|
 Nowe przyczynki do biografii Stanisława Kurosza, siedemnastowiecznego starosty Orli
Krzysztof Gajdka
(Lublin) Książę Krzysztof II Radziwiłł (1585-1640) tytułował go „panem” i bardzo liczył się z jego zdaniem. Wysoko cenieni literaci, Samuel Przypkowski1 i Olbrycht Karmanowski, byli jego serdecznymi przyjaciółmi, a sam Daniel Naborowski unieśmiertelnił go w jednej ze swoich fraszek. Współcześni autorzy monografii Orli, Grzegorz Sosna i Doroteusz Fionik, piszą o nim: „Ten zręczny polityk i dobry gospodarz umiał połączyć mnogość obowiązków i dbać o rozwój włości orlańskiej”2. Staranne wykształcenie zdobył w Akademii Rakowskiej, a doświadczenie dworskie i administracyjne — podczas służby u księcia Gabora Batorego w Siedmiogrodzie. Stanisław Kurosz, bliski krewny Kochanowskich, był z pewnością ciekawą postacią swej epoki, nie dziwi więc, że wzbudza dziś coraz większe zainteresowanie.
O Kuroszu wspominali w swoich pracach tej rangi uczeni, co m.in. Urszula Augustyniak, Marceli Kosman, Stanisław Kryczyński, Stanisław Tync i Kazimierz Borzęcki. Badacze znają rolę i duże wpływy Kurosza na dworze birżańskim, nie umieją jednak jak dotąd powiedzieć czegoś więcej na temat jego pochodzenia (wiadomo jedynie, że pieczętował się herbem Rawicz3, istnieje też kilka hipotez, m.in. mówiąca, że mógł pochodzić z województwa mścisławskiego). Biorąc pod uwagę herb oraz rodzinne koligacje, które wymienił Samuel Przypkowski w Dziękowaniu (...) za pannę Jadwigę Grekównę4, ustaliłem ponad wszelką wątpliwość, że Stanisław Kurosz pochodził z rodziny osiadłej w Woli Kuroszowej w dawnym województwie sandomierskim i parafii Borkowice (32 wiorsty od Końskich5). Był wnukiem Hieronima Kurosza (zm. ok. 1569), który pojął za żonę Urszulę Odrowąż-Białaczowską. Z tego związku urodzili się Zofia, Andrzej i Kacper6. Jak pisze Boniecki, wspomniany Kacper był żonaty z Katarzyną Wąsowiczówną z Jabłonicy, z którą zeznał zapis wzajemnego dożywocia w Lublinie w 1584 r.7 Co ciekawe, we wspomnianym Dziękowaniu... Przypkowskiego znajdujemy informację, że matka Kurosza pochodziła z Dunin-Wąsowiczów8. Najlepszy to dowód, że Stanisław był synem Kacpra Kurosza i Doroty z Wąsowiczów, a skoro zapis dożywocia został dokonany w Lublinie w 1584 r., śmiało możemy powiedzieć, że Kurosz mniej więcej w tym czasie się urodził9.
