Zmiany prawosławnej struktury parafialnej w Bielsku Podlaskim w latach 1839-1867
Doroteusz Fionik
(Bielsk Podlaski)
Parafialna struktura organizacyjna Cerkwi, jeżeli w danej miejscowości mamy do czynienia z kilkoma parafiami nie jest rzeczą niezmienną. Podlega ona kanoniczno-cerkiewnym, politycznym i społecznym procesom, które odbywają się w łonie Cerkwi lub obok niej. Jaskrawym tego przykładem jest Bielsk Podlaski, miasto z pięcioma historycznymi parafiami prawosławnymi. Na przeciągu wielowiekowej historii parafie kilkakrotnie zmieniały swój zasięg. Szczególny ruch w tym względzie nastąpił po zawarciu unii brzeskiej w 1596 r., która w Bielsku przez długie dziesięciolecia nie miała zbyt wielu zwolenników. Po 1645 r., gdy w mieście pozostała tylko jedna cerkiew prawosławna św. Mikołaja, cała społeczność prawosławna miasta i okolicznych wsi zgrupowała się przy jej parafii. Ustalony wówczas podział rzutował na strukturę parafialną jeszcze do 1867 r. Przez prawie trzydzieści lat (czyli całe pokolenie) po zjednoczeniu Cerkwi unickiej z prawosławną funkcjonował więc stary podział „pounicki”. Aby bliżej jemu się przyjrzeć, należy sięgnąć do wieku poprzedniego i pokrótce omówić przyczyny kształtowania się takiej, nie innej przynależności parafialnej.
* * *
O strukturze parafialnej Cerkwi w Bielsku do XVII w. włącznie nie możemy powiedzieć zbyt wiele. Jedynym wyjątkiem są w tym względzie dane z cerkwi Narodzenia Bogurodzicy (Preczystieńskiej), do której w 1637 r. należało 76 domów w Bielsku, 14 w Augustowie oraz wszyscy unici zamieszkujący Grabowiec, Orzechowicze, Szastały, Ploski, Deniski i „poł sieła Woskresienskich” (zapewne chodzi o Hołody)1. Przypomnijmy, że w owym czasie w mieście funkcjonowało pięć parafii Kościoła wschodniego, z których trzy: Bohojawleńska, Woskresieńska i Mikołajewska monasterska były de facto prawosławnymi, dwie pozostałe — Preczystieńska i Troicka — pozostawały w gestii unitów. W latach czterdziestych XVII stulecia na unię przeszły kolejne parafie prawosławne, oprócz Mikołajewskiej.
Wizytacja czterech parafii unickich z 1727 r. po raz pierwszy ukazuje nam złożoną strukturę parafialną w Bielsku. Mimo ponad wiekowego trwania unii w łonie Cerkwi prawosławnej pozostawała większość mieszczan oraz duża liczba mieszkańców wsi, szczególnie miejskich. Ówczesny podział parafialny przedstawi poniższe zestawienie:
Wśród wymienionych miejscowości nie znajdujemy Augustowa, Stryków, Widowa, Szastał i Pilik, miejscowości tradycyjnie związanych z parafiami bielskimi. Możemy przypuszczać, że mieszkańcy tych wsi w całości należeli do prawosławnej parafii monasterskiej. Znamienne, że są wśród nich cztery wsie miejskie (z wyjątkiem Pilik, które należały do starościńskiego zamku hołowieskiego; w odróżnieniu od wsi miejskich z jednorodną ruską ludnością, w Pilikach po części mieszkali Polacy — rzymscy katolicy).
