. Вядома, што на старонках гэтай газеты досыць шырока былі прадстаўлены ідэі лібералізму прычым без рэдакцыйных заўвагаў. Цалкам невыпадкова ў 1906 г. у складзе рэдакцыі апынуўся Людвік Абрамовіч, які раней працаваў у леваліберальнай „Gazecie Wileńskiej”. Характарызуючы кансерватызм Краёвай партыі Літвы і Беларусі, сам аўтар адзначыў наватарства і лібералізм яе праграмы (s. 33). Ён жа заўважыў ліберальныя ідэі ў праграме Менскага сельскагаспадарчага таварыства (s. 60). Большасць кансерватараў, пра якіх ідзе гаворка, падтрымлівала Маніфест 17 кастрычніка 1905 г., які можна лічыць пэўнай праграмай расійскага лібералізму. Аналіз выступленняў дэпутатаў-палякаў ад Беларусі і Літвы ў Дзяржаўнай Думе (на жаль, аўтар не выкарыстаў гэтую важную крыніцу) таксама дае падставы для сцвярджэння, што погляды польскіх кансерватараў, па меншай меры, па некаторых пытаннях набліжаліся да поглядаў расійскіх лібералаў. У прыватнасці, гэта датычыць Рамана Скірмунта, погляды якога адпавядалі асноўным палажэнням праграмы партыі „Союз 17 октября”, якую можна ахарактарызаваць як праваліберальную або ліберал-кансерватыўную. Напрошваецца выснова пра ліберальна-кансерватыўныя пазіцыі большасці „польскіх кансерватараў” у перыяд рэвалюцыі 1905-1907 гг. Абвяржэнню або доказу гэтай высновы магло б паспрыяць параўнанне ідэалагічнай дактрыны кансерватараў з ідэалогіяй расійскага лібералізму, а таксама з поглядамі кансерватараў з Каралеўства Польскага і Цэнтральнай Расіі. На жаль, аўтар абмежаваўся толькі разглядам спрэчак з кракаўскімі кансерватарамі.
Не заўсёды навукова карэктным выглядае ўжыванне тэрміну „польскія кансерватары” ў дачыненні да краёўцаў. Пра пэўную раздвоенасць (dwuszczeblowość) іх свядомасці ўжо шмат напісана. Феномен краёвасці наогул патрабуе больш грунтоўнай ацэнкі. Пералічваючы стваральнікаў краёвай ідэалогіі, Д. Шпопэр не згадаў Міхала Ромэра, чыя краёвасць была лагічным працягам ягоных ліберальна-дэмакратычных перакананняў (або наадварот?). У выніку даследчык у пэўны момант нават пачаў атаясамліваць краёвасць і кансерватызм (s. 64 ды іншыя), з чым цяжка пагадзіцца.
У другой частцы кнігі („Na północno-wschodnich kresach Niepodległej Rzeczypospolitej. Lata 1918-1939”) Д. Шпопэр прааналізаваў палітычныя пазіцыі і дзейнасць землеўласнікаў з Беларусі і Літвы ў 20ыя гады, паказаў іх адносіны да канцэпцый інкарпарацыі і федэралізму, ахарактарызаваў тую палітычную падтрымку, якую кансерватары аказалі Юзафу Пілсудскаму пасля майскіх падзей 1926 г. Шмат увагі ў кнізе адведзена стаўленню кансерватараў да праблемы нацыянальных меншасцяў. Аўтар паказаў, што ў 20-30-ыя гады паміж кансерватарамі і эндэцыяй у адносінах да нацыянальных меншасцяў прынцыповай розніцы не было. Спрэчкі датычылі толькі тактыкі, а стратэгічная мэта была адзінай — стварэнне монанацыянальнай польскай дзяржавы. Эвалюцыя былых краёўцаў-кансерватараў прымушае задумацца пра шчырасць іх ранейшай прыхільнасці да краёвай ідэі. Магчыма, што на пачатку ХХ ст. краёвасць многімі з іх трактавалася як тактычны сродак умацавання ўласных эканамічных, культурных і палітычных пазіцый. У адрозненні ад кансерватараў краёўцы ліберальна-дэмакратычнага накірунку (М. Ромэр, Л. Абрамовіч, Т. Урублеўскі ды іншыя) захавалі вернасць краёвай ідэі і ў міжваенны час. Аўтар памыляецца, калі сцвярджае, што толькі шляхта захавала традыцыі ВКЛ і марыла пра адраджэнне Княства (s. 179).
