Любімай Тацянцы

Прадмова

Шмат гадоў таму мне з маіх дасьледніцкіх інтарэсаў давялося праглядаць у Нацыянальным архіве Літвы інвентары панскіх маёнткаў пазамінулага стагоддзя. У фондзе Радзівілаў (ф. № 1280) сустрэлася мне справа № 1755-1, атрыбуцыя якой гучала так: “Нататкі ўладальніка маёнтка Ветрын Віцебскай губерні пра ўладкаваньне прыбытковых рыбных сажалак. Узгадваюцца князі Ра­дзівілы”. Выкладаньне досьведу па ўладкаваньні таварных сажалак займала восем старонак, але да іх дададзены быў непараўнальна большы па аб’ёму рукапіс аўтара з яго прыватнага жыцьця відавочна белетрыстычнага характару. Абодва дакументы былі напісаны на рускай мове, і, цалкам магчыма, з гэтай прычыны літоўскіх дасьледнікаў не зацікавілі, ва ўсялякім разе, у навуковы ўжытак рукапіс ніхто не ўключаў і нават нідзе пра яго ня ўзгадваў. У заказе на фотакопіі неабходных мне дакументаў пазначыў я і справу № 1755-1. Нядаўна, разьбіраючы незапатрабаваныя запасы архіўных выпісак і мікрафільмаў, зацікавіўся я названымі нататкамі гаспадара Ветрына. На першай старонцы мелася прысьвячэньне: “Мілым маім унукам у старэчы вольны час занатаваная быль са мной. Для іх, маю надзею, будзе цікавай незвычайная службовая прыгода іхнага дзеда. 1851”. Ня ведаю, як былі ўспрынятыя запіскі ўнукамі аўтара, але мне яны падаліся цікавымі для сучаснага чытача. Яны ў перакладзе і склалі гэтую публікацыю, усе судовыя і вайсковыя дакументы, датычныя падзей 1812 году, пакінутыя на мове арыгіналу.

Справа аб карысталюбстве
Прашэньне георгіеўскага кавалера

Уцягнуты ў гэтую гісторыю я быў у траўні 1816 году, на пятым месяцы службы маёй у Аўдытарскім дэпартаменце Ваеннага Міністэрства. Ранкам таго дня генерал-аўдытар Закрэўскі выклікаў мяне да сябе ў кабінет і, прапанаваўшы прысесьці, пацікавіўся:

– Пан палкоўнік, вы знаёмыя са справай генерал-маёра Тучкова 2-га.

Па тону яго і па прапанове заняць крэсла каля стала я зразумеў, што генерала мала цікавіць мой адказ, калі ён нават будзе станоўчы, і што ён падрыхтаваў для мяне нейкую справу. Я адказаў, што начуты аб непрыемнасьцях генерал-маёра ў ваенны час, але наколькі яны вартыя веры не магу меркаваць. Пра Тучкова я ведаў толькі тое, што ён, калі быў дзяжурным генералам Малдаўскай арміі Чычагава, патрапіў у няласку і нават быў адхілены ад пасады ў часе выгнаньня Напалеона, напярэдадні таго, як пачыналася раздача ўзнагародаў. Аднак па ваенным ведамстве ён лічыўся, хоць ня меў утрыманьня ўжо чацьвёрты год.

– Я таксама начуты плётак, – прызнаўся Закрэўскі. – Цяпер давядзецца некаторыя ўдакладняць. Тучкоў быў адстаўлены ў студзені 1813 году па абвінавачваньні ў самавольнай канфіскацыі каштоўнасьцяў ды іншых рэчаў, належачых князю Дамініку Радзівілу, да таго ж з немалым ценем падазрэньня ў карысталюбстве. Цяпер генерал-маёр даслаў прашэньне на імя гасудара з “просьбою распорядиться о расследовании несправедливости, над ним учиненной”. Так пан Тучкоў сваё прашэньне сфармуляваў, – падкрэсьліў Закрэўскі. – Яно прышло ў Галоўны штаб, і я мушу дакласьці аб ім гасудару са сваімі прапановамі, але ў гэтым лісьце і, галоўнае, ў папярэдніх абставінах зашмат таямнічых загадак…

Закрэўскі зрабіў паўзу, якая нібыта рыхтавала мяне да ўспрыняцьця важных таямніцаў, я адрэагаваў тым, што паварушыўся ў крэсьле, пазначаючы ўзмоцненую ўвагу, і тады таямніца была мне давераная.

– Гасудар неаднойчы ўзгадваў аповяды нябожчыка князя Рапніна пра неверагодныя багацьці, якімі валодалі дзед і дзядзька князя Дамініка Радзівіла – значыць, яны перайшлі да ўнука, – пра 12 залатых статуяў апосталаў, бачаных Рапніным асабіста ў нясьвіжскім замку, калі ён быў паслом імператрыцы Кацярыны ў Польшчы. Па яго словах, там залатымі зьліткамі быў застаўлены падвальны пакой, памерам як гэты вось мой кабінет. І князь Адам Чартарыйскі таксама бачыў скульптуры ў замку на ўласныя вочы. Падлеткам ён там быў разам з бацькам. Аднак пасьля візіту ў замак войскаў адмірала Чычагава ў рэляцыях ні аб зьлітках, ні аб залатых скульптурах не паведамлялася. Быццам карова іх языком зьлізала. Тучкоў у маладыя гады, пры імператрыцы Кацярыне, служыў у Літве, шмат пра мясцовых вяльможаў быў начуты. Таму: ці ўсё ім канфіскаванае дастаўлена ў дзяржаўныя ведамствы? Дзе, напрыклад, гэтыя скульптуры кожная вышынёй ці ў локаць, ці ў поўны рост?

– А ў чым іхняя каштоўнасьць для дзяржавы расейскай? – спытаў я, адчуваючы, што генерал-аўдытар атрыманае прашэньне ўжо з кімсьці абмяркоўваў і зараз паўтарае зусім не свае думкі.

– Ну для дзяржавы, можа і няма каштоўнасьці, – адказваў Закрэўскі. – Дзяржава нашая і большыя страты цярпела. А для гасудара, мяркую, каштоўнасьць не ў грашовым вызначэньні, а па прававой значнасьці сваёй. Статуі быццам бы былі здабытыя ці набытыя ў Стамбуле, гэта значыць маюць візантыйскае паходжаньне. Нешта ня ведаю выпадкаў, каб хто-небудзь адміралам і генерал-маёрам дазваляў браць на добрую памяць рэчы з чужой маёмасьці, тым больш такой даўніны залатую скульптуру. Гэтак у моду можа быць прынята, што кожны сам дасьць волю ўзнагародж­ваць сябе ў памер уласнага разуменьня заслугаў… Таму, прашу, Андрэй Юр’евіч, падрыхтаваць для азнаямленьня ўсе належныя дакументы і скласьці аб гэтай справе сваё поўнае меркаваньне…

– Сёньня ж і займуся, пан генерал-ад’ютант, – адказваў я, разумеючы, што нехта, над Закрэўскім вышэйшы, сурова выказаўся пра магчымасьць кожнага ўзнагароджваць сябе ў памер уласнага разуменьня заслугаў. Але пакуль што пад кожным разумеўся адзін Тучкоў…

– Вось і выдатна.

Службовы фармуляр

Пакінуўшы начальніцкі кабінет, я сказаў пісару адшукаць паперы генерал-маёра Тучкова 2-га па нашым дэпартаменце, што за чвэрць гадзіны было выканана. Справа генерал-маёра складалася, да майго зьдзіўленьня, усяго з некалькіх аркушаў. Першым зьверху ляжаў ліст Тучкова ваеннаму міністру князю Аляксею Іванавічу Гарчакову ад 28 траўня 1813 году. У ім істотная для мяне частка знаходзілася напрыканцы:

«Я не знаю к чему приписать несчастие, с известного времени меня преследующее. Быв дивизионным генералом и потом корпусным командиром, по просьбе некоторых поляков, во время войны, их бунта, отослан в Минск, для объясьнения по их просьбам, поданым по известному наущению, которых ничем доказать не могут; а я между тем четвертый месяц утесьняюсь, проживая здесь. Я вижу, что службы моей не хотят. Но больно мне то, что я не так служил, как другие, и что вступался в полезные для Отечества предприятия, в которых хотя и показал успех, но наделал чрез то недовольных правительством. Кому как не вашему сиятельству, по обязанности вашей, предстоит способ помочь Некрасовцам, пресечь их ропот, и отвратить вредные от того последствия.

Меж тем никто не призывает меня к действующей армии делить с ней труды походной жизни и славу подвигов, а я числюсь в армии без должности и состою под следствием”.

Прашэньне гэтае падалося мне безпадстаўным, нават адмыслова цьмяным, быццам тайнапіс, – злосныя навучаньні палякаў і гоман някрасаўцаў не маглі мець суседства па розным сваім характару і паходжаньні. Мне здалося, што генерал Тучкоў старанна сваё прашэньне адточваў, абагульняючы розныя справы сваёй дзейнасьці.

Ніжэй знаходзіўся сьпіс фармуляра Тучкова з Інсьпектарскага дэпартаменту. Ён быў прадатаваны траўнем 1812 году. З гэтага кароткага дакумента я даведаўся, што Сяргей Аляксеевіч Тучкоў, нараджэньня 1767 году, быў прыпісаны да службы ў 1773 годзе, гэта значыць шасьці гадоў узростам, у 2-гі фузелёрны полк фузелёрам на сваім кошце, і значыўся ў ім да 1783 году, праходзячы чыны сяржанта і штык-юнкера. Апошняе азначала, што ён сьпецыялізаваўся па артылерыі і служыў у артылерыйскай роце пры палку. Далей пералічваліся паходы і бітвы, у якіх ён браў удзел.

“В 1788-1790 гг. воевал против шведов. В 1792-1794 гг. действовал против польских мятежников. При восстании мятежников в Вильне с целью истребить русский гарнизон, собрал свою команду, присоединил к ней другие войска, вышел из города, спас 16 орудий и знамена Нарвского и Псковского полков, отразил нападения поляков, взял их знамя и в плен роту пехоты с командиром ее подполковником Тетау, выжег предместье и бомбардировал город. За это награжден орденом св. Георгия 4-го класса. За отличные действия там же под Вильней и овладение укреплениями сего города награжден орденом св. Владимира 4-ой степени. В 1794 г. организовал роты конной артиллерии и за это награжден орденом св. Владимира 3-й степени. В 1796 г. укротил мятеж жителей Псковской губернии и за это награжден командорственным орденом св. Анны 2-го класса.

В 1801 – 1804 гг. находился на Кавказе, приводя к усмирению Грузию и Имеретию. Как гражданский губернатор Грузии организовал действенные меры по прекращению эпидемии чумы, за что был польщен благодарностью государя.

В 1807 г. генерал-майор послан был на усмирение украинских иррегулярных полков, которое с успехом исполнил. Тогда же сформировал бригаду, которая вошла в 16-ю дивизию.

В 1808 г. командиром 16-й дивизии вступил в Молдавию, участвовал в турецкой кампании, находясь в Дунайской армии под началом Голенищева-Кутузова. В августе 1809 г. генерал-майор Тучков 2-й назначен комендантом крепости Измаил. В 1810 г. основал возле крепости посад, где поселились задунайские переселенцы.

В феврале 1812 г. представлен командующим армией Голенищевым-Кутузовым к награждению орденом св. Владимира 1-й степени.

Образован в артиллерии и фортификации, языками владеет немецким, французским и польским”.

Ніжэй старанным почыркам была зробленая прыпіска:

“В сентябре 1812 года Указом Сената крепость Измаил по просьбе

жителей переименована в город Тучков”.

Што ж гэтакага генерал-маёр нарабіў у сьнежні 1812 году, дзівіўся я, што бліскучая кар’ера георгіеўскага кавалера была прыпыненая? Які грэх трэба было яму зрабіць, каб і праз чатыры гады пасьля падзеяў знаходзіцца ў сьвядомым забыцьці ўладамі і падаваць прашэньне аб пераглядзе сваёй справы.

Скарга захавальніка княжых скарбаў

Яшчэ ў папцы была запіска, пададзеная аўдытарам Вялікай Дзеючай арміі ў 1813 годзе.

Я пачаў чытаць. Запіска паведамляла, што ў лютым 1813 году генерал-маёр быў адхілены ад камандаваньня корпусам і пакінуты ў Менску для правядзеньня дазнаньня ў сувязі з абвінавачваньнем ў вялізных стратах, нанесеных маёнткам Радзівілаў, з якіх князь Дамінік, уладальнік Нясьвіжа, які здрадзіў прысязе на вернасьць расейскаму імператару, у той час служыў нашаму ворагу камандзірам польскага ўланскага палка ў корпусе маршала Мюрата. Скарга, якая заснавала справу, паступіла ў ваенны суд з менскага грамадзянскага суда, куды пазоўнік першапачаткова зьвярнуўся. Была і копія перадачы справы, пазначаная лютым трэцяга дня 1813 году:

Из Минского гражданского в Военный суд
Минскому Военному губернатору Игнатьеву
Дело о забранных сокровищах из несвижского князя Радзивилла замка

Ваше Превосходительство, милостивый государь

При сем препровождаю в копии переведенное с польского на российский диалект донесение, полученное мною от управляющего несвижским князя Радзивилла замком дворянина Альберта Бургельского. Ваш суд усмотреть изволит, какие причинены Молдавскою армиею и господином генерал-майором Тучковым в этом замке убытки.

Людвиг Каменский

Была нарэшце, у справе і копія скаргі, адрасаваная галоўнакамандуючаму Кутузаву, якая і паклала незвычайны канец вайсковай кар’еры Тучкова 2-га.

“Ваше сиятельство,

Милостивый государь!