Powyższe wsie znajdujemy już w dokumencie o ponad trzydzieści lat późniejszym. Otóż w 1759 r. w obliczu sporów między parafiami na temat przynależności do danej cerkwi poszczególnych domów i miejscowości sporządzono dokładny podział, cztery lata później zatwierdzony przez komisarzy bpa włodzimierskiego Felicjana Wołodkowicza2. Interesujący dokument po raz pierwszy ukazuje zawiłość podziałów parafialnych w samym mieście. Przejawiało się to przede wszystkim w podziałach wewnątrzrodzinnych, wiele bowiem rodzin było mieszanych — unicko-prawosławnych. Gdy mąż był unitą zwyczajowo również jego synowie należeli do danej parafii unickiej. Na odwrót, prawosławna żona swe córki chrzciła w cerkwi św. Mikołaja, której wraz z nimi była parafianką. Podobnie rzecz się miała z mieszanymi małżeństwami unicko- i prawosławno-rzymskokatolickimi. Spis z 1759 r. obrazuje nam wyraziście ten problem. Spośród 148 domów zamieszkanych przez wiernych czterech parafii unickich, było ponad pięćdziesiąt rodzin mieszanych, przeważnie unicko-prawosławnych. Dodatkowo na niektórych ulicach mogli zamieszkiwać parafianie kilku parafii unickich. Tak było w przypadku ul. Dubicze, gdzie parafian miała cerkiew Preczystieńska i Woskresieńska; ul. Podzamcze (Preczystieńska i Woskresieńska); ul. Boćkowska (Preczystieńska i Bohojawleńska) czy też ul. Swinna (Preczystieńska i Woskresieńska).
Podział parafialny wśród bielskich parafii unickich z 1759 r. ilustruje poniższe zestawienie:
Dane odnoszące się do liczby domów na terenie miasta nie odpowiadały jednak do końca rzeczywistości. Weryfikują je informacje wewnątrzparafialne, zawarte w wizytacjach. Ćwierć wieku później liczba domów zamieszkanych przez parafian cerkwi unickich była kilkakrotnie mniejsza i wynosiła niewiele ponad 40 domów3. Bielsk w owym czasie liczył ponad 260 domów4.
Nie posiadamy z tego okresu dokładnych danych z prawosławnej cerkwi św. Mikołaja. W 1791 r. liczba parafian przymonasterskiej parafii wynosiła 737 osób, z których połowa niewątpliwie mieszkała w mieście, co stanowić mogło ok. 100 domów5.
Bardziej skomplikowana niżeli na początku XVIII w. przedstawiała się parafialna zależność poszczególnych wsi. Jak widzimy z wykazu z 1759 r., część mieszkańców Augustowa, Szastał, Stryków, Widowa i Pilik należy już do parafii Preczystieńskiej i Michajłowskiej. Poza tym każda z wsi była podzielona między parafiami; znamienne, że w każdej swój udział posiadała parafia monasterska. Najwięcej jej parafian było w Widowie, Szastałach i Augustowie (tu większość mieszkańców wyznawała prawosławie). Jeżeli chodzi o ostatnią wieś, znalazło to nawet odbicie na kartach swoistego dzieła literackiego: „Pamiętnika mieszczanina podlaskiego”. Jego bohater, szlachcic Roch Sikorski, opowiada o wsi swego przyjaciela Petra: „Całe wsie, a szczególnie Augustowo, gdzie mieszkał mój druh Petro spokojnie wyznawały wiarę nieunicką”6. Mimo znacznych wysiłków kleru, unia nigdy nie znalazła w Augustowie zbyt wielu zwolenników.
Przyjrzyjmy się teraz strukturze własności ziemskiej bielskich parafii, bo od niej też w znacznej mierze zależała przynależność parafialna miejscowości.
Każda z parafii była właścicielem gruntów, usytuowanych na terytorium wsi miejskich. Były one nadawane przez władców lub trafiały drogą kupna i darowizn osób prywatnych. Jedyną miejscowością, na obszarze której ziemię posiadało pięć bielskich parafii (unickie i prawosławna) były Stryki7. W każdej z pozostałych wsi swe ziemie posiadała od jednej do czterech parafii. Augustowo z ogólnym 145-włókowym uposażeniem ziemskim stało w tym względzie na pierwszym miejscu. Według danych z 1779 r. swe grunta posiadał tu sobór Bohojawleński (największy areał), cerkwie Preczystieńska, Troicka i monaster św. Mikołaja. W Widowie monasterska parafia wyprzedzała pod względem ilości ziemi cerkwie soborną i Woskresieńską. Największy obszar posiadała tu jednakże cerkiew Troicka (dwie włóki gruntów szpitalnych). W dwóch innych wsiach miejskich — Parcewie i Szastałach — ziemię posiadała jedynie cerkiew św. Mikołaja. Nie wiemy natomiast, czy jakakolwiek cerkiew posiadała grunta w szóstej wsi miejskiej — Spiczkach8. Dla większej przejrzystości udział parafii we własności ziemskiej w poszczególnych wsiach przedstawiamy w poniższym zestawieniu.
