Źródło: Archiwum Państwowe Organizacji Społecznych Obwodu Grodzieńskiego (Dziarżauny Archiu Hramadskich Arhanizacyj Haradzienskaj Wobłaści — DAHAHW), zespół (fond) 6195, inwentarz (opis) 1, sprawa (dieło) 12, k. 17-18 (dalej: DAHAHW, f. 6195, op. 1, d. 12).

* Tabela 1 nie obejmuje rejonów należących do ujezdów łomżyńskiego, szczuczyńskiego i wyskomazowieckiego.

W październiku 1940 r. władze obwodu białostockiego próbowały określić strukturę narodowościową za pośrednictwem rejonowej administracji, lecz w niektórych rejonach otrzymywano zestawienia znacznie różniące się od tych, jakie uzyskano na podstawie danych zebranych w urzędach administracji polskiej. Z 7 rejonów nie otrzymano żadnych informacji, natomiast z 14 innych jedynie ogólną liczbę ludności lub dane niekompletne. Na podstawie informacji zebranych przez administrację radziecką nie sposób porównać zmian, które nastąpiły w ciągu roku w skali całego obwodu. Takie zestawienie można jedynie uczynić dla wybranych rejonów. Należy jednak uwzględnić fakt, że nie wiadomo w jaki sposób urzędnicy dokonali wyodrębnienia poszczególnych narodowości, bowiem nie przeprowadzano wówczas żadnego spisu ludności. Są to zatem dane zebrane drogą sprawozdawczości administracyjnej, a ich wiarygodność zależała wyłącznie od sumienności urzędników, zwłaszcza najniższego szczebla.

Tabela 2. Zmiany struktury narodowościowej w niektórych rejonach obwodu białostockiego od września 1939 do października 1940 r. ( dane w tys.)

 Źródło: DAHAHW, f. 6195, op. 1, d. 12, k. 17-18, 369; d. 741, k. 132.

* Większość wśród „innych” w Białymstoku stanowili Rosjanie (12,9 tys.).

Można przypuszczać, że ubytek ludności polskiej w Białymstoku był spowodowany aresztowaniami i ucieczką przed bolszewikami miejscowych elit społecznych i politycznych. Ponad dwudziestotysięczną rzeszę mieszkańców miasta stanowili przybysze ze wschodu i Generalnej Guberni, którzy otrzymali prawo stałego pobytu. W połowie stycznia 1940 r. postanowieniem Prezydium Rady Najwyższej BSRR zlikwidowano ujezdy i utworzono strukturę administracyjną odpowiadającą tej, która istniała w ZSRR. Pozostały zatem obwody i rejony. Granice niektórych rejonów uległy zmianie. Niewykluczone, że różnice widoczne w tabeli 2 mogły być między innymi wynikiem zmian terytorialnych poszczególnych rejonów.

Od 1 listopada 1939 r. do 30 października 1940 r. na teren obwodu białostockiego przybyło 9 017 osób, w tym 3 963 Białorusinów, 3 104 Rosjan, 1 430 Żydów, 152 Polaków i 613 przedstawicieli innych narodów2. Byli to pracownicy administracji, lekarze, pielęgniarki, kolejarze, telefonistki, księgowi, inkasenci, specjaliści żywienia zbiorowego. Liczbę tę uzupełniało 3 379 pracowników NKWD, milicjantów, funkcjonariuszy partyjnych i komsomolców.

W tym samym czasie do obwodu brzeskiego przysłano 5 989 osób, w tym 2 571 Białorusinów, 2 028 Rosjan, 488 Żydów, 71 Polaków3.

Strukturę narodowościową obwodu białostockiego w dużym stopniu odzwierciedla skrupulatnie przeprowadzony spis poborowych. Według wykazu sporządzonego przez Oddział Polityczny Białostockiego Obwodowego Komisariatu Wojskowego do 1 grudnia 1939 r. w całym obwodzie było 222,8 tys. poborowych, w tym 123,4 tys. Polaków (55,3 proc.), 63,9 tys. Białorusinów (28,5 proc.), 30,4 tys. Żydów (13,5 proc.), 4,1 tys. Rosjan (1,8 proc.)4. Struktura narodowościowa poborowych dość wiernie odpowiada strukturze narodowościowej ludności obwodu5.