По отдалении из здешнего края настоящей войны и по наступлении уже спокойствия за обязанность себе постановляю донести вашему сиятельству яко главноуправлящий имениями и делами Его сиятельства князя Доминика Радзивилла, ордината алыкского и несвижского о всех убытках, причиненных войсками в несвижском замке.

Заведывая еще по поручению родителей упомянутого князя Доминика Радзивилла Скарбницей или кладовою богатств и драгоценностей по наследству трех Каролей в дом Радзивиллов поступивших, и обязанный будучи присягою, чтобы таковой клад сохранялся для памяти потомков того дома, не открывая оный никакому наследнику до тех пор, пока не будет иметь совершенных лет, в которых бы мог познать ценность оным редкостям по достоинству, и хранить такие на память того дома, вследствие чего князю Доминику Радзивиллу, ординату алыкскому и несвижскому, яко несовершенно еще летнему, их не показывал, о которых князь по сие время не знал и не знает.

Но когда проходила Молдавская армия под командою генерал-адъютанта и кавалера адмирала Чичагова, в ее авангарде Татарского Уланского полка полковник Кнорринг, прибывши 30 октября минувшего года в Несвижский замок и быв уведомленным от несвижских евреев о кладе в оном богатства князя, которое только я один открыть могу и которое находится под моим заведыванием, тотчас приказал мне отдать ему ключи от всего замка и показать Скарбец, или кладовую. Таким образом, господин полковник Кнорринг, вошед в упомянутый замок и найдя там открытыми на фронт все платья бывших князей, разные старинные ковры, некоторую часть часов антикварных, музыкальные инструменты и прочие вещи, забрал ключи от того замка и удерживал у себя, а ко мне и слугам приставил караул.

На другой день по прибытии господина кавалера адмирала Чичагова, вследствие его повеления, приказано привести нас для сьнятия допросов, где спрятано богатство и драгоценности князя, к генерал-майору Тучкову, который сперва допрашивал нас словестно, потом приказал принести плетей и палок и сказал раздавать их взятым вместе со мной людям, и, наказывая и муча их при нас, угрожал, что с нами так поступит, если не покажем того места, где спрятаны богатства и драгоценности князя Доминика Радзивилла.

Видя неизбежность такого наказания, которым угрожал нам своею строгостью генерал-майор Тучков, и страшась, дабы не быть битыми плетьми, принужден был показать место, где были те богатства закладены наглухо каменною стеною. Тогда означенный генерал-майор Тучков приказал выломать стену и, войдя в тот лех, или пещеру, забрал в оной находившиеся там разные бриллианты, серебро, золото, равно и другие дорогие вещи. О чем уведомленный генерал-адъютант адмирал Чичагов, тотчас приехавши с другими генералами, приказал отобрать у оного генерала Тучкова ключи от кладовых означенного замка и, установивши там из господ генералов и прочих офицеров комиссию, сказал оной все дорогие вещи забрать, которая комиссия, исполняя повеление адмирала Чичагова, в том лехе, или пещере, забрала, а именно:

разные дорогие камни в коллекции от давних веков собранные; бриллианты как-то в штуках обделанные и необделанные, в коллекции собранные; табакерки серебряные и золотые, бриллиантами осыпанные, в большом количестве состоящие; также в немалом числе дорогих цен перстни разные; антики, в коллекции комплектованные; дорогой заграничный фарфор персидский; в большом количестве серебряную и золотую монету и медали в коллекции собранные; дорогие заграничные живописи хинские, турецкие наметы, или палатки, значительной цены; рыцарские латы и щиты, серебряные антики, старинную посуду, медали в разные коллекции собранные; гетманские и фельдмаршальские жезлы, или булавы, золотом оправленные и дорогими бриллиантами осыпанные; знак ордена под названием Сьвятого Духа, и уборное платье к сему ордену составленное, жемчугом осыпанное; серебро и золото в разных особенных штуках; церковное серебро и золото, а более под названием монстранцы, совсем золотые и крупными высокой цены бриллиантами осыпанные; столовое серебро на несколько сот особ; разные в большом количестве шпалеры или обои, серебром и золотом вытканные; много разных часов; прибор королевского престола, рыштунок, или арсенал, в коллекции, то есть корабели и палаши, сабли, мечи, в особенности меч папы Иннокентия, подаренный королю Яну Собесскому; в золото и серебро оправленные и бриллиантами осыпанные ружья в разных коллекциях и в знатном числе, конские золотые приборы, дорогими каменьями осыпанные; библиотека в большом количестве разных дорогих книг большим коштом собранная – словом все то, что только сами Радзивиллы, прапрадеды князя Доминика собирали, равно что по наследованию трех Каролей в дом Радзивиллов поступило – весь клад.

Комиссия назначенная от генерал-адьютанта адмирала Чичагова, забрав все оное и уложив в ящики, наклала оными несколько десятков бричек, отдала их адмиралу Чичагову, который те брички с упомянутым богатством и драгоценностями забрал с собой – после чего остатки вещей: мебель, разные старинные хинские, турецкие и заграничные шпалеры, или обои, много ковров, рыштунок, сабли, палаши, ружья, театральное и балетное платье, знатным коштом справленое, зеркала разной величины и прочие дорогие вещи, когда уже генерал-адьютант адмирал Чичагов и его офицерских чинов подчиненные забрать с собой были не в состоянии, тогда позволили брать все это армии и евреям. Таким образом через трое суток беспрерывно вся армия, в ту пору в Несвиже и около оного находившаяся, все себе забирала. Главные архивы с разными привилеями и документами, равно экономическими бумагами, расчетами и прочими документами, которые удостоверяли и означали принадлежность имений князя и их границы, частью забрали, а частью поразбросали по разным местам.

По проходе адмирала Чичагова с армией в коротком времени, то есть 3 декабря прошедшего года, воротился таки до Несвижа господин генерал-майор Тучков с корпусом. Вошед, тотчас приказал полковнику казачьего полка Грекову взять меня в караул, содержать в голодном месте до тех пор, пока я еще им не открою каких-либо лехов или кладов. Таким образом был содержим несколько дней, наконец угрожали. что будут бить, как прочих, не давали даже воды пить. Словом мучили и наругались до бесконечности, но тогда не имел я чего более сказать, ибо все то забрано, что было ранее сокрыто. Тогда генерал-майор Тучков гостиничную мебель, какие еще оставались кресла, шпалеры, зеркала, гардины, постели, часть библиотеки, конские уборы, арсенал, остатки серебра, скатерти и прочие вещи какие еще только оставались, приказал забрать. Весь замок, все погреба, лехи архива, библиотека и прочее разбито и разорено таким образом от господ адмирала Чичагова, генерала Тучкова, полковника Кнорринга и прочими их подчиненными.

Причинено в одном только князя Доминика замке убытку, полагая в соответствии драгоценностям, богатству и редкостям самым умеренным образом, на худой конец десять миллионов золотых, хоть, насколько мне известно, такие редкости и богатства никак оценить нельзя. Не касаюсь здесь тех убытков, которые уже причинены в фольварках князя, которых управляющий оными конечно не упустит донести вашей сьветлости. Я же со своей стороны что только до меня относится доношу яко главноуправляющий и в доказательство того, что все здесь описанное происходило по приказанию генерал-адьютанта адмирала Чичагова и что я вынужден был открыть показанные богатства, выданное мне свидетельство при сем представляю.

В Несвиже января 9-го дня 1813 года.

На подлиннике подписано Альберт Бургельский.

Перевод подписанный скрепил минского главного суда 1-го Департамента председатель Людвиг Каменский”.

Ніжэй знаходзілася копія сьведчаньня, выдадзеная няўдачліваму захавальніку княжацкіх скарбаў, якая не дазваляла сумнявацца, што занатаваныя ім фантастычныя падзеі мелі месца. Магчыма, не ва ўсім яго выкладаньне адпавядала праўдзе, і, як усе скаржнікі, згушчаў ён чорныя фарбы, але ўсё ж я дужа быў зьдзіўлены пералікам аднятых каштоўнасьцяў і прозьвішчамі асобаў, якія гэтае выняцьце ня толькі блаславілі, але і выканалі з асабістым сваім удзелам. Ня менш дзіўнымі падаліся мне словы “галоўнаўпраўляючага” Бургельскага аб непаўнагадовым узросьце князя Дамініка Радзівіла, хоць было вядома, што ён у нашэсьце 1812 году камандаваў 8-ым уланскім палком Варшаўскага герцагства. Не юнаком жа сямнаццаці гадоў заслужыў ён эпалеты палкоўніка і гонар быць у гвардыі Напалеона. І ўжо зусім ня верылася, што паўнапраўны гаспадар Нясьвіжа ня бачыў скарбаў, чакаючы, калі пан Бургельскі палічыць яго вартым зірнуць на спадчынныя фамільныя багацьці. Само сьведчаньне, на якое паказваў Бургельскі, было звычайнай формулай для рэквізіцыяў ваеннага часу, але ўжываньне яго ў адносінах залатых і сярэбраных рэдкасьцяў падалося мне вельмі недарэчным.

Свидетельство

Главнокомандующим Западной армией и кавалером Чичаговым данное управляющему князя Радзивилла шляхтичу Альберту Бургельскому, что он вынужден был показать, где хранятся клады помянутого князя Ра­дзивилла.

Ноября 2 дня 1812 года в Несвиже

Дежурный генерал генерал-майор Тучков.

Аб чым жа цяпер генерал-маёр просіць гасудара, зьдзіўлена думаў я, дачытваючы гэтую дакументацыю, як мяркуе пераканаць у адсутнасьці сваёй віны? Міжволі ўзьнікалі ў маёй памяці параграфы Палявога Крымінальнага Укладаньня, цалкам прыдатныя да гэтай сітуацыі і дзеяньняў, але ня ўжытыя. Калі Кутузаў адхіліў генерал-маёра, вядомага яму асабіста па турэцкай вайне, а рашэньне ягонага лёсу пакінуў на волю судовых чыноўнікаў, то праўду гаворыць генерал-аўдытар Закрэўскі, тут дастаткова цёмных загадак. Бо толькі з-за славы братоў сваіх мог быць ужо дараваны. Старэйшы брат яго загінуў у Барадзінскай бітве, ды так, што цела яго, зьмятае пяхотай і коньніцай не ўдалося адшукаць. І малодшы брат на тым жа полі ў бітве сьмяротна паранены памёр. Нічога з такіх бедстваў сям’і не палічылі патрэбным узгадаць, і вось ужо чацьверты год Тучкоў 2-гі адняты з вайсковага жыцьця.

Разважаючы пра гэта, я зусім не парадаваўся, што выбар генерал-аўдытара для складаньня адказнага меркаваньня прыпаў на мяне. Разважыць ступень віны ў такой справе ніяк нельга без дадатковага расьсьледаваньня. Калі што і ўзяў сабе Тучкоў, то трэба ведаць што, у якой колькасьці. Апытаньне самога генерал-маёра не задакументаванае, ва ўсялякім разе ў справе адсутнічае. Дзе той абоз з мноствам брычак, напоўненых скарбамі, што павёў за сабой камандуючы 3-й арміяй Чычагаў? І ў якіх баявых дзеяньнях браў удзел генерал-маёр Тучкоў з 2 лістапада па 3 сьнежня, калі недабітыя карпусы Напалеона прабілі атачэньне на Беразіне і ўратаваліся з расейскай тэрыторыі? Які баявы маршрут прывёў генерала ў Нясьвіжскі замак паўторна?

Дзіўны загад адмірала

Цікаўнасьць мая была гэтак нецярплівая, што я скіраваўся ў Інсьпектарскі Дэпартамент адшукаць загады і распараджэньні за 1812 год, якія адносіліся да генерал-маёра Тучкова, і знайсьці Журнал баявых дзеяньняў арміі адмірала Чычагава.

Неўзабаве, гартаючы старонкі хронікі Малдаўскай, перайменаванай пазьней у 3-ю, арміі, знайшоў я цікавы для мяне перыяд. З фармальнага боку ўсе лістападаўскія і сьнежаньскія рухі генерал-маёра Тучкова выглядалі абгрунтавана. Згодна з загадам, падпісаным адміралам Чычагавым 10 лістапада, Тучкоў атрымаў камандаваньне 2-м корпусам, які дадаваўся да 3-й арміі на загад гасудара. Папярэдні яго камандзір генерал-лейтэнант Фёдар Фёдаравіч Эртэль тады ж быў прызначаны генерал-паліцмэйстрам усіх дзеючых арміяў. Тучкову, можна лічыць, пашанцавала. Чычагаў узняў яго з дывізіённых у карпусныя камандзіры. У лістападзе у гэтым корпусе знаходзіліся ў шыхтах да 10 тысячаў салдатаў. Корпус базаваўся паміж Мазыром і Рагачовым. 18 лістапада Тучкоў атрымаў загад рухацца на Менск на злучэньне з арміяй Чычагава. Генерал-маёр абраў маршрут, які прывёў новыя палкі ў чароўны для яго замак Радзівілаў. Хутчэй гэта сьведчыла пра недахоп шляхетнасьці Тучкова – ня кожны рэквізітар двойчы наведвае абабраны маёнтак.

Было ў Журнале яшчэ адно датычнае скарбаў распараджэньне, якое зьдзівіла мяне напачатку датай – 9 студзеня 1813 году. Праз зьбег нейкіх абставінаў менавіта ў гэты дзень у губернскім Менску старшыня 1-га дэпартаменту Галоўнага суда Людвіг Каменскі перакладаў з польскай мовы скаргу нясьвіжскага захавальніка скарбаў Альберта Бургельскага. Сваё ж распараджэньне адмірал Чычагаў аддаў, знаходзячыся ў Бронбергу, калі нашыя войскі рухаліся за межамі імперыі:

Генерал-интенданту 3-й Западной армии Рахманову

Из числа добычей взятых вверенною мне армиею от неприятеля в Несвиже, находящихся ныне в Минске, предписываю Вашему превосходительству:

1)древние медали и монеты отправить в Харьковский университет,

2) вообще церковные вещи отослать в Московский собор,

3) самые редкости и древности препроводить к действительному статскому советнику Валуеву в Москву,

4)все прочие за тем остающиеся, которые имеют весьма мало значения, продать с аукциона и сколько будет выручено денег пожаловать в церковь и Валуеву вещам доставить реестр.