Jak widzimy, jedynie parafia monasterska była reprezentowana majątkowo w pięciu wsiach miejskich. W trzech swe ziemie miały parafie soborna i Troicka, pozostałe jedynie w dwóch. Jak potem zobaczymy, powyższe zależności w znacznym stopniu odpowiadają przynależności parafialnej miejscowości. Taki stan przetrwał prawie bez zmian do zjednoczenia Cerkwi w 1839 r.9 Zniesienie unii nie zlikwidowało jednak skomplikowanej sytuacji z parafialną przynależnością wiernych. Wszystkie dotychczasowe zależności, ukształtowane przez pokolenia, pozostały. W jednej wsi, na jednej ulicy, w jednym domu mogli zamieszkiwać wierni dwóch lub trzech parafii.
Strukturę parafialną Cerkwi prawosławnej w Bielsku w tym okresie przedstawia poniższe zestawienie:
Nie udało się jak na razie odnaleźć źródeł z jednego roku dla wszystkich parafii. Nie licząc jednakże parafii Zmartwychwstania Pańskiego, która jest reprezentowana danymi z czasu po reformie parafialnej w 1866 r., źródła z trzech pierwszych parafii są dla omawianego okresu reprezentatywne. Możemy zauważyć, że najwięcej parafian w mieście posiadała cerkiew Narodzenia Bogurodzicy i św. Mikołaja (soborna od 1843 r.). Cerkiew św. Michała, chociaż położona w centrum miasta, stanowiła centrum parafii bardziej wiejskiej. Do parafii Zmartwychwstania Pańskiego należeli przede wszystkim mieszkańcy Hołowieska i Dubicz.
Wśród wsi najbardziej rozdzielonymi pomiędzy parafie były Stryki i Augustowo. Ich zależność prawie idealnie odpowiadała udziałowi parafii w strukturze ziemskiej danej wsi. Adekwatna do tego była również przynależność parafialna Widowa oraz, częściowo, Parcewa i Szastał.
We wszystkich sześciu wsiach miejskich swych parafian posiadała soborna parafia św. Mikołaja. Nie licząc Spiczków, odpowiada to wcześniej podanym udziałom ziemskim w tychże miejscowościach. Znamienne, że parafia ta była też reprezentowana w polskiej wsi szlacheckiej Bolestach oraz mieszanych rusko-polskich Pilikach. Świadczyć to może o tym, że również w okresie unii w tych pogranicznych miejscowościach zachowała się garstka prawosławnych14. Ich potomkowie tradycyjnie należeli do parafii św. Mikołaja.
Zmiany w uformowanym przez historię podziale parafialnym w Bielsku nastąpiły w 1867 r. Reforma dotyczyła jedynie wsi, miasto bowiem, z jego skomplikowanymi zależnościami parafialnymi, trudniej poddawało by się takim radykalnym zmianom. Inicjatorem uporządkowania był bielski dziekan o. Lew Markiewicz, proboszcz nowo wyświęconego soboru Św. Trójcy. Zdecydowano, że każda wieś może należeć tylko do jednej parafii. Kryterium przynależności było proste — daną miejscowość włączano do tej parafii, w której dotąd posiadała najwięcej wiernych.
Kierując się tymi ustaleniami do soboru Św. Trójcy została przyłączona cała wieś Augustowo (wcześniej w większości należała do cerkwi św. Mikołaja, która po wyświęceniu nowego soboru, stała się jego filią). Wieś Stryki w całości przeszła do parafii Preczystieńskiej, Spiczki do Michajłowskiej, a Parcewo do Woskresieńskiej. Manipulacje nastąpiły jednakże w przypadku Widowa i Szastał.