Dla księcia Krzysztofa II Radziwiłła pozyskanie Stanisława Kurosza na służbę miało znaczenie strategiczne, a to ze względu na jego pokrewieństwo i koligacje z wieloma znanymi rodzinami szlacheckimi w Koronie, wśród których — za Samuelem Przypkowskim — można wymienić Łaskich, Myszkowskich, Bonerów, Ostrorogów, Mieleckich, Barzych, Kucińskich, Kochanowskich, Podlodowskich, Komorowskich, Konarskich, Gnoińskich, Lanckorońskich czy Kurozwęckich. Przez pierwsze małżeństwo Kurosz spowinowacił się z Otwinowskimi, Jaroszowskimi, Kazimirskimi, Chyckimi i Sienieńskimi10. Wśród krewnych Hieronima Kurosza byli nie byle jacy przodkowie, m.in. Jan Kurosz — dworzanin króla Stefana Batorego, który zginął pod Połockiem11. Paprocki pisze o Kuroszach herbu Rawicz „mężowie sławni”12. Dziad Stanisława, Hieronim Kurosz herbu Rawicz z Woli Kuroszowej, żonaty z Urszulą Białaczowską z Białaczowa, córką Jakuba Białaczowskiego, był wujem poety Jana Kochanowskiego. Babki Piotra Kochanowskiego, słynnego tłumacza Tassa i Ariosta, i Kurosza (Anna i Urszula Białaczowskie) były rodzonymi siostrami13. Szwagrem Stanisława Kurosza był mieszkający pod Kamieńcem szlachcic Chomętowski (Chomentowski)14. Dworzanin z tak licznymi koligacjami był dla Radziwiłła niemal bezcenny, ponieważ pozyskanie go wymiernie przekładało się na poparcie podczas sejmów i sejmików. Wydaje się, że o „ułowienie” Kurosza na służbę ks. Krzysztof II Radziwiłł zabiegał już przed 1620 r., a z pewnością wiemy, że znał go już w 1616 r.15
Kurosz był żonaty dwukrotnie. Jego pierwsza żona zmarła w kwietniu 1630 r. w połogu. Była ona konfidentką księżnej Anna Radziwiłłowej. Jedna z hipotez głosi, że mogła ona być córką Pawła Bazarzewskiego herbu Rawicz16, który w jednym z listów nazywa starostę orlańskiego synem. Wcześniej pisałem już, że przez pierwsze małżeństwo Kurosz spowinowacił się z familiami Otwinowskich, Jaroszowskich, Kazimirskich, Chyckich i Sienieńskich (o czym wspomniał w Dziękowaniu... Samuel Przypkowski). Przynajmniej trzy z nich to rodziny ariańskie związane z Rakowem: Otwinowscy za sprawą Erazma i jego braci, Jakub Sienieński był założycielem i właścicielem Rakowa, a w 1607 r. podarował Erazmowi Otwinowskiemu dom przy ulicy Starej Szydłowskiej, przy której mieszkali również Chyccy17. Za radą przyjaciół już w kilka miesięcy po pogrzebie pierwszej żony Kurosz postanawia porzucić żałobę i ponownie wejść w związek małżeński z Jadwigą Grekówną, o czym informuje księcia Krzysztofa II pod koniec sierpnia 1630 r.18
Kurosz, sekretarz ks. Krzysztofa, był jego pełnomocnikiem w sprawach z duchowieństwem katolickim, m.in. w transakcjach z biskupem wileńskim Eustachym Wołłowiczem oraz plebanami słuckim i kopylskim. Był wysłannikiem na sejm toruński w 1626 r. i sejmiki (m.in. deputacki piński w 1632 roku)19. Jak pisze Urszula Augustyniak, w Koronie za zaciągi sejmowe odpowiedzialni byli Stanisław Kurosz i Marcin Oborski, administrujący majętnościami podlaskimi i z tego tytułu wyspecjalizowani w penetracji sejmików podlaskich i mazowieckich oraz przesyłaniu informacji z dworu królewskiego20. W latach 1621-1635 Kurosz był starostą podlaskiej Orli, która była punktem tranzytowym na drodze z Litwy do Warszawy, a dalej do Małopolski (trafiały tu listy i towary ekspediowane potem na dwór książęcy)21.
Kurosz był czynnym arianinem, brał udział w synodach braci polskich. Wiemy, że podczas synodu w Rakowie w 1635 r. oświadczył zebranym, że syna swego, Gracjana, poświęca studiom teologicznym w Akademii Rakowskiej22 (dziesięć lat później Gracjan Kurosz był już ministrem w zborze ariańskim w Kiejdanach23). Nie wiadomo, czy wystąpienie Kurosza na wspomnianym synodzie nie było główną przyczyną odwołania go ze stanowiska starosty orlańskiego. I to w momencie, kiedy mógł się poszczycić niemałymi sukcesami: odbudował i ogrodził Orlę po pożarze i pozyskał dla niej w 1634 r. prawa miejskie24.