W listopadzie 1939 r. zarejestrowano w obwodzie białostockim 43 449 uchodźców, w tym 32 364 zatrzymało się w Białymstoku. Większość stanowili Żydzi — 41 184 osoby, 1 979 — Polacy, 286 — przedstawiciele innych narodów6. Uchodźcy w Białymstoku mieszkali głównie w synagogach, na klatkach schodowych, strychach, opuszczonych magazynach lub zakładach przemysłowych. Pozostawali tam do lipca 1940 r. Przedstawiciel Obwodowej Komisji ds. Uchodźców alarmował władze republikańskie, że warunki w jakich pozostają grożą wybuchem epidemii. Proponował 25 tys. osób wywieźć do Rosji, zaś 15 tys. przesiedlić do miasteczek wokół Białegostoku. Brud, wszawica i brak elementarnych warunków egzystencji skłaniał wielu do powrotu do Generalnej Guberni. W listopadzie 1939 r. nie czekając na zgodę władz samowolnie przekroczyło granicę 744 Polaków i 248 Żydów. Ponad 13 tys. chciało wrócić legalnie, 26 tys. deklarowało gotowość przesiedlenia się w głąb ZSRR7.

Według rozeznania szefa NKWD BSRR Ławrentija Canawy na początku kwietnia 1941 r. na terytorium BSRR znajdowało się ponad 110 tys. uchodźców z Generalnej Guberni. W zachodnich obwodach było ich 87 tys., we wschodnich — 23 tys.8 W liście do I sekretarza KC KP(b)B Pantelejmona Ponomarienki Canawa informował, że wśród uchodźców jest dużo „elementu niepracującego (fabrykanci, kupcy), a także członków kontrrewolucyjnych i nacjonalistycznych partii istniejących na terytorium byłej Polski. Ten kontyngent jest nosicielem antysowieckich i nacjonalistycznych nastrojów. Często demonstrują niezadowolenie z powodu swojego położenia w ZSRR i bezsprzecznie wśród nich jest dużo agentów wywiadu niemieckiego”9. Zaszeregowanie uchodźców przez szefa NKWD po stronie „wrogów ludu pracującego” skazywało ich w przyszłości na różnego rodzaju represje.

Istotne zmiany struktury narodowościowej w obwodach włączonych w 1939 r. do BSRR zapoczątkowały dopiero aresztowania, wysiedlenia i deportacje grup społecznych uznanych za wrogie władzy sowieckiej. Byli to ziemianie, przemysłowcy, urzędnicy państwowi, policjanci, żołnierze zawodowi, żandarmi, osadnicy, pracownicy służby leśnej, bogaci chłopi. Większość osób należących do tych grup społecznych, za wyjątkiem chłopów, na tym obszarze była narodowości polskiej.

W pierwszych dwóch miesiącach władzy radzieckiej aresztowano 4 315 osób związanych z aparatem państwa polskiego lub należących do elit społecznych na obszarze województw północno-wschodnich II Rzeczypospolitej. Aresztowanych umieszczono w obozach jenieckich NKWD. Podzielili oni los 14 700 polskich jeńców wojennych przebywających w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie10. Prawie 97 procent aresztowanych stanowili Polacy.

