|
Religia w szkołach z językiem białoruskim w Polsce Ludowej (1944-1960)
Sławomir Iwaniuk
(Bielsk Podlaski)
W okresie powojennym szkolnictwo białoruskie w Polsce działało przede wszystkim w środowisku ludności prawosławnej1. Sytuacja taka związana była z procesem kształtowania się na Białostocczyźnie nowoczesnego narodu białoruskiego. Mianowicie, etnicznie białoruska ludność wyznania rzymskokatolickiego, zamieszkująca prawie cały powiat sokólski oraz znaczną część pow. białostockiego, ulegając wpływom duchowieństwa polskiego, zatraciła w pierwszej połowie XX wieku związki kulturowe z etnicznie najbliższą jej grupą białoruską wyznania prawosławnego i weszła w skład narodowości polskiej. Podjęta przez elity białoruskie we wrześniu 1944 r. próba redefinicji tego procesu nie przyniosła żadnej zmiany2. Dlatego w szkołach białoruskich były prowadzone jedynie zajęcia z religii prawosławnej. Początkowo odbywały się one na zasadach ustalonych przed 1939 r.3
Już we wrześniu 1944 r. na wyzwolonej spod okupacji niemieckiej Białostocczyźnie pracowały 93 szkoły powszechne z językiem białoruskim. Rozmieszczone one były na obszarze zwartego osadnictwa białoruskiego: we wschodnich gminach pow. sokólskiego, w pow. białostockim obejmowały gminy Choroszcz, Gródek, Michałowo, Zabłudów oraz wschodnie i centralne gminy pow. Bielsk Podlaski (z pow. Siemiatycze — powstałym w 1952 r. i pow. Hajnówka — powstałym w 1954 r.). Utworzono również trzy białoruskie szkoły średnie: w Białymstoku, Bielsku Podlaskim i Hajnówce. Jak się szacuje, w szkołach białoruskich uczyło się wówczas ok. 8 tysięcy dzieci4.
Z lat czterdziestych nie posiadamy dokładnych danych statystycznych, które ukazywałyby w sposób ilościowy nauczanie religii. Trudno też jest na podstawie szczątkowych źródeł dokładnie określić zasięg terytorialny tej formy kształcenia. Wszystkie zachowane przekazy archiwalne wskazują jednak, że nauczanie religii w szkołach białoruskich było powszechne5. Zajęcia te w placówkach znajdujących się na terenie poszczególnych parafii prowadzili najczęściej proboszczowie, ale w sporadycznych przypadkach także świeccy katecheci. Ci drudzy uczyli przede wszystkim w wiejskich szkółkach o jednym nauczycielu, które działały głównie w miejscowościach oddalonych od centrów parafialnych. Na przykład w Białoruskiej Powszechnej Szkole w Ogrodniczkach (gm. Dojlidy), istniejącej w roku szkolnym 1944/45, wszystkie zajęcia dla 66 uczniów, a w tym religię, prowadziła przedwojenna działaczka białoruska Wiera Karczewska6. Po zlikwidowaniu tej placówki i włączeniu jej uczniów do szkoły polskiej w Ogrodniczkach nauczycielka ta uczyła religii swych wychowanków także w roku szkolnym 1945/467.
Jak wynika z zachowanych arkuszy organizacyjnych podstawowych szkół białoruskich, w pow. białostockim na lekcje religii przeznaczano dwie godziny tygodniowo. Specyfiką ówczesnego szkolnictwa białoruskiego było to, iż placówki te, działając głównie na wsi, miały niedużą liczbę uczniów. W takich sytuacjach powszechną praktyką było łączenie dwóch, a nawet trzech oddziałów8. Taka organizacja pracy utrudniała prowadzenie zajęć i nie sprzyjała uzyskiwaniu właściwych wyników nauczania.
W części szkół polskich działających na Białostocczyźnie, w których uczniowie wyznania prawosławnego narodowości białoruskiej stanowili wyraźną mniejszość, pomimo tego, że w placówkach tych nauczana była religia rzymskokatolicka, przez pewien okres czasu nie prowadzono zajęć z religii prawosławnej. Taka sytuacja miała miejsce w roku szkolnym 1945/46 np. w Publicznej Szkole Powszechnej w Rafałówce (gm. Zabłudów), gdzie na ogólną liczbę 126 uczniów, wyznania prawosławnego było tylko 16 dzieci9. W placówkach o takiej strukturze wyznaniowo-narodowościowej nieduża liczba dzieci białoruskich była także barierą przy wprowadzaniu nauki języka ojczystego. O jego nauczanie nie starali się sami Białorusini. Główną przyczyną, tej wydawać by się mogło niezrozumiałej sytuacji, była dyskryminacyjna polityka władz szkolnych, a także zastraszanie białoruskiej ludności przez zbrojne oddziały polskiego podziemia10. W wymienionej szkole w Rafałówce w następnym roku szkolnym nauka religii prawosławnej została już uwzględniona i spośród 123 uczniów na te zajęcia uczęszczało 17 dzieci11.