Maciej Berzeński w liście do ks. Krzysztofa II Radziwiłła z 1635 r. pisze: „O Folwark Białostocki, co Pan Kurosz trzyma”25. Wygląda więc na to, że po przekazaniu orlańskiego starostwa Janowi Pękalskiemu, Stanisław Kurosz został dzierżawcą folwarku (była to więc swego rodzaju emerytura). Jeszcze jedenaście lat po śmierci Kurosza w folwarku tym posesorką była druga żona Kurosza, Jadwiga z Greków. Wiemy, że schronienia u niej w 1657 r. szukał arianin Andrzej Lubieniecki młodszy (ur. w 1590 r.), który wspominał później, że w maju i lipcu 1657 r. przebywał u „Pani Kuroszowej”, którą nazywa siostrą26. Znaczyłoby to, że wdowa po Stanisławie nadal była arianką. Między Kuroszami a Lubienieckimi istniało powinowactwo, ponieważ jedna z córek Stanisława, Konstancja, wyszła za mąż za Tomasza Lubienieckiego27.
Stanisław Kurosz zmarł w 1646 r. w dzierżawionym od księcia folwarku białostockim. Do końca pozostał wierny ariańskim ideałom i w tym duchu wychował dzieci. Z pewnością nawet nie przypuszczał, że dwanaście lat po jego śmierci sejm podejmie uchwałę o wypędzeniu braci polskich z kraju, a wielu jego przyjaciół bądź wyemigruje, bądź zmieni wyznanie na katolickie. Wiemy, że rodzina Kurosza jeszcze w 1657 r. trwała przy arianizmie, trudno dziś powiedzieć, czy kilka lat później przeszli konwersję. Stanisław Kurosz był postacią barwną, posiadał wiele talentów i staranne wykształcenie. Cenne koligacje i znajomości, poparte doświadczeniem administracyjnym, dały mu wysoką pozycję w hierarchii dworskiej. Choć gorliwy arianin, nie był fanatykiem religijnym, skoro książę wyznaczał go do negocjacji z klerem katolickim. Jego korespondencja nosi ślad talentu literackiego, co z pewnością nie uszło uwadze księcia i licznych na dworze birżańskim literatów, w tym przyjaciół Kurosza — Samuela Przypkowskiego i Olbrychta Karmanowskiego.
* * *
Hasło „Stanisław Kurosz” pewnie nie pojawi się w wiodących encyklopediach, jednak wielu historyków i historyków literatury (w szczególności zajmujących się okresem Reformacji) oraz badaczy dziejów Podlasia postać ta coraz bardziej interesuje28. Mam nadzieję, że artykuł niniejszy będzie pomocny w prowadzonych przez nich badaniach.
1 Samuel Przypkowski mówił o Kuroszu: „tak rodowity w Koronie szlachcic, że niewiem by się kto w Ojczyźnie znalazł, coby więcej zacnych domów bliską dobiegł krewnością”, cyt. za: U. Augustyniak, Dwór i klientela Krzysztofa Radziwiłła (1585-1640). Mechanizmy patronatu, Warszawa 2001, s. 123 (pisownia oryginalna).
2 Zob.: G. Sosna, D. Fionik, Orla na Podlasiu. Dzieje Cerkwi, miasta i okolic, Białystok 1997, s. 26.
3 Takim właśnie herbem Kurosz pieczętował swoje listy.
4 Rkps Biblioteki Kórnickiej nr 1191, k. 106.
5 Zob.: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV, Warszawa 1883, s. 932.
6 Zob.: Rodzina. Herbarz szlachty polskiej opracowany przez Seweryna hrabiego Uruskiego, t. VIII, Warszawa 1911, s. 226.
7 Zob.: A. Boniecki, Herbarz polski, cz. 1, t. 13, Warszawa 1909, s. 239.
8 Rkps Biblioteki Kórnickiej nr 1191, k. 106.
9 Musiał być niewiele młodszy od urodzonego około 1580 r. Olbrychta Karmanowskiego, skoro obaj związali ze sobą na jakiś czas swe losy (kształcili się wspólnie, prawdopodobnie obaj służyli też u księcia siedmiogrodzkiego po rokoszu Zebrzydowskiego).