5 grudnia 1939 r. Rada Komisarzy Ludowych podjęła decyzję o deportacji osadników z byłych województw wschodnich II Rzeczypospolitej. Dwa tygodnie później ludowy komisarz spraw wewnętrznych Ławrentij Beria wydał dyrektywę w formie instrukcji podległym sobie strukturom NKWD o ewidencji osadników i ich mienia, opracowaniu planów wysiedlenia, przygotowaniu grup operacyjnych oraz zasadach przeprowadzania operacji11. Instrukcja szefa NKWD ZSRR z 29 grudnia 1939 r. szczegółowo opisywała co mogli zabrać ze sobą wysiedlani, mówiła o zapewnieniu opieki medycznej i gorących posiłkach w czasie transportu. Dotyczyło to prawie 100 tys. osób przebywających na terenie zachodnich obwodów BSRR i USRR, bowiem przesiedleniu podlegały także rodziny osadników12.

7 stycznia 1940 r. podczas narady u sekretarza KC KP(b)B Pantelejmona Ponomarienki postanowiono wysiedlenie osadników połączyć z wysiedleniem pracowników służby leśnej — leśników, gajowych, dozorców i inspektorów13. Uznano, że ludzie wykonujący te zawody w Polsce mieli przeszkolenie wojskowe i pozostając w strefie nadgranicznej zagrażali bezpieczeństwu Związku Radzieckiego. Według informacji komisarza spraw wewnętrznych BSRR Ławrentija Canawy na początku stycznia 1940 r. na terenie zachodnich obwodów republiki zewidencjonowano 45 409 osób, osadników i pracowników służby leśnej i ich rodzin, których zamierzano wywieźć w głąb Rosji lub do Kazachstanu. Represjami objęci mieli być także ci osadnicy, którzy utracili ziemię i przenieśli się do miast. Podstawę do deportacji stanowił fakt otrzymania ziemi z nadania rządu polskiego oraz odbycia przeszkolenia wojskowego. Rada Komisarzy Ludowych ZSRR uznała, że w Polsce przed 1939 r. przygotowywano ich do działań dywersyjnych i szpiegowskich na wypadek wojny z państwem sowieckim14. Na liście osób planowanych do wysiedlenia w obwodzie białostockim znaleźli się ci osadnicy, którzy posiadali ziemię w rejonach zamieszkałych wyłącznie przez ludność polską — łomżyńskim, grajewskim, augustowskim, wysokomazowieckim15. Podczas narady u Ponomarienki postanowiono nawet przedłużyć ferie szkolne, aby dzieci osadników i służby leśnej uczące się gimnazjach poza miejscowością zamieszkania w dniu wysiedlenia znajdowały się w domu.

Operację wysiedlenia przygotowywano przez 6 tygodni. Zaangażowano do jej przeprowadzenia prawie 10 tys. osób — czekistów, czerwonoarmistów i milicjantów16. Na początku lutego Canawa poinformował Berię i Ponomarienkę, że liczba osób podlegających wysiedleniu była znacznie większa niż przewidywano17. Ujawniono bowiem wielu członków rodzin leśników i osadników, którzy mieszkali oddzielnie. Zarejestrowano 52 892 osoby podlegające deportacji, w tym 34 203 osadników i członków ich rodzin oraz 18 689 pracowników służby leśnej wraz z rodzinami. Operację przeprowadzono 10 lutego 1940 r. Tego dnia załadowano do wagonów 50 224 osoby (9 548 rodzin) mieszkających na terenie zachodnich obwodów BSRR.

Tabela 3. Liczba osadników i pracowników służby leśnej i ich rodzin podlegających wysiedleniu i wysiedlonych z zachodnich obwodów BSRR 10 lutego 1940 r.

Źródło: NARB, f. 4, op. 21, d. 2086, k. 13-15.

Wśród planowanych do wysiedlenia i wysiedlonych z obwodu białostockiego mieszczą się osoby mieszkające na ziemiach nie należących do pogranicza polsko-białoruskiego, z rejonów łomżyńskiego, augustowskiego, wysokomazowieckiego i grajewskiego. Z tych czterech rejonów planowano wysiedlić 3 715 osób, wysiedlono 3 66918.