Pewien wpływ na nauczanie religii prawosławnej w latach 1945-1946 miał niepewny status Cerkwi Prawosławnej w Polsce. Nie posiadający akceptacji władz polskich na działalność w kraju Zarządzający Sprawami Białostockiego Biskupstwa o. Mikołaj Wincukiewicz, uznający zwierzchnictwo Patriarchatu Moskiewskiego, cofał nie podporządkowującym się mu duchownym misję kanoniczną na nauczanie religii w szkołach12. Dopiero podpisanie 19 lutego 1946 r. deklaracji lojalności przez duchowieństwo z pow. bielskopodlaskiego, a w tym prefekta szkół o. Konstantego Bajko (nauczał w Państwowym Liceum i Gimnazjum Białoruskim w Bielsku Podlaskim) i pełne uznanie jurysdykcji metropolity Dionizego i biskupa Tymoteusza z Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego zlikwidowało swoistą dwuwładzę w łonie Cerkwi13. Pomimo załagodzenia tego konfliktu o. K. Bajko został w marcu 1946 r. uprowadzony z Bielska Podlaskiego i wywieziony do ZSRR. Dokonali tego, z niejasnych do końca przyczyn, funkcjonariusze polskiego urzędu bezpieczeństwa publicznego i radzieckiego NKWD14.
W lecie 1946 r. władze oświatowe zlikwidowały działające w Białymstoku i Bielsku Podlaskim średnie szkoły białoruskie. Po tych wydarzeniach nauczanie religii odbywało się już tylko w kilkudziesięciu białoruskich podstawówkach. Wraz z likwidacją w następnych latach także tych placówek dzieci przechodziły do szkół polskich i tam przeważnie kontynuowały zdobywanie wiedzy o swoim wyznaniu. Jednak znaczna część szkół białoruskich wskutek zarządzeń władz oświatowych ulegała prostemu przekształceniu w polskojęzyczne i w takich przypadkach kontynuowano prowadzenie zajęć z religii na wcześniejszych zasadach15.
Pod koniec 1949 r. rozpoczęto w Polsce odtwarzanie szkolnictwa białoruskiego. Akcja ta zbiegła się w czasie z ofensywą władz przeciwko nauczaniu religii w szkołach. Po opublikowaniu dekretu Rady Ministrów z 5 sierpnia 1949 r. o ochronie wolności sumienia i wyznania16 przeciwko prowadzeniu na Białostocczyźnie zajęć z religii stanowczo wypowiadali się m.in. partyjni działacze, którzy wywodzili się ze środowiska białoruskiego. Wystąpienia te były niekiedy na tyle skrajne, że nawet spotykały się z brakiem akceptacji w kierowniczych gremiach PZPR17. Aktywiści partyjni wykazywali niczym nie wymuszoną nadgorliwość, która wynikała z programowego ateizmu wyznawanej przez nich ideologii komunistycznej, ale jednocześnie wywierali presję na środowisko, z którego się wywodzili, co znacznie osłabiało pozycję religii prawosławnej w szkolnictwie. Sytuacja taka została opisana w protokole zebrania komitetu rodzicielskiego z 17 grudnia 1950 r., działającego przy Szkole Podstawowej z białoruskim językiem nauczania w Trześciance (gm. Narew): „W sprawie przejścia szkół, gdzie wykłada się religia, na szkoły świeckie, zabrał głos [kierownik szkoły] ob. Siergiejuk Andrzej. Powiedział on, że religia nie jest zgodną z marksistowskim światopoglądem, przeszkadza w naszej szkole w normalnym prowadzeniu zajęć, ponieważ ksiądz nieregularnie i spontanicznie przychodził na lekcje religii w ubiegłym roku szkolnym, co w dużym stopniu przeszkadza i hamuje wypełnianie i przerobienie planu szkolnego i realizacji programów nauczania. O możliwości powtórzenia się tych zajść w obecnym roku szkolnym przestrzegał zgromadzonych ob. Siergiejuk Andrzej. Wobec powyższego Komitet Rodzicielski postanowił, aby nauczanie religii w naszej szkole zostało zniesione. Z odpowiednim wnioskiem Komitet Rodzicielski postanowił wystąpić do Wydziału Oświaty przy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Bielsku Podlaskim”18. Podobne stanowisko prezentował w końcu 1956 r. kierownik Wydziału Oświaty Prezydium PRN w Hajnówce Mikołaj Samocik na Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w Białymstoku: „Druga sprawa to wychowanie ateistyczne, które było wprowadzane do naszych szkół. Wiele dzieci i nauczycieli jest obecnie niewierzących. Dzisiaj znów wprowadza się do szkół religię i w tym wypadku nauczyciel jest znów tym najgorszym, który stale mówi odwrotnie. Nauczyciel w obecnej chwili znajduje się w bardzo złym położeniu, stąd zwracam się z prośbą o pomoc nauczycielom”19.