Главнокомандущий армией Чичагов.

Што за вострая патрэба здарылася, каб расправіцца з такой хуткасьцю з нясьвіжскай здабычай, не разумеў я сутнасьць радыкальнага распара­джэньня. Стаяў пад аховай у Менску абоз, і няхай бы стаяў да разгляду сьпецыяльнай, гасударам прызначанай, камісіяй. Дзе Прусія, дзе Менск? Ці генерал-інтэндант Рахманаў мог быць знаўцам каштоўнасьцяў? Наогул маглі выправіць абоз у Пецярбург. Хіба ня лепш правесьці аўкцыён “непатрэбнага” там? Ды і хіба бралі ў абоз рэчы “зусім малой значнасьці”, каб трымаць пры іх варту, а потым прадаваць з малатка насельніцтву, зьбяднеламу за паўгады разбуральнай вайны? Не атрымлівалася скласьці яснае меркаваньне нават у агульных рысах. Я сказаў пісарам зрабіць копіі з усіх знойдзеных дакументаў, каб заняцца гэтым дзіўным здарэньнем мінулай вайны.

Мой маёнтак
Разбураная сядзіба

Тут, мілыя мае ўнукі, я мушу крыху збочыць ад тэмы, каб праліць сьвятло на сваё маёмаснае становішча ў тыя дні, якое пасунула мяне з палкавых камандзіраў у обер-аўдытары. Па прыродным характары сваім ніколі ня быў я старанным служакам, тым болей ня меўся ім стаць на чыноўнай службе. Маці казала мне, што я падобны на дзеда, яе бацьку, – той быў надта дзейны, калі прымушалі абставіны, а калі не прымушалі, аддаваўся сузіральнаму настрою, не імкнучыся ні да публічнай дзейнасьці, ні да сьвецкіх забаваў. Бацька мой наадварот быў энергічнай натуры, хвіліны ня мог пасядзець без занятку, у сядзібе сваёй нудзіўся ад бязьдзейнасьці, а ў мушкецёрскім палку, якога быў палкоўнікам, адразу маладзеў, нібыта выпіўшы жывой вады. З гэтай прычыны ня мог ён дапусьціць, каб я вырас сядзібным цельпуком, як жадалі для мяне дзед з бабуляй, і выправіў у кадэцкі корпус. Стаў я афіцэрам, але з патаемнаю марай вярнуцца да свабоды ўчынкаў няхай і на малым абшары свайго маёнтку. Калі можна так параўнаць, то ў сядзібе я адчуваў сябе бліжэй да прызначэньня, пастаноўленага мне небам, чым на палкавым пляцы.

Таму мяркуючы аб шляхах адшуканьня праўды ў справе генерал-маёра Тучкова, найперш я падумаў, што ўзьнікае добрая магчымасьць наведаць Ветрын – маёнтак па маці ў Віцебскай губерні, дужа пацярпелы ад французаў. Пасьля гібелі байцькі майго ў шведскую вайну ў Лядовым паходзе 1809 году стаў я спадчыньнікам бацькавага маёнтка ў Пскоўскай губерні. Але маці, пабыўшы год ўдавой, прыняла прапанову рукі ад свайго аднагодка, які з бацькавым маёнткам меў мяжу. Яшчэ перад вайной мусіў я атрымаць грашовую кампенсацыю ў сорак тысячаў за саступку на карысьць маці бацькавага маёнтка, нашмат большага па лясных і ворыўных угоддзях. Аднак выплата гэтых сродкаў, як часьцяком здараецца між сваякамі, зацягнулася. З пачаткам напалеонаўскай кампаніі згубіўся я на дарогах ад Вільні да Масквы, удзел мой у Барадзінскай бітве і вялізныя ахвяры, што пацярпела там армія, спарадзілі чуткі і аб маёй гібелі. Думаю, тады быў я шчыра матуляй аплаканы, але адначасна зваліўся з карка новага сужонца яе груз кампенсацыі. Потым атрымалі маці і айчым маё пасланьне з Францыі, і зноў, спадзяюся, былі сьлёзы радасьці ў яе і сум у ейнага спадарожніка жыцьця, потым я быў паранены і зноў зьнік ў безьвядомасьці. І толькі напачатку 1815 году ўдалося паведаміць з аказіяй, што з ласкі божай застаўся я жывы і еду на пабыўку ў свой Ветрын, і буду ўдзячны парадзіцельніцы маёй, калі зможа яна перадаць грошы, бо пасьля лазарэтаў і шпіталю зусім застаўся бяз сродкаў. Пісьмо ў адказ з апісаньнем мацярынскага шчасьця я атрымаў, але без дадатку грошай. Відаць, адчулі матуля з айчымам, што гасудар, набыўшы выдатны настрой на парадзе войск, загадаў узнагародзіць афіцэраў выплатай запазычанасьцяў па жалаваньні за шэсьць месяцаў, атрыманьне якіх і надало мне сілы для вандроўкі на радзіму.

Маёнтак Ветрын Аршанскага павету, хоць і быў ён удвая меншы за пскоўскі, любіў я болей. Тут пад прыглядам бабулі я ўзрастаў, і ўсе мае вакацыі ў кадэцкія гады праходзілі тут, усе азёры тут былі мне знаёмыя, і ўсе сьцежкі ў лясах, і ўсе мясцовыя людзі, словам, на гэтай зямлі я адчуваў сябе сваім.

Таму пасьля пераможнага паходу арміі ў Францыю і падзеньня тырана, які прынёс незьлічоныя бедствы еўрапейкаму і расейскаму жыхарству і надта адчувальныя, як стала неўзабаве вядома, асабіста мне, я, ачуняўшы ад штыкавой раны, прыехаў выздараўліваць у родныя мясьціны. Цяжка пераказаць сум, які ахапіў мяне, калі замест радавога гнязда, убачыў я руіны, ужо аблюбаваныя палыном. З усёй утульнай сядзібы ацалелі вартоўня пры каменных слупах брамы і флігель, у мірныя дні займаны эканомам. Сядзібны дом паловаю пагарэў, а мансарда згарэла цалкам. Папя­лішча засталося ад стайні і хлявоў, павець стаяла, але ўсе брычкі, вазкі і калёсы былі рэквізаваныя захопнікамі. Круглы кветнік перад домам зарос пустазельлем, сад прыкметна зьдзічэў, адбіткам запусьценьня было пазначанае кожнае памятнае мне месца.

Як даведаўся я ад сялянаў, у доме маім кватараваў непрыяцель, а менавіта баварцы, яны і спалілі сядзібу. Па словах жа былога нашага конюха, ня самі ўдзельнікі нашэсьця спалілі дом, а мясцовыя патрыёты з маіх жа сялянаў, узначаленыя энергічным і зладзеяватым мужыком з прозьвішчам Салавей. Партызанамі было вырашана спапяліць захопнікаў, што аднойчы ўначы і было ўчынена. Аднак, як высьветлілася з допытаў, праклятыя баварцы ў пажары ацалелі, павыскоквалі ў вокны, ахвяраю ж барацьбы з ворагам на тэрыторыі майго маёнтка апынулася выключна мая маёмасьць – збудаваны прадзедам дом і ўсё, што ў ім знаходзілася. Баварцы ж, якім пашчасьціла ўратавацца ад агню, тым ня менш ня зьбеглі ад помсты – іх узялі на вілы, доказам чаго была вопратка маіх сялянаў ды іхніх паросткаў, перашытая з трафейных мундзіраў. Пры рэканструкцыі карціны гэтай пераможнай бойкі, склалася ў мяне моцнае падазрэньне, што ветрынскія мсьціўцы падпалілі дом пасьля ўцёкаў ворага, папярэдне яго абрабаваўшы. Ва ўсялякім выпадку, калі я выказаў Салаўю такую сваю здагадку, вочы гэтага самазванага правадыра па-зладзейску забегалі, хоць рука лёгка ахрысьціла галаву і сэрца, а язык без замінкі выдаў клятву, што зрабіць гэтак супраць свайго пана ніхто б ніколі не асьмеліўся. Ведаючы яго з гадоў дзяцінства як хітрага хлуса, ня мог я паверыць ягонай клятве, але ня меў і доказаў яе злачыннасьці. Каму мне было жаліцца? Склалася, што апроч крыві сваёй усклаў я на ахвярнік перамогі і сядзібны дом з усім яго зьмесьцівам і будучыя сродкі ад маёнтка. Разбурэньні, якія пакінуў у краі непрыяцель, не дазвалялі спадзявацца на прыбытак з маёнтку, працоўнае насельніцтва якога складала вёска ў трыццаць двароў. І ў мірныя часы гэтыя прыбыткі не перабольшвалі дзесяці тысячаў, а цяпер, пасьля рэквізіцыяў акупацыйнай адміністрацыі і страты цяглавых коней, былі ў відочным мінусе.

Шчырая радасьць маіх сялянаў

Адзінае, што суцяшала мяне ў гэты пасьляваенны візіт на радзіму, – шчырае зьдзіўленьне з доляй радасьці на некаторых сялянскіх тварах; аказалася, што вясковая пагалоска лічыла мяне забітым французамі. Для простадушных маіх падданых я быццам бы зьявіўся з таго сьвету. Радасьць, як заведзена, мела практычныя прычыны – набыцьцё гаспадара ў выгля­дзе свайго добрага пана. Пужала ж іх зьяўленьне больш жорсткага, якім па іхнім перакананьні, трэба зазначыць небезпадстаўнаму, быў другі муж маёй маці. Да іх радасьці, ён тут не аб’яўляўся, што нарадзіла сярод мужыкоў спадзею, што гаспадары і ўлады на іх забыліся, і можна будзе непрыкметна жыць для сябе. Наіўнасьць простых людзей лёгка зразумець – многія з іх нічога ня бачылі ў жыцьці апроч кірмаша ў павятовай сваёй сталіцы, якой і абмяжоўваўся ў іхнім разуменьні рэальны сьвет. Усё астатняе па-за яго межамі прыналежала да казачнай сферы – як трыдзявятае царства.

Склаўшы разам сабраныя па драбніцах зьвесткі, я папрасіў Салаўя назваць чальцоў ягонага баявога аддзелу. Пералік імёнаў пераканаў мяне ў тым, што ўсе яны паходзілі з сем’яў былых кантрабандыстаў і, значыцца, мелі прыроджаныя ці прышчэпленыя бацькамі звычкі незаконнага абагачэньня. Пасьля далучэньня Віцебскай губерні да Расіі ў 1772 годзе наш мясцовы цэнтр Талачын аказаўся расьсечаны на дзьве часткі новай мяжой па рацэ Друць. У мястэчку былі пабудаваныя мытныя магазіны, браўся падатак з імпартнага тавару, там жылі даглядчыкі і аб’ездчыкі, па адным на пяць вёрстаў, а ўсяго дзесяць чалавек. Забясьпечыць на такім працягу мяжы надзейную абарону ад кантрабанды яны не маглі, ды, зразумела, і жаданьня такога ня мелі, прыцягваючы да супрацьзаконнай дзейнасьці сялянаў. Бацька Салаўя займаўся гэтым промыслам і прывучыў да яго сына. Але і іншыя прыгонныя майго дзеда, схільныя да рызыкі, па начах выпраўляліся на таемныя сустрэчы з такімі ж парушальнікамі дзяржаўнай мяжы з польскага боку, і глухімі сьцежкамі пераносілі забаронены тавар чарговаму зьвяну кантрабандыстаў – у асноўным гэта быў тытунь. Дзед, як апавядала мне бабуля, заплюшчваў вочы на такі адхожы занятак сваіх земляробаў, атрымліваючы, відаць, адкупное натурай ці манетай. Перанос межаў у 1793 годзе ў бок Польшчы быў успрыняты мясцовым жыхарствам як бязьлітаснае скасаваньне прывілеяў і эканамічная катастрофа. Зьяўленьне ў 1812 годзе баварцаў абудзіла заснулыя рэфлексы. Таму, гледзячы ў хітрыя вочы Салаўя, я абвясьціў яму сваё жаданьне, каб усё, з дому майго зьніклае, вярнулася калі не на свае месцы, дык у недагарэлыя пакоі. А інакш мне прыдзецца правесьці жорсткае дасьледаваньне сярод удзельнікаў партызанскай вайны на маім сядзібным участку.

На працягу наступных некалькіх начэй у дом непрыкметна вярнуліся некаторыя кнігі з бібліятэкі дзеда, нават партрэт яго ў раме, люстэрка, два пісталеты, сядло і груд неабходных гаспадарчых рэчаў ад хамутоў і рыдлёвак да бронзавага падсьвечніка і дзясятка васковых сьвечак.

Са Смаленскай бітвы быў у мяне ў дзеншчыках немалады салдат нашага егерскага палка, удачлівы, разумны, пісьменны і надзейны. Звалі яго Дзяніс. Яшчэ ў 1813 годзе па заяўленым мной сьпісе атрымаў ён Знак Ваеннага ордэна, што паляпшала яго будучыню пры выхадзе ў ветэраны. Паколатыя штыкамі ў бітве за Парыж, апынуліся мы разам у шпіталі, хоць і ў розных пакоях, але ў адным манастырскім будынку. А потым разам дабіраліся на радзіму. Служыць яму заставалася тры гады, і ён імкнуўся заставацца пры мне, а мне не хацелася шукаць новага чалавека. Заняўшы флігель, я пасяліў Дзяніса ў вартоўню, ператвораную адначасна і ў кухню. Два месяцы жылі мы бівачным у адносінах да камфорту жыцьцём.