Nie zostali wywiezieni ci osadnicy i pracownicy straży leśnej oraz członkowie ich rodzin, którzy byli nieobecni w miejscu zamieszkania w dniu przeprowadzania akcji wysiedleńczej — 1 581 osób, chorzy — 547 oraz aresztowani przez NKWD — 307 osób19. Większość aresztowano za posiadanie broni. Jak wynika z raportu Canawy o przebiegu akcji repatriacyjnej, część nieobecnych zatrzymano kilka dni później i odizolowano celem przewiezienia do miejsca zesłania. Wszyscy chorzy zostali objęci nadzorem administracyjnym i w miarę powrotu do zdrowia mieli być wysyłani do miejsc pobytu ich rodzin20. Ponieważ w trakcie przeprowadzania akcji zorientowano się, że nie wszyscy osadnicy i leśnicy zostali zewidencjonowani, postanowiono zgodnie z rozkazem Berii tworzyć miejsca odosobnienia dla tych, którzy nie zostali wywiezieni 10 lutego21. Dokładnie nie wiadomo ile osób zostało wysłanych na wschód w dodatkowych transportach, lecz liczba ta mogła sięgać kilku tysięcy.

Na początku marca 1940 r. Rada Komisarzy Ludowych ZSRR podjęła decyzję o wysiedleniu z zachodnich obwodów BSRR i USRR rodzin byłych oficerów wojska polskiego, policjantów, strażników więziennych, pracowników wywiadu, urzędników polskiej administracji państwowej, członków organizacji „kontrrewolucyjnych”, ziemian i fabrykantów przebywających w obozach dla jeńców wojennych. Postanowiono także wysiedlić uchodźców z Generalnej Guberni, którzy wyrazili chęć powrotu do dawnych miejsc zamieszkania i nie zostali wpuszczeni przez Niemców. Dotyczyło to głównie ludności żydowskiej, która pozbawiona dachu na głową, pracy i środków do życia decydowała się na powrót do strefy kontrolowanej przez hitlerowców. Uchodźcy ci zostali potraktowani jako szpiedzy i zdrajcy radzieckiego państwa, które udzieliło im schronienia. Trzecią kategorię osób, którą zamierzał wysiedlić z zachodnich obwodów rząd radziecki stanowiły prostytutki zarejestrowane w dokumentach polskiej policji, które kontynuowały wykonywanie swojego zawodu. Rodziny osób przebywających w obozach jenieckich miały być kierowane do Kazachstanu, uchodźcy — do północnych rejonów Rosji, a prostytutki — do Kazachstanu i Uzbekistanu22.

Druga deportacja objęła jedynie osoby należące do pierwszej kategorii wyszczególnionej w uchwale Rady Komisarzy Ludowych, a więc rodziny osób przebywających w obozach jenieckich NKWD. Przeprowadzono ją 13 kwietnia 1940 r. Wysiedleniu z zachodnich obwodów BSRR podlegało 29 699 osób (8 639 rodzin). Z treści specjalnego meldunku Canawy skierowanego do Ponomarienki 14 kwietnia 1940 r. wynika, że do wagonów załadowano 24 253 osoby, represjonowano zaś łącznie 26 777 osób23. Prawdopodobnie 2 524 osoby zostały aresztowane. Szef NKWD nie informował o losie prawie 3 tys. osób, które planowano deportować do Kazachstanu, a nie objęte zostały żadnymi represjami. Przytłaczającą większość deportowanych 13 kwietnia 1940 r. stanowili Polacy.

Ofiarami trzeciej wywózki byli głównie uchodźcy żydowscy, którzy zadeklarowali wolę powrotu do Generalnej Guberni. Akcję wysiedlania przeprowadzono 29 czerwca 1940 r. Planowano deportować 23 057 osób, załadowano do wagonów 22 879 osoby, w tym z obwodu baranowickiego 2 495 osób, białostockiego — 13 250, brzeskiego — 5 856, pińskiego — 965, wilejskiego — 31324. Liczby deportowanych uchodźców z poszczególnych obwodów pokazują ich rozmieszczenie głównie w rejonach nadgranicznych, wynikające prawdopodobnie z nadziei na szybki powrót do dawnych miejsc zamieszkania.