Нягледзячы на выказаныя заўвагі, кніга Д. Шпопэра заслугоўвае высокай ацэнкі. Шырокая крыніцазнаўчая база, выкарыстанне прац польскіх даследчыкаў, якія ўжо закраналі асобныя аспекты кансерватызму, дазволіла аўтару зрабіць асвятленне поглядаў кансерватараў і іх падыходаў да праблемаў сацыяльна-эканамічнага і грамадска-палітычнага жыцця Беларуска-Літоўскага краю на пачатку ХХ ст. і ў перыяд ІІ Рэчы Паспалітай. Упершыню ў гістарыяграфіі зроблена спроба прасачыць эвалюцыю ідэалогіі і палітычнай дзейнасці кансерватараў з „гістарычнай Літвы”, дзейнасць якіх разгортвалася ў двух розных дзяржавах. У навуковы зварот уведзены новы факталагічны матэрыял. Кніга Д. Шпопэра значна паглыбляе веданне грамадска-палітычнай сітуацыі на землях былога Вялікага княства і стварае падмурак для далейшых даследаванняў феномена кансерватызму ў палітычнай гісторыі Польшчы, Беларусі і Літвы ў ХХ ст.
Алесь Смалянчук
(Гродна)
1 A. Wolff-Powęska, Polityczne i filozoficzne nurty konserwatyzmu w RFN, Poznań 1984.
Метрыка Вялікага княства Літоўскага. Кніга 28 (1522-1552 гг.). Кніга запісаў 28. Падрыхтоўка тэкстаў да друку і навуковы апарат: В. Мянжынскі, У. Свяжынскі, Менск 2000, сс. 312, іл. 8
Пасля доўгага перапынку на Беларусі адноўлена археаграфічная праца. І вельмі важна, што першым выданнем стала Кніга запісаў 28 так званай Літоўскай Метрыкі, унікальнага дзяржаўнага архіва Вялікага княства Літоўскага ад XV да канца XVIII ст.ст. Праца падрыхтавана ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі Валерыем Мянжынскім і Уладзімірам Свяжынскім.
Кніга Метрыкі ВКЛ № 28 утрымлівае 161 дакумент за перыяд з 1522 па 1552 гг. Яны ўмоўна падзяляюцца на два храналагічныя перыяды: першыя 108 адносяцца да 1522-1542 гг., падпісаныя і тытулаваныя вялікім князем літоўскім Жыгімонтам Старым; а з 109 па 156 дакумент — справы з часоў панавання Жыгімонта Аўгуста, пераважна за 1551-1522 гг.
Копіі дакументаў змешчаныя ў Кнізе 28 асвятляюць шматлікія пытанні палітычнага, сацыяльна-эканамічнага, дзяржаўнага і рэлігійнага жыцця Вялікага княства Літоўскага з 1522 па 1552 гады. Напрыклад, дакументы № 58 і 58.І за 1541 г. уяўляюць сабой заканадаўчы акт Вялікага княства Літоўскага аб продажы і куплі тавараў на рынку ў Вільні і распарадчы прывілей Жыгімонта І аб прызначэнні ў якасці назіральнікаў за выкананнем вышэйназванага заканадаўчага акта 4 гаспадарскіх дваранаў.
Дакумент № 130 ад 22 кастрычніка 1551 г. — гэта „Дазвольчы прывілей Жыгімонта ІІ Аўгуста аршанскім мяшчанам на гандаль па ўсім Вялікім княстве Літоўскім без уплаты мытнай пошліны тэрмінам на 10 год з прычыны значнага іх збяднення аб забеспячэнні падводамі часта праязджаючых праз Оршу паслоў, вялікіх шкод, нанесеных ім маскоўскімі пасламі і частых неўраджаяў у мінулыя гады”; дакумент № 144 ад 1552 г. — „Прывілей Жыгімонта ІІ Аўгуста гораду Мінску і мяшчанам на магдэбурскае права і на іншыя многія вольнасці, ім адноўленыя ў сувязі са стратай у агні пры замку Мінскім прывілеяў, ім здаўна нададзеных”; дакументы №№ 119-128 за 1551 г. — пацверджанні Жыгімонта Аўгуста на куплі зямлі рознымі баярамі ў Мсціслаўскім павеце, Крычаўскай воласці і Полацкім ваяводстве.