W nowo utworzonych w końcu sierpnia 1949 r. białoruskich szkołach średnich w Bielsku Podlaskim i Hajnówce nauczanie religii było prowadzone na zasadach tylko co wprowadzonego dekretu o ochronie wolności sumienia i wyznania, dlatego uczęszczanie na te zajęcia było nieobowiązkowe. W bielskim liceum w roku szkolnym 1950/51 na 170 uczniów aż 45 nie brało udziału w lekcjach religii. Należy stwierdzić, że uczniowie ci znajdowali się pod presją swoich kolegów — aktywistów Związku Młodzieży Polskiej, z których trzech było kandydatami na członków PZPR20. Po latach jeden z uczniów tej szkoły Jan Kubajewski tak wspominał: „W Liceum w Bielsku Podlaskim przyjęto mnie na członka zarządu ZMP. Tu organizacja młodzieżowa była silna, o wybitnie lewicowych poglądach. (...) W tej szkole po raz pierwszy spotkałem się ze szkoleniem ideologicznym, gdzie uczono, co to jest marksizm-leninizm, socjalizm, kapitalizm, sprawiedliwość społeczna, przyjaźń międzynarodowa, wojny sprawiedliwe i niesprawiedliwe, faszyzm, religia. (...) Pamiętam dzień, kiedy wspólnie z kolegami udaliśmy się do spowiedzi. Kiedy ksiądz zaczął spowiadać Józka i pytać go o intymne sprawy, Józek wnet wybuchł głośnym śmiechem. Znany był on jako szkolny humorysta. Śmiech jego był tak zaraźliwy, że cała nasza grupa też wybuchła śmiechem. Widząc groźne spojrzenia wiernych, „daliśmy nogę” z kościoła. Od tego czasu przestałem uczęszczać do świątyni”21. Dyskryminacyjna polityka władz oraz presja lokalnych działaczy spowodowały, że religię nauczano w tym liceum jeszcze tylko w następnym roku szkolnym22. O randze tego przedmiotu w okresie stalinowskim wymownie świadczy zmiana postępowania dyrektora bielskiego liceum J. Kostycewicza, który nie organizował już w niedziele grupowych wyjść swoich wychowanków na nabożeństwa do cerkwi, tak jak to praktykował w pierwszych latach powojennych, kiedy był p. o. dyrektora Państwowego Liceum i Gimnazjum Białoruskiego w Bielsku Podlaskim23.
Podobnie przedstawiała się sytuacja z nauczaniem religii w liceum białoruskim w Hajnówce, gdzie przedmiot ten został wprowadzony dopiero w drugim roku działalności szkoły, a prowadził go o. Serafin Żeleźniakowicz24. W roku szkolnym 1950/51 na 82 uczniów na religię nie uczęszczało 21 członków ZMP i jak odnotowała komisja z Wydziału Oświaty Prezydium WRN w Białymstoku, kontrolująca liceum, „ze strony księży prawosławnych żadnego przeciwdziałania na tym tle nie było”25.
Zgodnie z programowymi założeniami władz oświatowych nie wprowadzono nauczania religii do Liceum Pedagogicznego w Bielsku Podlaskim, w którym już od września 1950 r. istniał ciąg klas z językiem białoruskim. Formalnie ustalono to dopiero zarządzeniem Ministra Oświaty z 17 września 1951 r. w sprawie utworzenia w tej szkole klas z białoruskim językiem nauczania, nie uwzględniając w tygodniowym planie zajęć lekcji religii26. Podobna sytuacja była też w Liceum dla Wychowawczyń Przedszkoli w Bielsku Podlaskim, które miało przygotowywać kadry dla białoruskich przedszkoli27. Nadzór szkolny szczególnie dbał o wychowanie nowego pokolenia nauczycieli w duchu laickim, o czym świadczą liczne uwagi na ten temat w protokołach kontroli tych szkół. Na przykład 24 kwietnia 1953 r. na naradzie powizytacyjnej w Liceum Pedagogicznym w Bielsku Podlaskim kierownik Oddziału Szkolenia i Doskonalenia Kadr Wydziału Oświaty Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku Jan Radiukiewicz dobitnie stwierdził: „Istotne są przede wszystkim zagadnienia światopoglądowe — nauczyciel winien być zdecydowanym marksistą”28.
Według historyka K. Urbana, na początku lat pięćdziesiątych podjęto na Białostocczyźnie szeroką akcję administracyjnego usuwania nauki religii prawosławnej ze szkół podstawowych i średnich29. Sytuację redukcji tego zagadnienia w szkolnictwie ukazuje tabela nr 1.
Tabela 1. Nauczanie religii prawosławnej w szkołach woj. białostockiego w latach 1952-1953.
Źródło: K. Urban, Kościół Prawosławny w Polsce 1945-1970, Kraków 1996, s. 284.
D — duchowni prowadzący naukę religii, SP — szkoły podstawowe z nauką religii, SŚ — szkoły średnie z nauką religii.
Ilość dzieci uczących się religii prawosławnej w szkołach podstawowych w roku szkolnym 1953/54 na terenie poszczególnych parafii woj. białostockiego, gdzie zamieszkiwali Białorusini, ukazuje tabela nr 2.