Czwartą deportację przeprowadzono tuż przed wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej, w dniach 19-20 czerwca 1941 r. Poprzedziły ją aresztowania działaczy polskich, białoruskich, żydowskich i rosyjskich organizacji. NKWD wykryło bowiem istnienie 109 organizacji „powstańczych” i „antysowieckich”. Wśród aresztowanych rzeczywistych i domniemanych spiskowców było 2 904 Polaków, 184 Białorusinów, 37 Litwinów, 8 Żydów i 97 osób reprezentujących inne narodowości25. Część represjonowanych stanowili działacze przedwojennych partii i organizacji26. Nie wszyscy z nich kontynuowali działalność po 17 września 1939 r. Represjami objęto także byłych urzędników polskich i oficerów rosyjskich formacji białogwardyjskich oraz wszystkich, którym można było przypisać epitet „element kontrrewolucyjny”. Tę ostatnią kategorię stanowili głównie bogaci chłopi. Z tego powodu aresztowano 2 059 osób, w tym z obwodu białostockiego — 500, baranowickiego — 476, brzeskiego — 300, pińskiego — 363, wilejskiego — 420. Ich rodziny podlegały wysiedleniu. Z tego tytułu wywieziono na wschód 6 655 osób. Oprócz wyżej wymienionych kategorii w czerwcu 1941 r. deportowano członków rodzin osób ukrywających się, skazanych na karę śmierci, zbiegłych za granicę, represjonowanych wcześniej ziemian, kupców, fabrykantów oraz urzędników. Razem wysiedlono 22 353 osoby, w tym z obwodu białostockiego — 11 405, brzeskiego — 3 039, baranowickiego — 2 723, pińskiego — 2 299, wilejskiego — 2 88727.

Ofiarami czwartej deportacji byli mieszkańcy zachodnich obwodów BSRR należący do wszystkich grup narodowościowych. Najwięcej osób deportowano z rejonów nadgranicznych. Statystykę tę tworzyły głównie rodziny osób aresztowanych. Obawiano się z ich strony działań wrogich państwu sowieckiemu. Od października 1939 r. do 20 czerwca 1941 r. z zachodnich obwodów Białorusi deportowano ponad 120 tys. osób28. Wywieziono około 90 tys. Polaków, 23 tys. Żydów, kilka tysięcy Białorusinów i Rosjan.

Змест

З верасня 1939 г. савецкія ўлады рабілі спробы вызначыць нацыянальную структуру новадалучаных да БССР зямель. Выкарыстоўваліся перш за ўсё дакументы, знойдзеныя ва ўстановах польскай адміністрацыі. Даныя значна адрозніваліся ад вынікаў перапісу насельніцтва 1931 г. У кастрычніку 1940 г. улады Беластоцкай вобласці спрабавалі самастойна вызначыць нацыянальную структуру паасобных раёнаў. Лік беларусаў у сапраўднасці быў вышэйшы ў большасці тых раёнаў, з якіх сабрана была інфармацыя, але розніцы ў параўнанні да паказчыкаў 1939 г. не былі шматзначынмі. Восенню 1939 г. разам з Чырвонай Арміяй на тэрыторыю заходніх абласцей БССР сталі прыбываць чыноўнікі, партыйныя дзеячы, міліцыянты, лекары, чыгуначнікі, спецыялісты шматлікіх галін. З Генеральнага Губернатарства ўцякло на гэтую тэрыторыю 110 тысяч бежанцаў, галоўным чынам яўрэяў. У лютым 1940 г. пачаліся перасяленні асоб, звязаных з польскімі дзяржаўнымі структурамі, і работнікаў лясной службы. Да 20 чэрвеня 1941 г. з заходніх абласцей БССР у Расію высланых было звыш 120 тысяч чалавек, у тым ліку 90 тысяч палякаў.