Pomijając ustalenia, do parafii sobornej dziekan przyłączył Widowo — drugą pod względem wielkości wieś miejską. Jak można zauważyć z powyższego zestawienia, najwięcej parafian z Widowa posiadała parafia św. Michała, dlatego też do niej powinna była być wieś przyłączona. Dziekan jednakże w zamian za Widowo przyłączył do tej parafii Szastały, które dotąd żadnych związków z nią nie miały. Taka decyzja wywołała falę niezadowolenia zarówno proboszcza parafii Michajłowskiej o. Grzegorza Pieńkiewicza, jak też znacznej części mieszkańców Widowa, od wieków związanych ze „starym soborom”. Rozpoczęły się długotrwałe starania u władz cerkiewnych: diecezjalnych, Św. Synodu oraz Oberprokuratora Św. Synodu o zmianę niesprawiedliwej dla nich decyzji. W odpowiedzi widowscy parafianie otrzymali pisemną zgodę na tymczasowe dokonywanie w cerkwi Michajłowskiej sakramentów i obrządków cerkiewnych oraz spowiedzi wielkopostnej. Jednakże faktycznie do starej parafii nigdy już Widowo nie powróciło. W 1882 r. o. Augustyn Taranowicz, ówczesny proboszcz cerkwi św. Michała, zapisał: „Жители деревни Видово не прывыкли к новому своему положенiю: их часто можно видеть в Михайловской церкви. И неудивительно, их предки были главными храмоздателями ея”15.
Po podziale dokonanym w 1867 r. struktura parafialna Cerkwi prawosławnej w Bielsku wyglądała następująco:
Taki podział bez zmian zachował się do okresu międzywojennego, kiedy to nastąpiły diametralne zmiany. Po likwidacji parafii Św. Trójcy Augustowo i Widowo zostało przyłączone do parafii Preczystieńskiej. Do niej również włączono wsie nie odrodzonej po wojnie parafii w Hryniewiczach Dużych: Hryniewicze Duże, Kotły, Białą i Orlankę. Władze państwowe zlikwidowały również parafię Woskresieńską, jej parafian przyłączając do Michajłowskiej. W skład dwóch parafii bielskich weszły również po części miejscowości zlikwidowanych parafii wiejskich: Podbiele, Rajsk i Pasynki. Tak złożoną sytuację unormowano dopiero w okresie drugiej wojny światowej. Przy parafii Preczystieńskiej pozostały miejscowości byłej parafii Św. Trójcy i hryniewickiej. Cerkwie Michajłowska i Woskresieńska zachowały swój zasięg parafialny ustalony w 1867 r.
Decydujący akord uporządkowania struktury parafialnej w samym mieście Bielsku miał miejsce dopiero w 1956 r. Podział tradycyjny stawał się coraz bardziej skomplikowany. Na jednej i tej samej ulicy mogli mieszkać parafialnie kilku cerkwi. Swietłana Kostycewicz-Syczewska, mieszkanka ul. Dubicze wspomina, że do podziału w 1956 r. jeden i ten sam dom mogli odwiedzić „z modlitwą” duchowni zarówno Woskresieńskiej, jak i Preczystieńskiej cerkwi.
Aby uporządkować sytuację, w 1956 r. dziekan bielski przygotował projekt nowego podziału miasta na parafie. Był on bardzo przejrzysty — parafiom przyporządkowano poszczególne ulice. 18 kwietnia 1956 r. metropolita Makary zatwierdził projekt podziału. Jak można było oczekiwać, nie spotkał się on jednak z ogólną aprobatą wiernych. Ukształtowany przez wieki tradycyjny podział, na zewnątrz może nieprzejrzysty, był już częścią życia prawosławnej społeczności miasta. Nie bez przyczyny zatem o. Mikołaj Krukowski, proboszcz parafii Narodzenia Bogurodzicy w 1957 r. monitował do metropolity: „Закрепленiе православно-верующих г. Бельска за той или иной церковью этого города, произведена декретом (...) по принципу разделенiя по улицам, вызвало среди православного наслененiя г. Бельска нареканiя и ропот. Безприходных семейств в Бельске не было: 1) коренныя же семейства г. Бельска считали себя прихожанами той церкви, прихожанами которой в теченiе веков были их предки. Входить в состав новаго прихода по причинам вполне заслуживающим вниманiя они не желают. Отсюда новыя причины к „zgorszeniu”, которых раньше не было и которым теперь не будет конца”16.
Od czasu dokonania tego podziału minęło już czterdzieści pięć lat. W 1998 r. w Bielsku zostały erygowane dwie nowe parafie, w związku z czym nastąpił i nadal następuje nowy podział parafialny. Nie zawsze, podobnie jak w latach pięćdziesiątych, odpowiada on jednak oczekiwaniom parafian, mogąc być, jak wówczas przyczyną „ku zgorszeniu”. Dlatego też bardzo ważne jest wyczucie i delikatność w tym względzie ze strony hierarchii cerkiewnej. Jak pokazuje historia, pobożnym bielszczanom nie bez znaczenia pozostaje przynależność parafialna do danej cerkwi.