Tabela 2. Nauczanie religii prawosławnej w szkołach podstawowych na Białostocczyźnie wg stanu na 31 grudnia 1953 r.
Źródło: K. Urban, Kościół Prawosławny w Polsce 1945-1970, Kraków 1996, s. 286-287.
W znacznej części szkół podstawowych, działających na obszarze wykazanych w tabeli parafii, w których prowadzono zajęcia z religii, nie nauczano języka białoruskiego. Tak działo się w parafiach Białystok, Fasty, Kożany, Topilec, Wasilków, Siemiatycze, Grodzisk, Milejczyce, Żerczyce30. Porównanie ilości dzieci uczących się języka białoruskiego w roku szkolnym 1953/54 z ilością dzieci uczęszczających na lekcje religii prawosławnej na Białostocczyźnie ukazuje tabela nr 3.
Tabela 3. Liczba dzieci uczących się języka białoruskiego i liczba dzieci uczących się religii prawosławnej w szkołach podstawowych w woj. białostockim w roku szkolnym 1953/54.
Źródło: Dane Wydziału Oświaty Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku i K. Urban, Kościół Prawosławny w Polsce 1945-1970, Kraków 1996, s. 286-287.
Porównując ogólną liczbę uczniów uczęszczających na lekcje religii w poszczególnych dekanatach z liczbą dzieci uczących się w szkołach podstawowych języka białoruskiego w powiatach, których to jednostek administracyjnych terytoria prawie że pokrywały się w tym czasie, dostrzeżemy wyraźne dysproporcje między obydwoma wielkościami. Szczególnie dotyczyło to powiatu Bielsk Podlaski, włącznie z utworzonym od 1 stycznia 1954 r. pow. Hajnówka. Daje to podstawę do stwierdzenia, że powiązanie wyznania prawosławnego z przynależnością narodowościową Białorusinów nie było aż tak ścisłe, jak to postrzegali dotychczas niektórzy badacze31. Życie religijne Białorusinów toczyło się trochę odrębną drogą niż publiczna aktywność w sferze kultury narodowej. Przytoczone liczby wskazują również, że w latach pięćdziesiątych proces nauczania oraz wychowania w białoruskich szkołach podstawowych był już bardzo zlaicyzowany.
Do szybkiego wyprowadzania religii z murów szkolnych w połowie lat pięćdziesiątych przyczyniło się także zarządzenie ministra oświaty z 20 sierpnia 1954 r. w sprawie wyznaczania godzin na naukę tego przedmiotu w dziennym rozkładzie lekcji, które nakazywało prowadzenie zajęć na ostatniej godzinie lekcyjnej32. Ustalenie to miało na celu stworzenie dzieciom sprzyjających okoliczności do nieuczęszczania na zajęcia i tym samym izolowanie od oddziaływania religii na młodego człowieka, co w efekcie rzeczywiście następowało. Z drugiej strony, wszelka działalność duchowieństwa prawosławnego skierowana na pobudzenie religijnej aktywności dzieci i zagospodarowywanie wolnego czasu pozalekcyjnego, np. poprzez próbę zorganizowania z inicjatywy duchownego boiska i prowadzenia zajęć sportowych, jak to miało miejsce w Grodzisku, spotykała się ze strony władz państwowych z ostrą reakcją sprzeciwu33. Spektakularnym incydentem było zlikwidowanie przez władze w 1953 r. kolonii dla prawosławnych dzieci w Krynkach, którego współorganizatorem była tamtejsza parafia34.
Zajęcia z religii powtórnie wprowadzono do liceów ogólnokształcących w woj. białostockim dopiero w końcu 1956 r. Do bielskiej szkoły powrócił wówczas o. K. Bajko, który tylko co przybył do Polski po ponad dziesięcioletnim zniewoleniu w obozach pracy w ZSRR35. Jak wynika z projektów organizacji tej placówki z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych nauczanie religii trwało jeszcze tylko do końca roku szkolnego 1959/6036.
Natomiast w liceum białoruskim w Hajnówce po przełomie 1956 r. już nie wrócono do nauczania religii. Przyczyną tego była presja, jaką wywierały lokalne władze partyjno-państwowe na kierownictwo tej szkoły, a potwierdza taki wniosek fakt niewprowadzenia zajęć z religii także w drugiej, działającej w tej miejscowości, średniej szkole ogólnokształcącej. Decydującą rolę odegrały tu względy natury ideologicznej, gdyż w Hajnówce — jako dużym ośrodku robotniczym — prowadzono wzmożoną akcję laicyzacji społeczeństwa, a w tym także na gruncie szkolnym37.