Сярэбраны скарб майго прадзеда

Салавей, якога за дзелавітасьць я прызначыў старастам, сабраў людзей на талаку, і сядзіба атрымала нейкія прыкметы жылога кута. Вечарамі, калі загараліся на небе зоркі, запальваў я сьвечкі ў падсьвечніку і садзіўся чытаць захаваныя кнігі мінулага стагоддзя. Сумна трапяталі агеньчыкі, кроплі воску расплываліся ў лужыцу на стале, позірк мой сьлізгацеў па радках цяжкаважкіх перакладаў вальтэр’янаўскіх аўтараў, і ўзгадвалася мне, як некалі, у дзіцячыя мае гады, бабуля сядзела за сталом і пры сьвечках чытала праз павелічальнае шкло нейкія загадкавыя творы. Магчыма тыя ж, што ляжалі цяпер перада мной. І аднойчы ноччу сярод кранальных успамінаў прыгадаўся мне даўні аповяд бабулі пра свайго цесьця, прадзеда майго, будаўніка гэтай сядзібы. Трымаючыся старых звычаяў і прыкметаў, ён, калі пачалі класьці падмурак, закапаў у цэнтры яго куфэрак з золатам – на шчасьце, каб не выводзілася з нашага дому багацьце. І вось хачу адзначыць такую дзіўнасьць – некалькі вечароў, як толькі садзіўся чытаць, прыгадвалася мне гэтая бабуліна гісторыя – але як нейкі мілы кур’ёз з даўняга жыцьця, і ніякіх прагматычных пачуцьцяў у мяне не ўзьнікала. Але ў нейкі вечар я раптам успрыняў аповяд бабулі пра золата ўсур’ёз, і нават уразіўся абыякавасьці сваёй – чаму лянуюся праверыць, а калі сапраўды ляжыць у адкрытым цяпер падмурку сямейны скарб, не дарэмна ж гэтак настойліва прыгадваецца гэтая падказка любімага мной чалавека.

Ці варта казаць, што я дрэнна спаў і з сонейкам быў на нагах. Першае абсьледваньне дому паказала мне, што дзьве дыяганалі прамакутніка, створанага падмуркам, перакрыжоўваюцца ў пункце, які знаходзіцца пад нявыгарэлымі масьніцамі сенцаў.

Схапіўшы сякеру, я абнадзеяна прыступіў да справы. Масьніца была прыбіта капейкавымі цьвікамі, і я аддаў нямала часу, каб прыўзьняць першую дошку. Да таго ж яна не хацела адрывацца ад суседніх масьніцаў і неяк адчайна рыпела, быццам прасіла аб літасьці. Такі трывожны шум маёй працы абудзіў у вартоўні Дзяніса, ён прыбег, падазраючы нейкую бяду ці непрыемнасьць, і быў зьдзіўлены маімі цясьлярскімі намаганьнямі, ня бачачы ў іх зразумелага яму сэнсу. Хутчэй па звычцы служыць свайму пану вырашыў ён прапанаваць паслугі:

– Ваша высокаблагароддзе, што ж вы мне не сказалі, я ў момант аддзяру…

У тую ж хвіліну прыкмеціў я на сядзібнай алеі таропкага Салаўя. Падобна лісе, абуджанай далёкім голасам нясушкі, пасьпяшаў ён цяпер на цьмяны сігнал, які сыходзіў з сядзібы. Адчуваючы таямніцу, ён таксама прапанаваў сваю дапамогу – ня мог пан проста так поркацца з бруднымі дошкамі.

Адказам маім быў сухі загад абодвум выдаліцца. Гледачы мае адышлі на пэўную адлегласьць, якая дазваляла, аднак, назіраць за маёю працай.

Нарэшце мне ўдалося падняць дошку таўшчынёй з два дзюймы, другую і трэцюю падняў я ўжо з меншымі намаганьнямі. Вачам маім адкрыўся ў неглыбокім падпольлі пакрыты векавым пылам камень невялікага памеру, якім прынята масьціць вуліцы, менавіта сярэдні пункт ён акрэсьліваў. Для зручнасьці адарваўшы яшчэ пару масьніцаў, я скокнуў у падпольле і, ссунуўшы камень у бок, пачаў капаць. Двух гледачоў гэтага майго занятку, прыкмячаў я, разьдзіралі пякельныя пакуты цікаўнасьці. Хоць гэта ніяк іх не датычыла, але не маглі яны разысьціся па сваіх справах з нявырашанай загадкай – што ён там, у падпольлі, шукае, што там можна знайсьці? Напружаныя іх твары адлюстроўвалі пытаньне аб таямніцы, якую я захоўваў ад іх, – бяз веданьня яе адчувалі яны сябе абдзеленымі і па-сіроцку чакалі хоць нейкай яе часткі. Пясчаную засыпку капаць было няцяжка, і яма хутка паглыблялася. На глыбіні ў локаць рыдлёўка грукнула аб жалеза – гучаньне званоў ніколі мяне так не хвалявала, як гэты глухі сігнал аб сустрэчы са скарбам; сэрца маё моцна забілася, і неўзабаве ў маіх руках апынуўся вызвалены са стагадовага зьняволеньня жалезны куфэрачак, месцамі ўзяты ржой. Намагаючыся яго адчыніць, зьведаў я ашаламляльнае пачуцьцё зьдзіўленьня і ўдзячнасьці бабулі за яе расказы, а прадзеду за прадбачлівы клопат. Але пачуцьцё гэтае моцна саслабела, калі ўдалося адкінуць вечка – ляжала ў куфэрку адна сярэбраная манета, шведскі талер, сучасьнік Карла XII.

Рэч гэтая, у якую я ўглядаўся, магнетычнай сілай цікаўнасьці прыцягнула да мяне абодвух назіральнікаў. У вокамгненьне яны апынуліся побач.

– Шанцуе вам, ваша высокаблагароддзе, – ветліва адгукнуўся на маю знаходку Дзяніс, не хаваючы расчараваньня. – Вось бы вядзерца такіх!

Салавей жа, як было напісана на яго твары, адчуваў шкадаваньне, што за некалькі гадоў маёй адсутнасьці не даўмеўся сам узяць у рукі рыдлёўку.

Загадаўшы Дзянісу згатаваць сьняданак, я вярнуўся ў свой флігель і за сталом пачаў разглядаць дарунак прадзеда. На ўнутраным баку крышкі прыкметны былі нейкія ўпарадкававаныя драпіны; прыгледзеўшыся, я прачытаў пасланьне векавой даўніны, напісанае лацінскімі літарамі: “У заклад шчасьця. Павел і Феліцыя Стаўскія. 1724 год”.

– Дзяды мае, дзяды! – уздыхнуў я ў адказ на старадаўнія шчымлівыя іх словы. Ці было шчасьце, і ці магла распавесьці аб ім манета, якую продкі мае ахвяравалі духам сядзібы? Я адчуў сябе неразумным разбуральнікам чужой таямніцы і выкрадальнікам скарбу, ня мне прызначанага. Сарамліва схаваў я манету ў куфэрак, пайшоў у зруйнаваны сядзібны дом і вярнуў прадзедаў заклад на ранейшае месца. Бяз сьведкаў і назіральнікаў, толькі сумленьне папікала мяне за дзіцячае жаданьне выратавальнага падарунку…

Сустрэча з жонкай суседа

Калі б маёнтак быў у лепшай захаванасьці, не памарудзіў бы я выйсьці ў адстаўку, але нават сядзібу падняць з руінаў і накрыць дом гонтам мог я толькі планаваць. Планы гаспадарчай скіраванасьці мяне ў гэты час болей за ўсё іншае і суцяшалі. Сеўшы выкурыць люльку пад старым клёнам каля напаўзгарэлага дому, я аглядаў даволі нудны пейзаж сядзібы, і бачыліся мне круглая сажалка ў садзе, а за ёй рыбныя сажалкі, поўныя карпаў, а на пустцы за садам – гаспадарчы двор з галандскімі каровамі, а на пагорку, дзе цяпер без карысьці дзьмулі вятры, высокі вятрак з размашыстымі крыламі, а на рацэ вадзяны млын з чароўным шумам вадаспаду на запрудзе і абозы з зернем да млына ў бясконцай чарзе. Малюнкі гэтыя, народжаныя ўсьведамленьнем беднасьці, сілкаваліся маімі нямецкімі і французскімі ўражаньнямі, якія атрымаў я ў замежным паходзе войска на Парыж. Аднаго не хапала дзеля зьдзяйсьненьня мары – сродкаў; калі б вярнулі мне маці з айчымам доўг – не паехаў бы я шукаць службу. Але вёска без адзінага каня і каровы не магла вярнуць маёнтак да жыцьця. З верай у свае гаспадарскія планы выбраўся я ў кампаніі Салаўя і Дзяніса ў Оршу, дзе выбралі мы двух цяглавых коней мясцовай літоўскай пароды, званай “конікам”, і неблагога трохгодку пад сядло. Яшчэ адной неабходнай пакупкай сталі чатыры каровы, якія я аддаў пад дагляд шматдзетным сем’ям. На гэтых разумных набытках, якія крыху ўмацавалі гаспадарку, рэсурсы мае скончыліся…

Атрымаўшы верхавога каня, наважыўся я на прагулянку па знаёмых дарогах. Бліжэйшым суседам маім быў Лявон Сакольскі, з ім некалі ў падлетках праводзілі мы разам канікулярны час, у мяне захоўваліся да яго самыя лепшыя сяброўскія пачуцьці. Бацькоўская воля, як ўжо я ўзгадваў, накіравала мяне на ваенны шлях, бацькі Лявона для свайго сына аддалі перавагу мірным заняткам – паслаўшы ў Полацкі калегіум і ва універсітэт. Калі мы бачыліся апошнім разам ён быў удачлівы віленскі адвакат, а я – егерскі маёр у 3-й дывізіі, якая стаяла паблізу Вільні. Па словах Салаўя, Сакольскі ваяваў з намі ў літоўскіх палках, сфарміраваных Напалеонам, і з вайны не вярнуўся, цяпер гаспадарыла ў сядзібе яго жонка ці, магчыма, удава.

Мінаючы сядзібу Сакольскіх убачыў я, што ў адрозьненьне ад маёй яна не пацярпела. Ва ўсялякім выпадку і дом быў цэлы, і ўсе іншыя пабудовы пазьбегнулі агню. Мае ж як прыналежныя расейскаму афіцэру баварскія ды французскія рэквізітары фуражу і прадуктаў, зразумела, ня мелі падставы шкадаваць. З гэтай жа прычыны і з сялянскіх маіх двароў вымелі ўсё, што прыкмеціла іх пільнае вока. Салавей запэўніваў, і гэта быў нячасты выпадак, калі я верыў яго словам, што рэквізавалі ўсіх кароў і коней, авёс і сена, жыта, гарох, крупы, ну ўсё, што гаспадар не пасьпеў добра схаваць. А яшчэ садралі па тры сярэбраныя рублі з кожнага двара. А да тых, хто служыў французам, ставіліся з большай літасьцю.

Цяпер жа ў маёнтку Сакольскага маятнік лёсу хіснуўся ў іншы бок. Такі вось свавольны пераменны расклад мае ўдача. Каля брамы, якой у нас па звычцы азначаюць уезд у шляхецкую сядзібу, убачыў я жонку Сакольскага – маладую абаяльную прыгажуню з яркасінімі вачыма, якія праменіліся дзіўнай сумесьсю пяшчоты і моцнай волі. Звалі яе пані Аляксандра, некалі Лявон, у адзіную, здаецца, нашу сустрэчу, так яе прадставіў. Побач яе стаяла дзяўчынка гадоў пяці, рысамі твару падобная на маці, але зялёныя вочкі дасталіся ёй ад Сакольскага. Спыніўшыся каля іх, я павітаўся, не сыходзячы з каня, і вырашыў назвацца – ваш сусед, Андрэй Лунін.

– Я вас памятаю, – прыветліва адказала Сакольская. – Вы да нас заязджалі некалькі гадоў таму.

Я згодна заківаў, мне таксама той даваенны візіт быў памятны, тады дачка яе, адзетая ў карункавы каптурчык і накрытая ружовай карункавай посьцілкай спала ў маленькім ложку, абкружаная ўвагай шчасьлівых бацькоў. За прамінулыя гады гэты маленькі анёл ператварыўся ў чароўную дзяўчынку. Тэмы для размовы не было, распытваць аб Сакольскім, зьніклым на вайне супраць нас, здалося мне недарэчным, чамусьці я засаромеўся спытаць аб ім.

– Ці хоча паненка, – зьвярнуўся я да дзяўчынкі, – пакатацца вярхом?

Яна зірнула на маці, чакаючы дазволу, тая ёй дазволіла.

Я схіліўся, падняў малую і пасадзіў наперадзе сябе.

– Як тваё імя? – спытаў я.

– Аленка, – назвалася яна і шчыра ўсьміхнулася.

Жадаючы даць ёй задавальненьне, я паскакаў да Друці, і дзяўчынка была ў захапленьні, калі на водмелі мой конь фантанамі распырскваў ваду.

І нашто, думалася мне, панесла Сакольскага з юрыстаў у войска? Жыў бы ў сваім маёнтку, ня маючы абавязку ваяваць. Сядзеў бы ціха, як казала мая бабуля, ня зьведаў бы ліха. Шмат хто так пераседзеў тыя бурлівыя падзеі. Што зьмянілася б для яго на гэтай зямлі з перамогай Напалеона? А ўжо і самога няма, і дачку сваю з жонкай пакінуў на бедствы. Даставіўшы Аленку да маці, якая чакала нас каля брамы, я ўсё ж набраўся рашучасьці спытаць, што з Лявонам, дзе ён. Радасьць, якая прамільгнула ў вачах Аляксандры пры маім пытаньні, растлумачыла мне, што сусед жывы, а пачуў я, што ён быў у палоне і хутка павінен вярнуцца. “Дзякуй богу!” – шчыра парадаваўся я.