Аб асаблівасцях рэлігійнага жыцця і міжканфесійных адносінаў у ВКЛ сведчаць шэраг дакументаў: № 34 ад 10 ліпеня 1539 г. — „Распарадчы прывілей Жыгімонта І панам-радзе ВКЛ аб накіраванні ім двух дваран Сілы Антонавіча і Яна Корчыюса для пакарання тых, хто перайшоў з хрысціянства ў іудаізм, з засцярогай не дапускаць, каб нявінныя цярпелі за вінаватых”; № 63 (1539-1541 гг.) — „Прывілей Жыгімонта І яўрэям ВКЛ у тым, што яны вольныя ад несправядлівага абвінавачвання іх з боку яўрэя з Кароны Польскай у крадзяжы і куплі дзяцей хрысціян і таемным схіленнем іх ва іудаізм”.
Геаграфічна дакументы адносяцца да некалькіх сумежных краінаў: 70 да гісторыі тэрыторыі сучаснай Беларусі, 50 — Літвы, па некалькі дакументаў датычацца тэрыторыі Польшчы, Расеі, Малдовы, 10 — усяго ВКЛ, 6 дакументаў дыпламатычнага зместу.
Улічваючы рэгінальную спецыфіку „Białoruskich Zeszytów Historycznych” адзначым дакументы, якія датычацца Падляшша:
— № 60: „Пацвярджэнне Жыгімонта І святару царквы святога архангела Міхаіла ў вялікакняжацкім двары Носаве Мельніцкага павета Ерафею на пакіданне пры гэтай царкве нададзеных ёй у свой час дваранінам Юхнам Ванькевічам дзвюх валок зямлі, агарода і лужка на вечнасць” ад 25 студзеня 1542 г.;
— № 72: „Прывілей Жыгімонта І двараніну Юхну Ванькавічу на маёнтак у Аінскім павеце ў абмен на маёнтак Носава ў Мельніцкім павеце” ад 16 кастрычніка 1541 г.;
— № 94: „Загад Жыгімонта І прадстаўнікам мясцовай адміністрацыі, шляхце, мяшчанам і простым людзям Дарагіцкага павета ўвайсці ў падпарадкаванне двараніну гаспадарскаму Івану Богушавічу Багавіціновічу, накіраванаму туды вялікім князем на пасаду старасты” ад 3 жніўня 1541 г.
— № 94.І: „Загады аналагічнага зместу прадстаўнікам адміністрацыі места Драгічын”.
— № 141: „Рэестр падаткаў з усіх вялікакняжацкіх гарадоў і мястэчак у Вялікім княстве Літоўскім, акрамя валасных сялянаў і яўрэяў” ад 27 лістапада 1551 г. У дакуменце пададзены Бельск, Нарва, Сураж, Кляшчэлі, Мельнік, Тыкоцін, Браньск, Драгічын, Кнышын.
Кніга выдадзена па апошніх адаптаваннях да падобных працаў. Шмат карысці для даследчыкаў мае грунтоўны навукова-даведачны апарат, які складаецца са спіса скарачэнняў, імяннога, геаграфічнага і прадметнага паказальнікаў, слоўніка незразумелых слоў і чатырох табліцаў: № 1 — Храналагічны спіс дакументаў; № 2 — суадносіны новых і старых шыфраў рукапісу; № 3 — фармат і змест надпісаў ярлыкоў спінкі кнігі; № 4 — пералік публікацый дакументаў. Дарэчы, з 161 дакумента Кнігі 28 раней (у ХІХ — пачатку ХХ ст.ст.) было надрукавана толькі 42.
У адрозненні ад літоўскіх выданняў тамоў Метрыкі ВКЛ у беларускім выданні больш вычарпальныя па аб’ёму і зместу прадметны і геаграфічны паказальнікі, што значна аблягчае працу гісторыку ў пошуку неабходнай інфармацыі ў тэксце тома. У прадметны паказальнік складальнікі ўключылі ўсе знамянальныя словы — назоўнікі, прыметнікі, дзеясловы, якія могуць быць ключавымі для пошуку адпаведнага гістарычнага матэрыялу. Геаграфічны паказальнік змяшчае два асноўныя блокі інфармацыі: першы адлюстроўвае сучаснае становішча населеных пунктаў, а другі — час паўстання дакументаў, першую палову XVI cт.
На заканчэнне хочацца пажадаць усім беларускім навукоўцам як мага хутчэй дачакацца наступных айчынных выданняў тамоў Літоўскай Метрыкі, аднаго з важнейжых збораў крыніц па сярэднявечнай і новай гісторыі нашай Радзімы.
Генадзь Семянчук
(Гродна)
Польскі аўкцыён