O kluczowym problemie, czyli statusie nauczycieli religii, a także o ich pracy w okresie odwilży popaździernikowej 1956 r. tak napisał K. Urban: „Z mnogości zarządzeń władz oświatowych, które regulowały prowadzenie nauki religii w szkołach wymienić trzeba zarządzenie ministra oświaty z 26 stycznia 1957 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych nauczycieli religii w szkołach podstawowych i średnich. Przyznawało ono prawo nauczania religii osobom, które ukończyły Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Seminarium Duchowne w Wilnie, Krzemieńcu i Warszawie. Jednak nie uwzględniało ono osób (duchownych), które tego rodzaju seminaria ukończyły przed 1918 rokiem. W tym okresie przejściowym można byłoby wskazać zarówno na utrudnianie przez władze państwowe organizacji nauki religii w szkołach (np. inspektor szkolny w Siemiatyczach w 1960 roku nie udzielił 12 spośród 14 duchownym zezwoleń na nauczanie religii, nie honorował też ukończenia przez nich Seminarium Duchownego w Warszawie i Krzemieńcu), jak i zaniedbywanie przez niektórych duchownych tego obowiązku — o czym monitowała podwładne duchowieństwo Kancelaria Metropolity”38.
Pomimo silnego nacisku ze strony władz i prowadzenia przez cały okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej tzw. polityki laicyzacji szkolnictwa, dzieci w czasie świąt prawosławnych masowo nie uczęszczały na zajęcia. Zjawisko to występowało szczególnie w szkołach wiejskich, działających nawet w środowiskach o znacznej liczbie uczniów wyznania rzymskokatolickiego. Tak było np. w trakcie Świąt Wielkanocnych 5-6 maja 1952 r. w Szkole Podstawowej w Szudziałowie, kiedy to wizytator w czasie kontroli stwierdził, że w klasie III i V frekwencja wynosiła z powodu świąt prawosławnych 60%39. Przywiązanie Białorusinów do tradycji religijnej wymuszało na władzach uregulowanie kwestii organizowania zajęć szkolnych w czasie Świąt Wielkiej Nocy i Bożego Narodzenia. O ile w skali kraju Ministerstwo Oświaty przy ustalaniu terminów ferii zimowych i wiosennych brało pod uwagę daty świąt według liturgicznego kalendarza rzymskokatolickiego, to jednak nie pokrywały się one ze świętami kalendarza uznawanego w Cerkwi Prawosławnej. Na przykład ferie zimowe w r. szk. 1959/60 Ministerstwo Oświaty ustaliło w dniach od 23 grudnia 1959 r. do 6 stycznia 1960 r. włącznie40. Natomiast prawosławna wigilia Świąt Bożego Narodzenia przypadała 6 stycznia. Problem rozwiązano w ten sposób, że polecono białostockiemu Kuratorium by te nakazało inspektorom oświaty usprawiedliwianie nieobecności prawosławnych uczniów w tych dniach41.
Od 1 stycznia 1961 r. zaprzestano w szkołach białoruskich prowadzić lekcje religii prawosławnej. Kierownictwo władz wojewódzkich PZPR poinformowała o tym przewodnicząca Zarządu Głównego Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Lidia Bielecka na posiedzeniu prezydium Komisji Narodowościowej KW PZPR w Białymstoku, które odbyło się pod koniec stycznia 1961 r.42
W źródłach archiwalnych odnotowane zostały nieliczne sytuacje konfliktów w szkołach na tle religijnym43. Na tej podstawie nie można jednak sądzić, iż stosunki między wyznawcami dwu największych na Białostocczyźnie wyznań — prawosławnymi i rzymskimi katolikami — były bardzo dobre. Decydujący wpływ na nieujawnienie się na szerszą skalę animozji na tym tle w szkolnictwie miała polityka laicyzacji konsekwentnie prowadzona przez władze44.
Polityka laicyzacji i wręcz ateizacji młodego pokolenia Białorusinów była realizowana również w latach późniejszych. Władze starały się wciągnąć do zwalczania „klerykalizmu” wszystkie legalnie istniejące instytucje białoruskie: BTSK, białoruską gazetę „Niwę”, a także nauczycieli ze szkół białoruskich. Inicjatywy te wśród szerokich rzesz białoruskich spotykały się przeważnie z brakiem sprzeciwu, ale czasami zdarzały się także wystąpienia wychodzące im naprzeciw. Jako przykład takiego zachowania może posłużyć wystąpienie nauczyciela z białoruskiego liceum w Bielsku Podlaskim Mikołaja Hajduka, który 19 marca 1962 r. na posiedzeniu prezydium Komisji Narodowościowej i Prasowej KW PZPR w Białymstoku zaproponował: „Nurt antyklerykalny można by w gazecie [„Niwie”] propagować poprzez żart, czy humor, jest to wypróbowana forma dająca rezultaty”45. Dla wyjaśnienia należy dodać, że w tym czasie tygodnik „Niwa” był najbardziej poczytny wśród młodzieży szkolnej46.