Прыемныя наступствы добрага ўчынку

Набліжалася восень з дажджамі і раскіслымі ў балаты дарогамі – самы нязручны час для далёкіх паездак. Склаўшы для Салаўя гаспадарчы наказ, я выправіўся ў Пецярбург вызначацца са сваім становішчам. Дабразычлівасьцю лёсу магу патлумачыць, што на другі дзень прыбыцьця майго ў сталіцу, ля ўваходу ў ваеннае міністэрства аклікнуў мяне генерал-лейтэнант Канаўніцын – былы мой дывізіённы камандзір, а цяпер ваенны міністр. Каб прыйшоў я на чвэрць гадзіны раней ці пазьней, сустрэчы гэтай магло б ня быць, і не было б гісторыі, пра якую тут я апавядаю, ды і маё жыцьцё пайшло б іншай каляінай. Чакала яго ля пад’езду карэта, але ён паўгадзіны са мной прыяцельскі гутарыў. Я яму адказаў, што пасьля выздараўленьня прыбыў даведацца аб магчымай вакансіі і атрыманьня запазычанасьці па жалаваньні. Праз два дні мне было перададзенае запрашэньне зайсьці да тагачаснага генерал-аўдытара Панова. Я зразумеў, што Канаўніцын пасьпеў распавесьці пра выпадак з выратаваньнем свайго сваяка ў бітве пад Астроўнай ад французскіх марадзёраў. У падачы Канаўніцына гісторыя гэтая выглядала надзвычай высакародна. Там на трох вярстах дарогі да Віцебска праз кожны крок ляжаў забіты наш салдат ці француз з палякам. У любым палку ёсьць марадзёры, схільныя абіраць параненых і забітых, пакуль таварышы іх вядуць бой. Вось у той бітве я, тады яшчэ маёр, застаў двух французскіх нягоднікаў, якія сярод груды ахвяраў штыкавога бою абдзіралі расейскага параненага карнета. Бог па­слаў юнаку выратавальніка; аднаго марадзёра я застрэліў ва ўпор, другога закалоў шпагай. І даручыў сваім салдатам вынесьці маладога чалавека з пекла бою, што было найвялікшай літасьцю.

Рэальнасьць, павінен прызнацца, адрозьнівалася ад такога рамантычнага выкладаньня, бо марадзёрамі выступілі не французы і ня польскія ўланы, а нашыя расейскія грэнадзёры. І яны былі сярод першых, каго мне давялося забіць на той вайне з захопнікамі, чым, безумоўна, я ня меў жаданьня вы­хваляцца, каб не патрапіць пад расьсьледаваньне. Беднага карнета я выратаваў, бо ён адчайна закрычаў, калі два злодзеі, палічыўшы яго мёртвым, сарвалі з яго медальён і палезьлі абшукваць кішэні. Раптоўнае ажыўленьне іхняй ахвяры пабудзіла нягоднікаў да забойства. Рана карнета была ня надта цяжкая, куды болей ён быў ашаломлены падзеньнем з каня і агульнай жорсткасьцю бітвы, для яго першай. Пераход ад жыцьця да сьмерці, які яму давялося перажыць, бачачы занесеныя над сэрцам сваім цесакі, а потым расправа мая з забойцамі ўрэзаліся яму ў памяць, думаю, да канца жыцьця.

Праз тры гады, дзякуючы гэтаму выпадку, я апынуўся начальнікам першага стала ў Аўдытарскім дэпартаменце Ваеннага міністэрства з акладам дзьве з паловай тысячы гадавых і дадаткам шасьціста рублёў на ўтрыманьне дзеншчыка. Колькі афіцэраў палічылі б такое становішча маё за ўдачу. Я, зразумела, таксама парадаваўся нечаканай фартуне, але ў глыбіні душы не адчуваў поўнага задаволеньня. У маладыя гады па-рознаму ўяўляліся мне ўдачы маёй ваеннай службы, але ніколі ня марылася мне, каб зенітам яе сталі стол з зялёным сукном і самота выкананьня чыноўнага абавязку. Болей за тое, у першую гадзіну сваёй новай службы, толькі прысеўшы за стол і разглядаючы стос папак са справамі, якія мне неабходна было чытаць і ацэньваць чыесьці ўчынкі і парушэньні статутаў, адчуў я безвыходны сум, які можа быць толькі пры здачы ў палон ворагу. Быццам канец жыцьця адкрыўся мне перад вачыма. Ды чалавек, на жаль, такая істота, што, падманваючы сябе спадзеямі на ўдачу, робіцца звычны да любых абавязкаў. Мае надзеі былі злучаныя з атрыманьнем доўгу за пскоўскі маёнтак, а ў чаканьні яго існаваў я на свой обер-аўдытарскі аклад.

Таму не хацелася мне ўпусьціць паездку, у якой дарожныя выдаткі да Талачына нічога б мне не каштавалі, а там ад паштовай станцыі да Ветрына завёз бы мяне за рубель любы фурман. І, падпарадкаваўшы службовыя інтарэсы асабістым, прыступіў я да збору розных зьвестак, карысных для дарасьсьледаваньня справы генерал-маёра Тучкова.

Зацікаўленыя асобы
Візіт у Кунсткамеру

Хоць у скарзе захавальніка скарбаў Бургельскага залатыя скульптуры ня ўзгадваліся, спасылка гасудара на даўнія ўспаміны нябожчыка князя Рапніна і падлеткавыя ўражаньні Чартарыйскага сьцьвярджала іх безумоўную наяўнасьць у нясьвіжскай скарбніцы на той дзень, калі генерал-маёр загадаў прабіць у яе ўваход. Хто яго ведае, якія мастацкія рэчы разумеў захавальнік скарбаў Бургельскі пад цьмяна акрэсьленымі ў скарзе “залатымі штукамі”. Магчыма, думаў я, гэта і былі скульптуры. Імкнучыся наблізіцца да праўды, я накіраваўся на Васільеўскі востраў да сваяка другога мужа маці маёй Паўла Аляксеевіча Пярова, які займаў пасаду вучонага сакратара пятроўскай Кунсткамеры. Гэта быў падгалісты, хударлявы, сталага веку чалавек, вывучаны ў Германіі, адораны моцнай памяцьцю, начытаны гістарычных твораў, заўжды паглыблены ў нейкае сьветлае здзіўленьне перад навуковымі навінкамі, ва ўсялякім выпадку, болей дасьведчанага ў розных навуках знаёмца ў мяне ў Пецярбургу не было, і я шанаваў яго як жывое сховішча ведаў.

Я засьпеў Паўла Аляксеевіча ў зале пасярод мноства чучалаў птушак, рыб і шкілетаў, з якіх ён мяцёлкай са стравусіных пёраў абмахваў пыл. Мы ня бачыліся некалькі гадоў і аддалі даніну ўзаемнай увазе да здароўя і самаадчуваньня, што на фоне невядомага шкілета і калекцыі шклянак з засьпіртаванымі монстрамі, якіх прывёз з Галандыі яшчэ Пётр Вялікі, гучала некалькі недарэчна, нават камічна, па меншай меры, я так адчуваў. Ня лепш сярод такіх анатамічных экспанатаў прагучала і маё пытаньне да Паўла Аляксеевіча: “Ці вядома яму ў якіх прыватных або палацавых расейскіх ці еўрапейскіх калекцыях ёсьць такія рэдкасьці як дванаццаць залатых скульптураў апосталаў ці, магчыма, меншай колькасьцю?”

Адказ яго зьдзівіў мяне тым, што сярод уладальнікаў такіх каштоўнасьцяў першым назваў ён нашу расейскую дзяржаву. Па словах Пярова, у гаспадараньне Барыса Гадунова былі адлітыя ў Маскве з чыстага золата ня толькі дванаццаць апосталаў, але яшчэ статуі Ісуса Хрыста і арханёла Гаўрыіла, усе чатырнаццаць у рост чалавека. А таксама была выкаваная залатая труна Госпада. Праўда, на нашу рускую ганьбу, нядоўга гэтыя унікумы сярод царскіх каштоўнасьцяў пабылі. Па царскай волі Васіля Шуйскага статуі пераплавілі ў зьліткі для чаканкі залатых грывенікаў і пятакоў. Магчыма, і залатая дамавіна зьведала такі ж непаважлівы лёс. Але цалкам магчыма, што каштоўная дамавіна была скрадзеная палякамі, якія ў Смутны час гаспадарылі ў захопленым Крамлі. Хоць, па праўдзе, і нашыя ўласныя ліхадзеі, дапусьціў Пяроў, маглі скрасьці ня горш за палякаў і паказаць на іх. У любым выпадку нават сьледу не засталося. Яшчэ вядома, што падобнымі залатымі скульптурамі валодала Брауншвейгскае герцагства, але таксама ў пачатку XVII стагоддзя апынуліся яны на пераплаўцы з грашовымі мэтамі. Яшчэ Партугалія, калі прывозіла тысячамі пудоў золата з амерыканскіх калоніяў, праславілася залатымі скульптурамі, якімі аздабляліся каталіцкія храмы, аднак і яны не зьберагліся, за­браныя ў казну зноў жа для вырабу звонкай манеты.

– У Індыі ёсьць залатыя скульптуры, – скончыў Павел Аляксеевіч сваё падлічэньне, – але гэта Буды.

– Па чутках, у калекцыі князёў Радзівілаў у іхнім Нясьвіжскім замку былі залатыя скульптуры апосталаў, – сказаў я.

– Па чутках, на сьвеце не зьлічыць было цудаў, – скептычна адрэагаваў Пяроў. – Толькі відавочцаў ніколі не ўдаецца адшукаць. А што тычыцца калекцыі князёў Радзівілаў, то тут менавіта такі, думаю, выпадак.

Ён змоўк, нібыта цалкам выклаў пераканальныя доказы. Заінтрыгаваны недахопам падставаў, я спытаў:

– Чаму?

– Правінцыйныя княжацкія калекцыі звычайна закрытыя для агляду. Ніхто іх цалкам ня бачыў, ніхто апісаньня на публіку не выстаўляў. Якой пробы золата, хто аўтар, хто адліваў, калі – акружана непрагляднай цемрай. Ды і такая загадка: адкуль паходзіць золата для скульптуры? У Літве і Польшчы залатых руднікоў няма. Значыць, трэба было прывезьці ці захапіць у патрэбнай колькасьці. Калі прывезьлі? Дзе купілі ці здабылі? Чыё на іх кляймо? Паказаны год ці не? Не пры мне, а яшчэ задоўга да мяне, у гэты музей паступіла калекцыя скіфскіх залатых рэчаў, якую падараваў Кацярыне І заводчык Дзямідаў. Было ў ёй 1250 залатых выяваў зьвяроў. На жаль, усе гэтыя бясцэнныя старажытнасьці забралі ў Эрмітаж. Але пра кожную было вядома, дзе знайшлі пры раскопках. А яны на тысячы гадоў старэйшыя, чым гэтыя твае апостальскія статуі, якімі ты цікавішся…

– Ну а дапусьцім, у Маскве той жа, Павел Аляксеевіч, у смутны час?

– Шмат хто там быў, судар мой, ды Радзівілаў не было. Ня выпала ім.

– У іншых месцах былі, – сказаў я. – Вось, у мяне ёсьць сьпіс іх скарбаў. Не адмовіцеся зірнуць, – і працягнуў яму скаргу Бургельскага.

Толькі кінуўшы позірк на дакумент, Пяроў зацікавіўся і паклікаў мяне да сябе ў кабінет.

Кабінет вучонага сакратара

Ён жыў пры Кунсткамеры ў казённых двух пакоях, з якіх першы называўся ў яго гасьцёўняй, а наступны – кабінетам, хоть абодва былі аднолькава абстаўлены мэбляй – стол і па адным крэсьле, але ў кабінеце была яшчэ канапа, якая служыла Паўлу Аляксеевічу ложкам і, здаецца, ніколі ў іншых мэтах не выкарыстоўвалася. Сталы ж былі завалены кнігамі і аркушамі паперы з выпіскамі, так што госьць адразу пачуваўся ў пакоях як рэч абсалютна лішняя.

Вось у гэты кабінет мы ўвайшлі, сакратар прысеў да стала чытаць сьпіс каштоўнасьцяў, забыўшыся, зразумела, прапанаваць мне крэсла з гасьцёўні, і я цярпліва стаяў у яго за сьпіной. Некалькі разоў ён вымавіў “Гэта цікава!”, адносячы сваю ацэнку да наступных радкоў:

разные дорогие камни в коллекции от давних веков собранные;

антики, в коллекции комплектованные;

в большом количестве серебряную и золотую монету и медали в коллекции собранные;

турецкие наметы, или палатки, значительной цены;

много разных часов;

ружья в разных коллекциях и в знатном числе.

– Так, ёсьць тут цікавыя рэчы, – абагульніў Пяроў, – асабліва гадзіньнікі і медалі. А дзе гэта ўсё, можа ведаеш?

– Спадзяюся, у Збройнай палаце, – адказаў я. – А можа ўжо у Палацавым ведамстве.

– Але аб статуях тут не гаворыцца, – узгадаў мой інтарэс Пяроў. – Хоць хто-небудзь іх бачыў?

– Князь Рапнін, калі ў Польшчы пасольстваваў.

– Князь Рапнін… – з роздумам паўтарыў Пяроў, нібыта ўзважваў магчымую верагоднасьць яго сьведчаньняў. – Хто там ведае нашто казаў, калі пасольстваваў. Можа і не залатыя былі, а пазалочаныя. Вось на цэрквах купалы называюцца залатаглавыя, а гэта сусальнае золата па медных лістах. Ды і мала розуму, Андрэй Юр’евіч, залатыя скульптуры адліваць, нельга атрымаць высокай мастацкай якасьці адліўку, рэдкі скульптар возьмецца з золатам працаваць.