10 Por.: U. Augustyniak, Dwór i klientela Krzysztofa Radziwiłła..., s. 123.
11 Zob.: K. Niesiecki, Herbarz Polski, t. V, Lipsk 1840, s. 459.
12 Zob.: Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane rp. 1584, wyd. K. J. Turowski, Kraków 1858, s. 549.
13 Anna z Białaczowskich Kochanowska była matką poety Jana Kochanowskiego. Piotr Kochanowski był bratankiem poety.
14 Zob.: S. Kurosz do ks. K. Radziwiłła z Orli, 19 czerwca 1628 r., rkps Archiwum Głównego Akt Dawnych (dalej: AGAD), Archiwum Radziwiłłowskie, dział V (dalej: AR V), 8080/II, s. 231.
15 Wynika to z listu Macieja Berzeńskiego do Krzysztofa Radziwiłła, pisanego w Orli 5 października 1616 r., w którym czytamy, że „w sprawie Brzozowskiego z Żydem »godziłoby się jemu większy fawor pokazać«, bo Berzeńskiemu szwagrem a Kuroszowi wujem”; cyt. za: U. Augustyniak, Dwór i klientela Krzysztofa Radziwiłła..., s. 128. Ze wspomnianym Berzeńskim Kurosz był skoligacony, nie dziwi więc fakt, że zostaje starostą w Orli, gdzie pan Maciej był książęcym administratorem w latach 1617-1621. Ów Brzozowski (prawdopodobnie Andrzej), wuj Kurosza, był przydany — jako sługa starszy — Olbrychtowi Karmanowskiemu, ochmistrzowi dworu ks. Anny w 1624 r.
16 Zob.: U. Augustyniak, Dwór i klientela Krzysztofa Radziwiłła..., s. 123.
17 Zob.: Z. Pietrzyk, Wypisy Stanisława Kota do dziejów Rakowa, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, XXXII, 1987, passim. W tym miejscu uwaga, że przez Otwinowskich Kurosz był spowinowacony również z Olbrychtem Karmanowskim, którego matka była córką Jerzego Otwinowskiego, brata Erazma.
18 Stanisław Kurosz do ks. Krzysztofa II Radziwiłła z Orli, 31 sierpnia 1630 roku, rkps AGAD, AR V, 8080/III, s. 536.
19 Zob.: U. Augustyniak, Dwór i klientela Krzysztofa Radziwiłła..., s. 156.
20 Zob.: tamże, s. 99.
21 Zob.: G. Sosna, D. Fionik, Orla na Podlasiu..., passim.
22 Zob.: S. Szczotka, Synody Arjan Polskich od założenia Rakowa do wygnania z kraju, Kraków 1936, s. 58.
23 Zob.: S. Kryczyński, Ariańska rodzina Lubienieckich w XVI i XVII wieku, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. S. Zakrzewskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, rkps Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego nr 2922, rozdz. IV, s. 58.
24 Z mocy przywileju ks. Krzysztofa II z 1618 r. Orla nie otrzymała pełnych praw miejskich. Książę Krzysztof obiecał jednak orlanom, że gdy zobaczy, „że się zbierać na Fundacyą y w dobrym Rządzie pomnażać będą, tedy onych wiecznemi Wolności Prawem Magdeburskim według przykładu miast J.K.Mci przyległych deklarować zechcę”; zob. G. Sosna, D. Fionik, Orla na Podlasiu..., s. 23.
25 Maciej Berzeński do ks. Krzysztofa II Radziwiłła z Zabłudowia, 4 września 1635 r., rkps AGAD, AR V, 637/V, s. 24.
26 Zob.: J. Tazbir, Lubieniecki Andrzej młodszy, hasło, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XVII, Wrocław —Warszawa — Kraków — Gdańsk 1972, s. 596.
27 Pozostałe dzieci Kurosza to Jakub, Kacper, Hieronim i Katarzyna. Z pierwszego małżeństwa miał syna Gracjana, który został alumnem teologii w Rakowie.
28 Niebawem powstanie prawdopodobnie na UMCS praca magisterska na temat korespondencji Stanisława Kurosza.
|
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