Wyprowadzenie religii ze szkół było jednym z elementów polityki wyznaniowej w Polsce Ludowej i bezpośrednio dotykało w jednakowy sposób obywateli wyznania prawosławnego i rzymskokatolickiego, Białorusinów i Polaków. Należy jednak sądzić, iż tego skutki o wiele mocniej odczuło środowisko prawosławne, które nie było tak zorganizowane, jak rzymskokatolickie w różnego rodzaju wyznaniowych organizacjach i ruchach47. Prawosławni w zasadzie zostali wówczas zepchnięci w obręb murów cerkiewnych. Dlatego też w tym środowisku likwidacja nauczania religii w szkołach znacznie pogłębiła i przyśpieszyła ateizację. Kształtująca się w sferze religijnej sytuacja sprzyjała dezintegracji białoruskiej mniejszości narodowej, która prawie w całości była wyznania prawosławnego. W konsekwencji następowało burzenie tradycyjnej struktury społecznej mniejszości białoruskiej w Polsce, a w ślad za tym szła jej państwowo-kulturowa asymilacja.
Należy jednak przy tym stwierdzić, iż nauczanie religii prawosławnej w szkołach białoruskich nie wywarło odczuwalnego wpływu na wzmocnienie białoruskiej świadomości narodowej. Główną przyczyną był oczywiście krótki okres prowadzenia w poszczególnych placówkach tych zajęć. Przede wszystkim jednak dlatego, że zajęcia w większości przypadków nie były prowadzone w języku białoruskim, lecz w języku rosyjskim — niejako „urzędowym” duchowieństwa prawosławnego w Polsce, co odziedziczyło ono po okresie panowania carskiego, kiedy to pod wpływem wielkomocarstwowego szowinizmu całkowicie dominował język rosyjski.
Змест
Пасля вайны беларускае школьніцтва ў Польшчы развівалася выключна сярод праваслаўнага насельніцтва. Хаця няма дакладных статыстычных даных аб навучанні рэлігіі ў саракавых гадах, аднак многае ўказвае на тое, што катэхізацыя ў школах была паўсюднай. У мясцовасцях са змешаным па нацыянальным прызнаку насельніцтве, у якіх не выкладалася беларуская мова, былі складанасці арганізаваць навучанне рэлігіі. Ліквідацыя беларускага школьніцтва ў 1946 г., хаця не давяла да заняпаду навучання рэлігіі, то ў значанай ступені яго абмежавала. Аднаўленне беларускага школьніцтва ў 1949 г. не выклікала падобнага працэсу ў справе навучання праваслаўнай рэлігіі. Прычыны гэтаму былі дзве: палітыка ўлад, накіравана на атэізацыю выхавання моладзі і ангажаванасць камуністаў, выхадцаў з праваслаўнага асяроддзя, у гэты працэс. У пяцідзесятыя гады значана радчэй вяліся заняткі рэлігіі ў школах з беларускай мовай навучання, чым у польскіх асветных установах, якія наведвалі беларускія дзеці. Навучанне ў беларускіх школах было больш свецкае. З пачатку 1961 г. забаронена выкладанне рэлігіі ў беларускіх школах. Для барацьбы з клерыкалізмам улады прыцягнулі Беларускае грамадска-культурнае таварыства і штотыднёвік „Ніва”. Навучанне праваслаўнай рэлігіі ў школах не мела вялікага ўплыву на фармаванне беларускай нацыянальнай свядомасці, таму што заняткі вяліся на рускай мове і ў духу расійскага патрыятызму.
1 O szkolnictwie białoruskim w powojennej Polsce patrz m.in.: Ju. Turonak, Biełaruskaje szkolnictwa na Biełastoczczynie u paslawajenny pieryjad, Białystok 1976; E. Mironowicz, Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa 1993; tenże, Polityka władz wobec szkolnictwa białoruskiego na Białostocczyźnie w latach 1944-1980, [w:] „Białoruskie Zeszyty Historyczne”, 1994, nr 2, ss. 65-75; tenże, Białorusini, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce. Państwo i społeczeństwo polskie a mniejszości narodowe w okresie przełomów politycznych (1944-1989), pod red. P. Madajczyka, Warszawa 1998, ss. 11-65; S. Iwaniuk, Polityka oświatowa władz wobec Białorusinów w Polsce Ludowej 1944-1989, [w:] Nasz radawod. Kniha 8 „Biełarusy i paliaki: dyjałoh narodau i kultur. X-XX st” materyjały Miżnarodnaha kruhłaha stała (Hrodna. 28-30 wierasnia 1999 h.), Hrodna 1999 (2000), s. 480-486; E. Mironowicz, Polityka narodowościowa PRL, Białystok 2000.
2 Uwagi dotyczące organizacji szkolnictwa mniejszościowego w okr[ęgu] białostockim w roku szk[olnym] 1944/45 autorstwa naczelnika Wydziału Szkół Mniejszościowych Kuratorium Okręgu Szkolnego Białostockiego Milecjusza Andzilewki, [w:] Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, sygn. XIV/17, ss. 30-31.
3 Patrz np.: K. Urban, Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970 (rys historyczny), Kraków 1996, ss. 281-282; H. Konopka, Religia w szkołach Polski Ludowej, Białystok 1997, s. 19-22. W literaturze przedmiotu możemy też znaleźć nieprawdziwe stwierdzenie, że po II wojnie światowej władze zakazały nauczania religii prawosławnej w szkołach, patrz np.: A. Mironowicz, Katechizacja, [w:] Kościół prawosławny w Polsce dawniej i dziś, redakcja naukowa L. Adamczuk i A. Mironowicz, Warszawa 1993, s. 121.