– Мне вядомы толькі два значныя творы ў жанры залатой скульптуры, – працягваў ён. – Італьянскі майстар Чэліні на заказ караля Францыска I зрабіў залатую салонку ў алегарычным выглядзе мужчыны і жанчыны, да і тое вышынёю ў фут, яна цяпер у венскай імперскай калекцыі. Ды яшчэ статуэтку пяці вяршкоў. Ну кароны, канешне, з золата рабілі, ланцугі да рэгаліяў, кубкі. А больш усё ювелірныя вырабы. Яшчэ для царквы, зразумела, падарункі. Дамскія цацкі розныя, флакончыкі… Але ў гэтым я мала дасьведчаны. Трэба да болей адукаваных зьвярнуцца. Толькі ня ведаю да каго… Але павер, мілы чалавек, калекцыя Кунсткамеры шматкроць даражэйшая за залатыя скульптуры. Тут – натура, а там простая прагнасьць…

– Напэўна, – пагадзіўся я, – але як многа людзей перакананы ў адваротным… А вось калі, дапусьцім, хцівы чалавек скрадзе залатую скульптуру, ці зможа ён яе прадаць…

– Безумоўна зможа, – сказаў Пяроў. – Пераплавіць ці разаб’е ў лом і збудзе перакупшчыкам, якіх заўсёды напагатове, як варон…

– А ці магчыма, Павел Аляксеевіч, – вырашыў спытаць я, – што залатыя скульптуры апосталаў трапілі да Радзівілаў са Стамбулу? У часы крыжовых паходаў ці пазьней гандлёвым шляхам?

Пры гэтых словах вучоны сакратар Кунсткамеры з абурэньнем павярнуўся да мяне, быццам я ўкалоў яго ў сьпіну шпількай.

– Залатыя апосталы! Са Стамбулу! Гэта значыць з Канстанцінопалю! – у яго голасе гучала непрыхаваная агіда. – Які грамацей выказаў вам гэткую ідэю?

Я палічыў немагчымым утойваць і назваў імя:

– Генерал-ад’ютант Закрэўскі. Думаю, ён польскае меркаваньне пераказваў.

– Спытайце ў яго, ці вучыўся ён гісторыі? – саркастычна параіў мне Пяроў. – Калі крыжаносцы разрабавалі Канстанцінопаль, Радзівілы яшчэ ў лесе сядзелі. Хоць ведае ён, у якім годзе Літва хрысьцілася? А калі туркі захапілі другі Рым, усё золата ў султанскую скарбніцу пайшло. Ды там хрысьціянскай нагі не было з таго часу. Толькі палонныя ды дыпламаты. Палякі любяць выхваліцца, а рускія, – ён непахвальна паглядзеў на мяне, быццам выкрыў мае таемныя заганы, – любяць разьвесіць вушы і слухаць розныя глупствы. Калі б была у туркаў такая рэліквія, пра яе ўся Еўропа гула б. Не, судар мой, на сьвеце нашмат меней золата, чым малюе сабе варварскае ўяўленьне… Нашае варварскае еўрапейскае ўяўленьне прымушае верыць, што ў шаснаццатым стагоддзі індзейцы хавалі ад вядомага канкістадора Пісаро вялізны залаты ланцуг вагой 625 пудоў, які падымалі дзьвесьце дужых мужчынаў разам. Ужо трыста гадоў яго намагаюцца адшукаць бессаромныя і безгаловыя прахадзімцы. І залатых апосталаў са Стамбулу, – пакрывіўся Пяроў, – будуць таксама шукаць, бо глупства і прагнасьць заўсёды маюць больш прыхільнікаў, чым веды…

Апошняя заўвага сакратара Кунсткамеры закрыла пытаньне пра тузін залатых скульптураў апосталаў ранейшай невядомасьцю. Бяз вопісаў ці паказаньняў сьведкаў, зразумеў я, ніяк мне яго ня вырашыць.

Некаторыя зьвесткі пра нясьвіжскага князя

Асноўныя ўдзельнікі нясьвіжскай рэквізіцыі былі пайменна названыя ў скарзе захавальніка скарбу, а сьведкамі вопісаў маглі быць толькі генералы і афіцэры 3-й арміі. Склаўшы кароткі сьпіс, я перадаў яго аўдытарам дзеля атрыманьня дадзеных па фармулярах ці з іншых крыніцаў, каб мець уяўленьне пра цікавых для мяне асобаў. Назаўтра ўсё запатрабаванае ляжала на маім стале, і я змог азнаёміцца з кароткім жыцьцяпісам уладальніка Нясьвіжу ды іншых асобаў, якія пасьпелі падзіваваць на скарбы князёў Ра­дзівілаў. Натуральна, першае месца ў ім займаў апошні валадар Нясьвіжа:

Дамінік Геранім Радзівіл, князь. Нарадзіўся ў 1786 г. Бацька – Геранім Радзівіл – памёр ў 1786 г. Маці – князёўна Соф’я Турс-Таксіс. Сканала ў 1800 г. У 1799 г. на маёмасьць кн. Дамініка накладзены секвестр, каб прымусіць да вяртаньня ў Расію з Аўстрыі. У 1801 г. прыняты на выхаваньне кн. Адамам Чартарыйскім, жыў паблізу Варшавы. У 1805 г. кн. Дамінік як паўнагадовы прыбыў у Пецярбург для складаньня прысягі, пасьля чаго ўступіў у валоданьне ардынацыяй. Таго ж году пашлюбаваўся з Лізаветай Мнішак з польскага роду, з якой не зьлюбіўся. У 1807 г. зьехаў у Вену разам з замужняй Тэафіляй Мараўскай. У гэтым сужыцьці ў 1808 г. 29 лютага нарадзіўся сын Аляксандр. У 1809 г. кн. Дамінік і Тэафіля ўзялі царкоўны шлюб у Нясьвіжы, праз тры месяцы ў іх нарадзілася дачка Стэфанія. У красавіку 1811 г., ня маючы вайсковага досьведу, прыняў камандаваньне палком уланаў у войску Варшаўскага герцагства, выдаткаваўшы 216 тысячаў рублёў на экіпіроўку і рыштунак салдатаў і афіцэраў.

У 1812 г. полк Радзівіла быў у складзе французскага корпусу кавалерыі Мюрата. Полк удзельнічаў у баях пад Астроўнай, Смаленскам, Мажайскам, на Барадзінскім полі, уваходзіў у Маскву, рэшткі яго ўратаваліся на Беразіне. Узнагароды: ордэн Ганаровага легіёну, польскі ордэн Віртуці мілітары. У бітве пры Ганау 30 кастрычніка 1813 г. сьмяротна кантужаны, праз два тыдні сканаў. Дачка Стэфанія залічаная на выхаваньне ў Кацярынінскі інстытут для сіротаў шляхецкага паходжаньня.

З гэтага пункцірнага апісаньня лёсу нясьвіжскага князя змог я вывесьці, што яго галоўная вартасьць палягала ў агромністай маёмасьці, а галоўны пралік таіўся ў сьляпой веры ў Напалеона, якая прывяла яго на Барадзінскае поле і ў Маскву. Пасьля знаходжаньня князя ў спаленай даўняй сталіцы нешаноўнае стаўленьне расейскіх войскаў да яго маёнткаў і каштоўнасьцяў было непазьбежным. Выпадак распарадзіўся, каб ролю маёмаснага мсьціўцы прыняў на сябе камандуючы 3-й арміяй, ну а падначаленыя дзейнічалі па загадзе, хоць і ў поўнай згодзе з настроямі грамадства.

З уласных назіраньняў на палях бітваў я ведаў, што бальшыня ў арміі ўспрымала палякаў зьлейшымі ворагамі, чым французаў. Расейскі гонар адчуваў сябе абражаным зьяўленьнем польскіх войскаў у Маскве праз двесьце гадоў пасьля іх паходаў за царскай каронай. Сама думка, што Панятоўскі, уланы Радзівіла прагульваліся па Крамлі, уваходзілі ў праваслаўныя храмы і адзначыліся рабункамі маскоўскіх дамоў, дзейнічала раздражняльна, як дотык крапівы. У нашэсьце з Напалеонам на Расейскую дзяржаву палякі выправілі 17 пяхотных і 16 уланскіх палкоў, агульнай колькасьцю 60 тысячаў салдатаў. Ды яшчэ у склад французскіх дывізіяў уваходзілі чатыры палкі ветэранаў (“Легіён Вісла” ў складзе гвардыі Напалеона). Напалеон стварыў таксама і ў літоўскіх губернях 6 пяхотных, 6 конных палкоў і 3-ці гвардзейскі лёгкаконны полк са шляхты. Усіх літоўскіх войскаў разам з нацыянальнай гвардыяй было 22 тысячы. Польскіх і літоўскіў палкоў разам – 80 тысячаў з гакам.

Некаторыя зьвесткі пра адмірала Чычагава

Старое пакаленьне расейскіх афіцэраў і салдат памятала навуку Суворава штыкавому бою: немец – раз калоць, француз – два калоць, паляк – тры разы калоць! За што Аляксандр Васільевіч не любіў палякаў, цяжка меркаваць, бо менавіта за ўзяцьце Варшавы атрымаў ён фельдмаршала. Але вось як заклаў ён традыцыю, так яна і працягвалася: палякаў лічылі здраднікамі, а самай мяккай формай помсты было разбурэньне. Чычагаў і яго афіцэры таму не сумняваліся, што чыняць справядлівасьць, здабываючы княжскую маёмасьць. Ды яшчэ апроч палкоўніка Дамініка быў у напалеонаўскай арміі ў дывізіі Гранжана генерал Міхал Радзівіл, з прускай лініі роду, – камандзір брыгады, якая складалася з двух польскіх пяхотных палкоў. Хоць гэты Радзівіл усю вайну ціха прастаяў са сваімі палкамі пад Рыгай і ня меў мажлівасьці атрымаць сумную ці слаўную вядомасьць. Але гэтага было дастаткова, каб служыць перакананьню ў вінаватасьці Радзівілаў перад нашай дзяржавай. Наўрад ці адмірал Чычагаў мог трымацца іншага меркаваньня.

Чычагаў Павел Васільевіч. Нарадзіўся ў 1767 г. Вучыўся ў марскім корпусе. У 1779 г. залічаны сяржантам лейб-гвардыі Прэабражэнскага палка. За храбрасьць у бітвах пры Выбаргу і Рэвелі ў 1790 г. узнагаро­джаны ордэнам св. Георгія 4-й ступені. У 1792 г. з дазволу імператрыцы разам з братам Пятром год вывучаў у Англіі марскія навукі. У 1794 г. Чычагаў камандуе караблём “Рэтвізан” і крэйсіруе ля англійскага ўзьбярэжжа. У Чатаме закахаўся ў дачку начальніка мясцовага порта Лізавету Пробі і вярнуўся ў Расію яе жаніхом. У 1797 г. адмірал Пробі сканаў, і Чычагаў прасіў цара дазволіць яму выехаць за мяжу для ўступленьня ў шлюб. Павел I адмовіў: “У Расіі дастаткова дзяўчат, і няма патрэбы ехаць шукаць іх у Англію”. Адначасна імператар надаў Чычагаву чын контр-адмірала і прызначыў камандаваць эскадрай, якая выпраўлялася ў Англію для дзеяньняў супраць Галандыі. Непрыяцелі адмірала падалі цару жаніцьбу Чычагава як зачэпку для перахода на англійскую службу. Павел абвінаваціў яго ў здрадзе і загадаў зьмясьціць у равелін Петрапаўласкай крэпасьці. Адмірал пачаў пярэчыць, спасылаючыся на прывілегію ордэна св. Георгія. Цар загадаў сорваць з яго Георгіеўскі крыж і эпалеты, Чычагаў у адказ скінуў мундзір і ў адной камі­зэльцы быў дастаўлены ў равелін. Дзякуючы заступніцтву генерала Палена вызвалены, адноўлены ў чынах і атрымаў дазвол ажаніцца з а­б­раньніцай. З пачаткам панаваньня Аляксандра прызначаны віцэ-адмі­ралам. З 31 сьнежня 1802 г. марскі міністр. З 1805 г. сенатар, з 1811 г. чалец Дзяржаўнага Савету. У траўні 1812 г. прызначаны камандуючым Дунайскай арміі, галоўным начальнікам Чарнаморскага флоту, генерал-губернатарам Малдавіі і Валахіі. 1 жніўня вырушыў з арміяй на Валынь і Літву. 9 лістапада заняў Барысаў, выбіўшы з гораду польскую дывізію Дамброўскага. Арганізаваў перасьлед французаў пасьля Беразіны. 3 лютага 1813 г. са спасылкай на хваробу адышоў ад камандаваньня. Дэвіз Чычагава на пячатцы: “Быць, а не здавацца”. Жонка Лізавета Пробі памерла ў 1811 г. Асірацелыя дочкі: Адэлаіда (1800г.), Юля (1803 г.), Кацярына (1807 г.) выхоўваліся ў Англіі ў сястры маці. У 1814 г. адмірал Чычагаў , атрымаўшы згоду на бестэрміновы адпачынак, выехаў да дачок. Пры гэтым павёз з Расіі прах сваёй жонкі, які пахаваў у англійскім горадзе Бедынгтон побач з царквой, дзе ў 1799 г. адбыўся іх шлюб.