1 Вестник Западной Руси, 1863, т. 39, с. 28: Ревизия року 1637 oтправовання; Interesująca jest przynależność do parafii Preczystieńskiej wsi Ploski, Deniski i Hołody. Pierwsze dwie należały do tej parafii do początków wieku XIX, mimo tego, że zdecydowanie bliżej było od nich do cerkwi w Rajsku czy Rybołach. Takie przyporządkowanie było zapewne związane ze ścisłymi związkami mieszkańców tych wsi z miastem, poprzez funkcje służebne. Hołody z kolei jeszcze do 1533 r. leżały w okręgu miejskim, w tymże roku zostały zastawione Kondratowi Siehieniewiczowi. Niebawem weszły w skład starostwa bielskiego. Od przynależności do parafii bielskich odeszły po erygowaniu samodzielnej parafii przy cerkwi w Szczytach (po 1785 r.).
2 Źródło zostało opublikowane w artykule Józefa Maroszka: Katolicy — unici w Bielsku Podlaskim w latach 1596-1839, [w:] Bielsk Podlaski. Studia i materiały do dziejów miasta, Bielsk Podlaski 2000, s. 77-81.
3 Tamże, s. 58-59; parafia Preczystieńska liczyła 21 domów miejskich, św. Michała — 9, Troicka — 6.
4 Описание Рукописнаго Отделения Виленской Публичной Библиотеки, Вильно 1896, т. IV, Rejestr miasta Bielska sporządzony w 1773 r. przez komisję Boni Ordinis.
5 „Киевская Старина” z lipca 1892 r., dane były przedstawione Pińskiej Kongregacji w 1791 r.
6 Łyki i kołtuny. Pamiętnik mieszczanina podlaskiego, Kraków, s. 27. Już w końcu XVII w. o parafian z Augustowa, największej wsi miejskiej, rywalizowały z cerkwią św. Mikołaja dwie parafie unickie: Preczystieńska i Bohojawleńska. W 1698 r. na tym podłożu wynikł otwarty konflikt międzyparafialny, przyczyną którego był ślub prawosławnej córki Oniśki Leonowicza z Augustowa w cerkwi św. Mikołaja. Kler parafii unickich uważał ten akt za bezprawny, według nich bowiem wieś ta pozostawała wyłącznie w ich gestii, zob.: Antoni Mironowicz, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI-XVII ww., Białystok 1991, s. 205.
7 Grunta w ilości dwu włók dla każdej parafii przekazał wielki książę Zygmunt August aktem z 16 grudnia 1560 r., zob.: Archiwum Państwowe w Białymstoku, Kamera Wojny i Domen, sygn. 3240, k. 13 v.
8 Описание..., т. IV, с. 84, 93, 98; Archiwum cerkwi Narodzenia Bogurodzicy w Bielsku, Kлировая Ведомость Свято-Николаевской церкви... 1863 g.
9 Jedynym wyjątkiem była likwidacja w 1834 r. parafii Św. Trójcy. Jej grunta przeszły na własność miasta oraz cerkwi św. Michała.
10 Archiwum cerkwi Narodzenia Bogurodzicy, Kлировая Ведомость... 1848 g.
11 Archiwum cerkwi św. Michała w Bielsku Podlaskim, Kлировая Ведомость... 1850 g.
12 Archiwum cerkwi Narodzenia Bogurodzicy, Kлировая Ведомость... 1863 g.
13 Tamże, Kлировая Ведомость... 1866 g.
14 W 1828 r. w Pilikach mieszkały dwie rodziny mieszane unicko-prawosławne, zob.: Archiwum Parafii Prawosławnej św. Michała w Bielsku Podlaskim, Inwentarz Ludności porochialnej Cerkwi Sobornej Bielskiej spisany w roku 1829.
15 Archiwum Parafii Prawosławnej św. Michała, Церковно-приходская летопись Михайло-Архангельской церкви, k. 20.
16 Archiwum Parafii Preczystieńskiej w Bielsku Podlaskim, Kopia pisma o. Mikołaja Krukowskiego do metropolity Makarego (nie datowana).
Польскі аўкцыён