4 Ju.Turonak, Biełaruskaje..., s. 3-4.
5 W aktach władz oświatowych zachowały się tylko jednostkowe dane dotyczące niektórych szkół z językiem białoruskim, patrz np. projekty organizacyjne szkół we wsiach pow. białostockiego: Ogrodniczki, Michałowo, Rybaki, Skroblaki, Studzianki, [w:] Archiwum Państwowe w Białymstoku (dalej: APwB), Inspektorat Szkolny w Białymstoku, sygn. 10, kk. 4, 9, 48, 56, 60. Ocenę taką dał znawca problemu K. Urban, patrz: tegoż, Kościół..., s. 282. Zdarzały się jednak wyjątkowe sytuacje, np. w Białoruskiej Szkole Powszechnej w Rybakach (gm. Michałowo) według projektu organizacyjnego na rok szkolny 1944/45 nie prowadzono zajęć z religii, APwB, Inspektorat Szkolny w Białymstoku, sygn. 10, k. 50.
6 Wiera Karczewska (z domu Matejczyk) ur. 24 marca 1896 r. w Supraślu w rodzinie chłopskiej, przed I wojną światową zdobyła wykształcenie podstawowe i pracowała w fabryce tekstylnej w Supraślu. W 1914 r. eksternistycznie zdała egzamin wstępny do Seminarium Nauczycielskiego w Świsłoczy (obecnie w Republice Białoruś, rejon Wołkowysk) i po jego ukończeniu rozpoczęła w 1918 r. pracę w białoruskiej szkole podstawowej we wsi Grabowiec (pow. Bielsk Podlaski). Następnie w 1919 r. dokształcała się na kursach nauczycieli białoruskich w Wilnie. Na początku lat dwudziestych zaangażowała się w białoruską konspirację niepodległościową na Białostocczyźnie i w 1921 r. uczestniczyła w konferencji politycznej w Pradze (Republika Czeska) zorganizowanej przez Białoruską Partię Socjalistów-Rewolucjonistów, za co była aresztowana i skazana w 1923 r. na karę więzienia. Wyszła na wolność w 1927 r., a do zawodu nauczycielskiego wróciła w 1939 r. Pracowała we wsi Kołątaje (rejon Wołkowysk) i Ogrodniczki, w Żaganiu (w latach 1946-1954) i Supraślu. Zmarła w 1981 r. J. Kalina, Bractwo Włościan Białorusinów (1921-1922), [w:] „Białoruskie Zeszyty Historyczne”, 1994, nr 1, s. 29.
7 APwB, Inspektorat Szkolny w Białymstoku, sygn. 10, kk. 9 i 11.
8 Tamże, kk. 4-5, 11-12, 51-52, 60-61.
9 Tamże, k. 35.
10 Na Białostocczyźnie w okresie powojennym zdarzały się nawet przypadki mordowania nauczycieli narodowości białoruskiej, AAN, Ministerstwo Oświaty 1945-1966, sygn. 1749, s. 63.
11 APwB, Inspektorat Szkolny w Białymstoku, sygn. 10, k. 36.
12 K. Urban, Sprawa autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce po drugiej wojnie światowej, [w:] „Studia Religiologica”, 1987, z. 18, s. 60.
13 K. Urban, Kościół..., s. 20-21.
14 APwB, Starostwo Powiatowe Bielsko-Podlaskie 1944-1950, sygn. 117, k. 77. Patrz też: D. Fionik, Ajciec Kanstancin Bajko — prefiekt bielskich szkoł, [w:] „Białoruskie Zeszyty Historyczne”, 1994, nr 2, s. 118; K. Urban, Kościół..., s. 20-21.
15 APwB, Inspektorat Szkolny w Białymstoku, sygn. 10, kk. 4-5, 52-54, 57-58. Patrz też akta szkół podstawowych z pow. Bielsk Podlaski, [w:] tamże, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Hajnówce [1946-1953] 1954-1975, sygn. 307, k. 10, sygn. 311, kk. 110 i 112.
16 „Dziennik Ustaw”, 1949, nr 45, poz. 334.
17 Informacja Referatu Sprawozdawczego Wydziału Organizacyjnego KW [PZPR] w Białymstoku z 2 grudnia 1949r., APwB, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Białymstoku 1948-1990 (dalej: KW PZPR), sygn. 33/VI/13, k. 376.
18 APwB, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Hajnówce [1946-1953] 1954-1975, sygn. 333, kk. 27-28.
19 APwB, KW PZPR, sygn. 33/I/6, k. 9. M. Samocik był działaczem Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, a w latach siedemdziesiątych pełnił funkcję przewodniczącego Zarządu Głównego, U. Juzwiuk, Centralnyja ułady BHKT (1956-1998), „Biełaruski Kalandar”, 1999, s. 72-73.
20 APwB, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku 1950-1973, tom II — Kuratorium Okręgu Szkolnego Białostockiego (dalej: KOSB), sygn. 287, kk. 16-17.