Біяграфія генерал-ад’ютанта, адмірала Чычагава падказвала, што чалавек, здольны кінуць мундзір пад ногі імператару, здольны і да іншых неардынарных учынкаў. Напрыклад, весьці армію ў бітву з Напалеонам, не пабыўшы ў ніводным сухапутным баі, а таксама выправіць у складзе авангарднага аддзелу на ўзяцьце Менску сорак вазоў каштоўнасьцяў на 10 мільёнаў залатых, лёс якіх ахутае густы туман. Але ж разумеў патрабаваньні законнасьці, ствараючы камісію з высокіх чыноў сваёй арміі. Усе яны пабывалі ў радзівілаўскім замку, бачылі патаемную скарбніцу і ўсе каштоўнасьці, адтуль забраныя. А можа і патрымалі іх у руках, выглядаючы сабе сувеніры.

Ніхто з высокіх асобаў чычагаўскай камісіі цяпер у Пецярбургу не знаходзіўся, і ўспаміны іхнія аб нясьвіжскай рэквізіцыі можна было атрымаць хіба што праз адпаведныя карпусныя аўдытарыяты, што патрабавала шматмесячнай перапіскі бяз бачнай карысьці. Калі хто і быў сьведкам парушэньняў, то ўзгадваць пра іх ня будзе.

Пакінулі белы сьвет два сьведкі, вельмі значныя для дасьледаваньня справы Тучкова:

Валуеў Пётр Сьцяпанавіч. Галоўны начальнік над крамлёўскай эксьпедыцыяй і Збройнай палатай. Памёр у 1814 г.

Рахманаў Сьцяпан Мікалаевіч. Генерал-інтэндант 3-й арміі адмірала Чычагава. Памёр у 1815 г.

Сьмерць гэтых службовых асобаў абрывала ясны сьлед вывезеных з Менску скарбаў княжага роду Радзівілаў. Што Рахманаў даставіў у Маскоўскі сабор, а што патрапіла Валуеву ў Збройную палату, ці пасьпеў быў Валуеў разабраць дастаўленыя яму багацьці, ці адаслаў нейкія рэчы ў Эрмітаж, дзе цяпер знаходзяцца вопісы прынятых каштоўнасьцяў – усё гэта заставалася невядомым і незразумелым.

Польскія прыхільнікі пры асобе гасудара

Блізкіх да імператара палякаў, якіх генерал-маёр у лісьце сваім да ваеннага міністра падазраваў у інтрыгах супраць сябе, мне налічылі трох, але вельмі ўплывовых і для Аўдытарскага дэпартаменту па гэтаму дасьледаваньню зусім недаступных:

Марыя Антонаўна Нарышкіна. Нарадзілася ў 1779 г. Дачка князя Антона Станіслава Чацьвярцінскага, кашталяна перамышльскага, за­бітага паўстанцамі ў Варшаве ў чэрвені 1794 г. за прарасейскую сваю скіраванасьць. У 1795 г., адразу па ўцёках з Польшчы ў Расію, была аддадзеная за гафмейстара Дзьмітрыя Львовіча Нарышкіна. Чацьвярцінскія – стары літоўскі род, вядомы з 1387 г. уладаньнямі на Валыні.

Не ў паходжаньні, зразумела, палягала моц гэтай маладой жанчыны. Усе ведалі, што яна дзесяцігоддзе была абраньніцай сэрца імператара, як бы яго грамадзянскай жонкай, і, па чутках, маці трох дзетак ад Аляксандра; у нейкія гады ён пільна прыслухоўваўся да яе ласкавага шэпту. Жаданьне Нарышкінай паслужыць інтарэсам і гонару першай сваёй ра­дзімы і сваім сваякам, якія там засталіся, шмат хто бачыў у недазвольнай мяккасьці імператара да польскіх прэтэньзіяў.

Князь Адам Чартарыйскі. Нарадзіўся ў 1770 г. Удзельнічаў у ваенных сутыкненьнях 1792 г. з рускімі войскамі. У бунце 1795 г. ня ўдзельнічаў, бо быў прысланы разам з братам сваім па жаданьні імператрыцы да яе двара, каб пазьбегнуць канфіскацыі маёнткаў. У 1803 г. атрымаў прызначэньне апекуном Віленскай вучэбнай акругі і памочнікам дзяржаўнага канцлера Варанцова. Потым кіраваў Міністэрствам замежных справаў імперыі. У 1810 г. выехаў у Вільню і займаўся справамі асьветы ў сваёй вучэбнай акрузе. У часе вайны 1812 г. трымаў расейскі бок. На Венскім кангрэсе садзейнічаў імператару Аляксандру дамагчыся ўтварэньня Царства Польскага.

Гэтыя фармальныя зьвесткі істотна дапаўняліся настойлівымі чуткамі, што юная жонка імператара Аляксандра, найпрыгажэйшая жанчына вышэйшага сьвету, Лізавета Аляксееўна нарадзіла ад Адама Чартарыйскага дачку. Гэта здарылася яшчэ пры жыцьці імператара Паўла, які разьярыўся ад такога і хацеў саслаць няўдзячнага паляка ў Сібірскі полк; толькі развага аб непазьбежнай ганьбе яго сына і вялікай княгіні ўратавалі Чартарыйскага ад Сібіры. Тым ня менш ён быў выдалены з Пецярбургу і паехаў паслом да караля Сардыніі. Пераняўшы карону, Аляксандр вярнуў сябра юнацкіх гадоў і стварыў для яго вялікія магчымасьці, даручыўшы весьці міністэрства замежных справаў. Ворагі князя намагаліся пераканаць цара, што тайная мара Чартарыйскага – стаць каралём адноўленай Польшчы. Заходзячы далёка наперад, магу тут сказаць, мілыя мае ўнукі, што пасьля падаўленьня недарэчнага бунту ў Польшчы і ў нас на Літве, польскія эмігранты ў Парыжы ў 1834 годзе абвясьцілі Чартарыйскага каралём Рэчы Паспалітай. Ці варта казаць, што дваццаць два гады перад тым ня мог ён быць супраць таго, каб армейскі замах на замак Радзівілаў і фамільныя іх скарбы атрымаў вядомага адказчыка з генеральскімі эпалетамі .

Падобна і літоўскі паляк Агінскі наўрад ці прапусьціў зручны выпадак абгаварыць перад імператарам генерал-маёра Тучкова, памятаючы бамбаваньне яго артылерыйскай ротай Вільні ў 1794 годзе.

Князь Міхал Клеафас Агінскі. Нарадзіўся ў 1765 г. У 1791 г. прынёс прысягу на вернасьць імператрыцы Кацярыне II, каб захаваць маёнткі, якія апынуліся на землях, вернутых ад Польшчы ў 1772 г. У 1793 г. сьцьвярджаў сваім подпісам Акт аб другім падзеле Рэчы Паспалітай. Пры пачатку паўстаньня Касьцюшкі хацеў выехаць з Літвы, але быў арыштаваны літоўскай стражай і ледзь пазьбег сьмяротнага пакараньня. Пасьля гэтага ўвайшоў у склад Вышэйшай Літоўскай рады, якая ачольвала паўстаньне, ахвяраваў 118 тысячаў рублёў на ўзбраеньне коннага палка, узброіў за свой кошт батальён стральцоў з 480 чалавек. Прыняўшы над ім камандаваньне, прыняў удзел у баях, потым эміграваў, у сувязі з чым яго маёнткі ў літоўскіх губернях былі канфіскаваныя, ён страціў каля мільёну залатых гадавога даходу. У 1801 г. атрымаў дазвол вярнуцца ў Расію. Прынёс прысягу і пасяліўся ў маёнтку Залесьсе. У 1810 г. яму былі дараваныя імператарам званьне сенатара, тытул тайнага дарадцы і расейскія ордэнскія ўзнагароды. Вайну 1812 г. сустрэў у сьвіце імператара. Складаў праект аднаўленьня Вялікага герцагства Літоўскага ў межах 1772 г. пад кіраваньнем Расейскага гасудара. Вядомы таксама як аўтар модных паланэзаў.

Зразумела, тры такія польскія душы, думаў я, маглі толькі вінаваціць Чычагава і Тучкова перад царом, выстаўляючы іх дзеяньні як перашкоду польскаму даверу да Расіі і нагнятаньне боязі ў багатых сем’ях польскага накірунку думак у літоўскіх губернях. Для іх скарга нясьвіжскага каменданта стала нібыта сьведчаньнем божага жаданьня пакараць крыўдзіцеля польскіх сядзібаў. Ды і сам цар, у адрозьненьне ад бабулі сваёй, адчуваў да палякаў палітычную ласкавасьць, знаходзячы дастойным сваёй асобы ўвайсьці ў еўрапейскую гісторыю ў ролі адраджальніка Польшчы. Таму генерал-маёр Тучкоў, выказаўшы неразуменьне гасударавых пачуцьцяў, ня мог быць пакінуты без непрыемнасьцяў.

Здагадкі мае маглі быць і памылковымі, маглі быць і праўдзівымі, але ўсе сапраўдныя падзеі, што адбыліся ў Нясьвіжскім замку, мелі пакуль асьвятленьне толькі ад пацярпелага боку, за які была ўспрынятая дробная службовая асоба княжацкай рэзідэнцыі. На такім сьлізкім падмурку выказваць генерал-аўдытару якія-небудзь папярэднія меркаваньні, аздобленыя дзясяткам пытальнікаў, я палічыў немагчымым.

Найвысачэйшы загад
Мой удачлівы аднакашнік

Закрэўскі быў маім знаёмцам яшчэ па Шклоўскай кадэцкай вучэльні да пераводу яе ў Гарадзенскі новы замак пасьля пажару, які зьнішчыў гэты твор знакамітага генерал-маёра Сямёна Зорыча. Ён быў нашым дырэктарам, утрымліваў вучэльню на свае сродкі, кадэты былі яму замест дзяцей, усе любілі яго за спагадлівасьць і шчыра сумавалі, калі ў лістапа­дзе 1799 году ён пакінуў гэты сьвет. Мы з Закрэўскім не сябравалі, яго выпусьцілі ў васемсот другім годзе ў мушкецёрскі полк, мяне наступным годам – у егерскі, але аднойчы нам давялося разам зьнемагаць у карцары і нават быць хвастанымі за самавольнае купаньне ў Нёмане. Калі б мы цяпер, праз шмат гадоў, былі ў аднолькавых чынах, нам, пэўна, было б прыемна ўзгадваць тую кадэцкую прыгоду, але няроўнасьць службовага становішча не заахвочвала да збліжэньня.

Абавязацельстваў перад Закрэўскім я ніякіх ня меў, у Дэпартамент я быў прыняты пры яго папярэдніку і ўсталёўваць нейкія асаблівыя адносі­ны з начальнікам мне не хацелася. На службе фартуна яго прыкмеціла, мяне – не, а мы былі з ім амаль аднагодкі. З гэтай прычыны я выконваў службу па Дэпартаменту старанна, каб не ствараць мажлівасьці начальніцкіх дакораў. Аўдытарская служба была мне зусім не па душы, ды я быў змушаны яе цярпець, і таму адстойваў сваю годнасьць не сяброўскімі ўспамінамі, а добрай працай. Закрэўскі адчуваў такі мой настрой і паважліва яго прыняў, ва ўсялякім выпадку не дазваляў сабе панібрацтва, да чаго быў схільны па сваім характары, кампанейскім і шумлівым. Быў ён чалавек шчыры, сьмелы, праўдзівы, і супраць яго нічога ня мог я казаць ці думаць адмоўнага. Ды і сярод падначаленых яму чыноў аўдытарскага ведамства атрымаў ён немалы аўтарытэт, зьдзейсьніўшы рамонт кабінетаў і абнавіўшы мэблю. Да яго Дэпартамент месьціўся ў старых пакоях даўняй Ваеннай калегіі, нікчэмны выгляд якіх мог спаборнічаць з канцылярыямі забытых Богам паветаў. Сьцены былі пакрытыя павуціньнем, якое зьберагалі як рэліквію першых дзён існаваньня новай сталіцы, за сталамі карчомнага тыпу, парэзаных сьцізорыкамі і запэцканых чарніламі, на лаўках, зьвязаных вяроўкамі, драмала пісарская служба. Чарнільніцамі служылі ахвяраваныя пісарам іхнімі дамамі памадныя шклянкі. Пад сталамі і ўсюды на падлозе валяліся пакрытыя пылам стосы дакументаў, з якіх пры любым да іх дакрананьні разьбягаліся ў розныя бакі шайкі прусакоў. Калі ў сьнежні пятнаццага году я атрымаў прызначэньне ў Дэпартамент, тут нявырашаных справаў і дакументаў было некалькі тысячаў. Дасланыя ў Архіў новыя справы засоўвалі­ся бяз вопісу наўздагад у любую шчыліну паміж старымі, і самая малаважная даведка патрабавала месяцу пошукаў, некаторых зьвестак і зусім адшукаць было немагчыма. З прыходам Закрэўскага Дэпартамент атрымаў шафы з чырвонага дрэва, выдатныя сталы для ўсіх, для обер-аўдытараў з зялёным сукном, бронзавымі падсьвечнікамі і чарнільніцамі. Замест састарэлых паламаных лавак зьявіліся крэслы, і ўсё разам ужо не выклікала таго пачуцьця адчаю, што ты трапіў на ўскраіну чыноўнага жыцьця. Абагаўляючы парадак і стараннасьць чыноў, генерал-аўдытар жорстка рэгламентаваў службовы дзень, акрэсьліўшы час працы з шасьці раніцы да абеду і з абеду да дзявятай гадзіны вечару. Бяда была пісару, калі ён парушаў гэты распарадак. На падставе такой прускага ўзору строгасьці былі разабраныя ўсе справы, дакументы расстаўлены згодна са сваім відам і па алфавіце, і ўжо не патрабавалася даходзіць да белага каленьня, адшукваючы неабходнае. Праўда, да месца будзе адзначыць, што такі парадак быў зручны найперш самому генерал-аўдытару, паколькі ён, выконваючы абавязкі дзяжурнага генерала Галоўнага штабу яго Імператарскай Вялікасьці, адначасна ўзначальваў Інсьпектарскі і Аўдытарскі дэпартаменты; валоданьне разнабаковымі службовымі зьвесткамі рабіла яго незаменным дарадцам гасудара, і ніці мноства кар’ераў засяроджваліся ў ягоных руках.