21 J. Kubajewski, Dole i niedole sekretarza PZPR, „Czasopis”, 2002, nr 1/02, s. 20-21.
22 Ustalono na podstawie Projektu Organizacji Szkoły Ogólnokształcącej stopnia licealnego Szkoły Podstawowej i Liceum Ogólnokształcącego z białoruskim językiem nauczania na rok szkolny 1953/54, APwB, KOSB, sygn. 113, kk. 52-53, oraz zapisów w świadectwach szkolnych z lat 1951/52 i 1952/53, w zbiorach prywatnych Antoniny Rybaczuk.
23 W. Szwied, Biełaruskaja himnazija i licej u Bielsku Padlaszskim, „Biełaruski Kalandar 1994”, Minsk 1994, s. 123.
24 Jeszcze w Projekcie organizacyjnym Szkoły Ogólnokształcącej stopnia podstawowego i licealnego w Hajnówce (Białoruskiej) na rok szkolny 1950/51, sporządzonym w maju 1950 r., p. o. dyrektora S. Soroko nie ujął religii wśród nauczanych przedmiotów, APwB, KOSB, sygn. 112, k. 89 i sygn. 290, k. 64.
25 APwB, KOSB, sygn. 290, k. 10.
26 „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty”, 1951, nr 16, poz. 214.
27 Patrz: Zarządzenie Ministra Oświaty z 25 września 1951 r. w sprawie organizacji liceum dla wychowawczyń przedszkoli z białoruskim językiem nauczania w Bielsku Podlaskim, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty”, 1951, nr 17, poz. 225.
28 APwB, KOSB, sygn. 483, k. 134.
29 K. Urban, Kościół..., s. 285.
30 Ustalono na podstawie wykazów szkół podstawowych z językiem białoruskim, korespondencji i opracowań Wydziału Oświaty Prezydium WRN w Białymstoku, APwB, KOSB, sygn. 127.
31 Na przykład białostocki socjolog A. Sadowski dowodzi, że związek ten, jako bardzo ścisły, został osłabiony dopiero w latach dziewięćdziesiątych, tenże, Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców, Białystok 1995, s. 234-235.
32 APwB, KW PZPR, sygn. 33/V/27, k. 60b.
33 Tamże, KOSB, sygn. 168, k. 29.
34 Tamże, sygn. 248, k. 32.
35 Tamże, sygn. 116, kk. 20-21, D. Fionik, Ajciec..., s. 119-120.
36 APwB, KOSB, sygn. 118, kk. 20-21. D. Fionik podaje jednak, że lekcje religii zlikwidowano dopiero w roku szkolnym 1960/61, tenże, Ajciec..., s. 121.
37 Patrz projekty organizacyjne liceów w Hajnówce, APwB, KOSB, sygn. 116, k. 33-36, sygn. 117, kk. 48-51, sygn. 118, kk. 40-43.
38 K. Urban, Kościół..., s. 285.
39 APwB, KOSB, sygn. 177, k. 188.
40 „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty”, 1959, nr 15, poz. 193.
41 Patrz np. pismo wizytatora J. Gosiewskiego z Wydziału Szkolnictwa z Niepolskim Językiem Nauczania Ministerstwa Oświaty Nr SO4-5392/59 z 25 grudnia 1959 r. do Kuratorium Okręgu Szkolnego Białostockiego, [w:] APwB, KOSB, sygn. 129, k. 85.
42 Tamże, KW PZPR, sygn. 33/XIV/38, k. 67.
43 Tamże, Komitet Powiatowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Siemiatyczach 1948-1975, sygn. 49/IV/8, k. 62.
44 Konflikty wybuchły z pełną mocą po przełomie 1989 r. w warunkach demokratyzacji i swobody wypowiadania się obywateli. Drastycznym przykładem mogą być wydarzenia z Bielska Podlaskiego: wyrzucenie z pracy w Urzędzie Miasta ponad 20 pracowników wyznania prawosławnego, a także kłamliwe stwierdzenie przez radnych Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w Bielsku Podlaskim, że „ludność prawosławna Podlasia nie jest mniejszością narodową lecz rdzenną ludnością polską zruszczoną i przypisaną pod przymusem do Kościoła prawosławnego podczas zaboru rosyjskiego”, [w:] Urząd Miasta Bielsk Podlaski, Protokół Sesji Rady z 24 września 1990 r., k. 7 i Protest Radnych Rady Miejskiej w Bielsku Podlaskim z 8 października 1990 r.
45 APwB, KW PZPR, sygn. 33/XIV/39, k. 17.
46 Tamże, k. 11.
47 Przedstawiciele środowisk rzymskokatolickich zasiadali nawet w Sejmie PRL, patrz np. A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939-1989, Warszawa 1998, rozdział: Wojna o milenium, s. 339-346.
© Беларускае
Гістарычнае Таварыства
пры выкарыстаньні матэрыялаў спасылка
на
Беларускі Гістарычны Зборнік
абавязковая
|
Польскі аўкцыён