Генерал-аўдытар зьявіўся ў дэпартамент а шостай гадзіне вечара, і я з падборкай дакументаў зайшоў за ім у кабінет.

– Сядайце, Андрэй Юр’евіч, – запрасіў Закрэўскі. – Бачу, вы падрыхтаваліся, – усьміхнуўся ён, прымаючы ад мяне паперы.

– Не магу пахваліцца. Пакуль што цьмяны абрыс…

– Ну і ў мяне ёсьць некаторыя контуры, – у тон мне паведаміў генерал-аўдытар, выймаючы з партфелю некалькі аркушыкаў.

– Вы, пан егерскі палкоўнік, – з усьмешкай спытаў Закрэўскі, – князя Дамініка Радзівіла, спадзяюся, сустракалі дзе-небудзь у баях?

– Бачыў яго ўланаў пад Астроўнай і ў бітве за Смаленск.

– І як вы да яго ставіцеся?

– Шкадую пра лёс яго, – адказаў я. – Ён загінуў.

– Так, загінуў, – кіўнуў Закрэўскі і не ўтрымаўся ад піке: – Па іроніі лёсу не ад егерскай кулі пад Смаленскам, а ў бітве пры Ганау ад баварцаў, якія здрадзілі Напалеону.

– Невялікая была б для яго розьніца з гэтакім вынікам, – адзначыў я.

– У прынцыпе – так. Але, магчыма, яму было б менш крыўдна.

– Баварцы – вядомыя злодзеі, – сказаў я з такой шчырай горыччу, што на твары Закрэўскага адбілася зьдзіўленьне:

– Чым жа такім асаблівым яны вам вядомыя?

– Рабункамі, зразумела. У ліку іншага яны і мой сядзібны дом спалілі!

– Спачуваю, – адгукнуўся Закрэўскі, хутчэй з вясёлай, чым са спачувальнай інтанацыяй. – Але нашых рабаўнікоў ніякі баварац не пераплюне. У князя Радзівіла сто дваццаць пяць тысячаў мужчынскага полу было ва ўладаньні, маёмасьць меў у дзьвесьце пяцьдзесят мільёнаў залатых. А яго нашы генеральскія чыны абабралі, як разбойнікі габрэйскую карчму…

Змрочныя артыкулы ПКУ

– Не зусім так, Арсен Сяргеевіч, – запярэчыў я, – усё ж ён у варожай арміі засьведчыў сваё стараньне. У Смаленскай бітве яго запомнілі, у Маскве пастаяў са сваім уланскім палком, Напалеон у гвардыю залічыў… Шмат было падставаў лічыць яго здраднікам.

Закрэўскі прамаўчаў, і мая рэпліка, не атрымаўшы адказу, бясьсьледна растала ў паветры.

– А ці зможаце вы, Андрэй Юр’евіч, цікаўлюся проста так, для ўсебаковай карціны, назваць параграфы Палявога Крымінальнага Укладаньня, – вярнуўся ён да сваёй тэмы, і было ясна, што ня з простай цікаўнасьці, а з асэнсаванай задумы, – назваць такія параграфы, згодна з якімі вінаватых у падобным рабаўніцтве маёмасьці без загаду можна прыцягнуць да адказнасьці, і якое іх можа чакаць законнае пакараньне? Калі абапірацца, зразумела, на канкрэтныя абставіны таго драматычнага часу.

– Строга па Укладаньні? – перапытаў я.

– Менавіта так, – быў цьвёрды адказ, і я зразумеў, што гэтая тэма ім нядаўна з кімсьці абгавораная, магчыма, і само Укладаньне ён уважліва перачытаў.

– На мой погляд, можна прымерыць параграф 13-ты, – адказаў я. – Адлучка ці няяўка да месца бітвы. Пакараньне акрэсьліваецца як грама­дзянская сьмерць, гэта значыць пазбаўленьне ўсіх грамадзянскіх правоў і ссылка ў Сібір на пасяленьне з наступнай забаронай жыць у сталіцах.

Закрэўскі засяроджана слухаў.

– Яшчэ можна прыкласьці параграф 64-ты – замах камандай на рабунак. Пакараньне зусім жорсткае – дэцымацыя, расстрэл кожнага дзясятага ў шэрагах. Але наўрад ці магчыма падаць такое рашэньне на канфірмацыю.

– Чаму ж нельга? – спытаў Закрэўскі.

– Прэцэдэнту не было.

– Канфірмаваць, магчыма, і нельга, – паправіў Закрэўскі, – а падаць – чаму б і не?

– Яшчэ параграф 73-ці – расстрэл для афіцэра ці камандзіра, які павёў каманду на рабунак.

– Вось яно, – задаволена пасьміхнуўся Закрэўскі. – Павёў жа Тучкоў свой корпус. Праўда? Ну і пра што ён думаў, калі падпадаў пад дзеяньне параграфаў 13-га і 73-га? Калі іх прыкласьці літаральна трымаючыся закону. Але які быў бы скандал!

– Яшчэ б, – адгукнуўся я. – Трох давялося б расстрэльваць – палкоўніка Кнорынга, адмірала Чычагава, а між імі паставіць генерал-маёра Тучкова…

Закрэўскі праігнараваў маю змрочную фантазію, але пра Тучкова не забыў.

– Генерал-маёр яшчэ ў маладыя гады ўмеў не пазьбягаць непрыемнасьцяў, – сказаў ён. – Гавораць, яму пагражала ссылка за прыяцельства з Радзішчавым ды іншымі вольналюбцамі. То ўратавала, што некалькі ранаў атрымаў у галерным баі са шведамі, імператрыца пашкадавала за мужнасьць. Ён і сам вершаплёт, оды ствараў, сатыры розныя… Братам яго не пашанцавала на вайне, – нечакана падсумаваў Закрэўскі. – Вось, да месца будзе прачытаць, – ён працягнуў мне аркуш, на які былі каротка сьпісаныя фармуляры Тучковых:

Тучкоў 1-шы Мікалай Аляксеевіч. Генерал-лейтэнант. Нарадзіўся ў 1761 г. Удзельнічаў у руска-шведскіх войнах 1788-1790 і 1808-1809 гг, а таксама ў Швейцарскім паходзе. У вайну 1812 г. Тучкоў 1-шы камандаваў 3-м пяхотным корпусам. У Барадзінскай бітве корпус Тучкова змагаўся з корпусам Панятоўскага ля вёскі Уціца на Старой Смаленскай дарозе. Уціцкі курган быў адбіты ў французаў контратакай. Тучкоў ачоліў контратаку і быў сьмяротна паранены ў грудзі.

Тучкоў 4-ты Аляксандр Аляксеевіч. Генерал-маёр. Нарадзіўся ў 1777 г. Сямнаццаці гадоў атрымаў капітана, у дваццаць два гады – палкоўніка. У траўні 1807 г. удзельнічаў у авангардных баях пад камандай Багра­ціёна і заслужыў ордэн св. Георгія 4-й ступені. У 1808 г. – генерал-маёр. У Барадзінскай бітве каля вёскі Сямёнаўская брыгада Тучкова несла вялікія страты. Тучкоў сам узьняў сьцяг 1-га батальёна Рэвельскага палка, павёў полк у атаку, але быў забіты карцеччу.

Тучкоў 3-ці Павел Аляксеевіч. Генерал-маёр. Нарадзіўся ў 1769 г. У 1791 г. пачаў службу капітанам у 2-ім бамбардзірскім батальёне. У 1798 г. нададзены чын палкоўніка, у 1800 г. – генерал– маёра. У 1812 г. брыгада Тучкова змагалася ў ар’егардзе да Смаленску. 7 жніўня яго атрад перакрыў Маскоўскую дарогу ля Лубіна. Тучкоў павёў у штыкавую контр­атаку Кацярынаслаўскі грэнадзёрскі полк. У сутыкненьні паранены штыком ў бок, шабельнымі ўдарамі ў галаву. Быў захоплены ў палон і адпраўлены ў Францыю. Вызвалены ў 1814 г. і прызначаны камандаваць 8-й пяхотнай дывізіяй.

Дачытаўшы, я выказаў свае пачуцьці такой фразай:

– Бедная іх маці, калі была жывая і ў адзін месяц атрымала такія зьвесткі.

– М-да, гэта праўда, бедная, – пагадзіўся генерал-аўдытар. – Менавіта была жывая і атрымала. Напакутвалася, канешне…, – на імгненьне ён перапыніўся і вярнуўся да ацэнкі іншай драмы сям’і: – Але ж як ёй было б даведацца, што другі яе сын, брат палеглых герояў, пакараны гасударом імператарам па артыкулах Палявога Крымінальнага Укладаньня? Як бы, цікава ведаць, вы прапанавалі пакараць вядомага генерала з заслужанай высокароднай сям’і?

– Ня ведаю, – адказаў я. – Невядома, ці ўзяў Тучкоў 2-гі нейкія каштоўнасьці са скарбніцы Радзівілаў у якасьці трафею ці только перастараўся ў жорсткім абыходжаньні з захавальнікам скарбаў.

– Трафеі, – пасьміхнуўся Закрэўскі. – Каб трафеі… Шмат хто браў трафеі, іншымі словамі, рабаваў. Не таямніца. Але, каб замак пусьціць пад разгром – толькі ён выказаў рашучасьць. Вы ж ведаеце, у якую непрыемнасьць патрапіў цяпер генерал-маёр Ансіё Аляксандр Ягоравіч? Таксама георгіеўскі кавалер. І таксама дзяжурным генералам у арміі Чычагава быў… – Тут Закрэўскі некалькі нават зьдзівіўся свайму адкрыцьцю. – Дзіўную навуку яны прайшлі ў пана адмірала. А цяпер звольнены за злачынныя дзеяньні сваіх падначаленых, асуджаны гараваць з сям’ёй. Усе разумеюць, што генерал Ансіё капейкі сабе ня ўзяў, але халатна камандаваў… І Тучкоў павінен быў уяўляць, якія народзяцца наступствы з агрэсіўнага настрою да чужой маёмасьці.

– Ня выключана, пан генерал-лейтэнант, – дапусьціў я, – што скаржнік нясьвіжскі перабольшыў свае пакуты і замкавыя страты. Ды і ў самой скарзе прама акрэсьлена, што каштоўнасьці павёз на мностве брычак камандуючы арміяй. Здаецца мне, што ён мусіў загадаць паставіць у замку ахову, хоць бы ўланскі эскадрон узяць ад Кнорынга. І справе канец. Не вывозіць абоз, не дапускаць да крадзяжу казакаў, не цягаць абоз пры арміі ў Менск. Не марнаваць на гэта конскія рэсурсы і людзей. Цяжка гэта лучыцца з хуткім пераходам да Беразіны.

– У тым і справа, – быццам задаволены маімі заўвагамі падкрэсьліў Закрэўскі, – шмат тут учынкаў, незразумелых з ваеннага пункту гледзішча. – Вось яшчэ раю вам пазнаёміцца, – ён пасунуў да мяне два шчыльна сьпісаныя аркушы.

Хадайніцтва Кутузава і верш Тучкова 2-га

Першы быў копіяй ліста камандуючага Малдаўскай арміяй Кутузава ваеннаму міністру Барклаю-дэ-Толі, пасланага з Бухарэсту ў траўні, напярэдадні французскага нашэсьця:

“Вашему высокопревосходительству известно, что генерал-майор Тучков 2-й, за отличие, сего года в экспедиции на правый берег Дуная, всеподданейше представлен от меня ко всесмилостивейшему награждению орденом Св. Анны первого класса, коего он не удостоился еще получить. Отличныя заслуги и достоинства сего генерала меня обязывают повторить мое о нем представительство. Он с 1810 года начальствует левым флангом, крепостями в Бессарабии и Браиловым, равно и отрядом флотилии, управляя при том артилерийской и фортификационой частями. Он успел склонить и перевести к Измаилу до ста семей известных казаков под наименованием Некрасовцев, удалившихся с давних времен с Дону и служивших с большой верностью Порте Оттоманской, о которых в царствование императрицы Екатерины II, все покушения о вызове их под державу России оказались тщетны. Да и прочие Некрасовцы чрез письма обещали ему, при первом удобном случае переселиться под державу Россиии. Наконец благоразумным его распоряжением, деятельностью и усердием к службе открыто и остановлено контрабанды более, нежели на миллион рублей, и тем пресечен ввоз в Россию запрещенных товаров. Все сии заслуги генерал-майора Тучкова убеждают меня просить покорнейше ваше высокопревосходительство о исходатайствовании ему испрашиваемого мною всемилостивейшего награждения. С истинным почтением и пр. имею честь быть граф Михаил Кутузов”.

Чытаючы, міжволі спачуваў я генерал-маёру Тучкову. Ужо калі Кутузаў, галоўнакамандуючы ўсімі арміямі ў вайну з Напалеонам, у пераможны час пакінуў увагай баявога генерала, якога асабіста ведаў і ўхваляў, і перад тым за паўгода выстаўляў да ўзнагароды, і раптам не заступіўся, адхіліў ад баявых дзеяньняў, пазбавіўшы магчымасьці высунуцца ў баях, выправіць пралік нейкімі новымі заслугамі, то дзейнічалі супраць Тучкова вельмі магутныя інтарэсанты, пра якіх мог ведаць Кутузаў. Хоць, канешне, гэта да ўзнагародаў за подзьвіг рэкамендуюць пісьмовым хадайніцтвам, а за вінаватага заступаюцца з аглядкай. Прамы начальнік Тучкова мог і павінен быў хадайнічаць за свайго генерала. Ці заступаўся ён? Ці знайшоў зачэпку, каб сказаць слова ў абарону перад гасударам? Да ўзнагароднай рэкамендацыі была прыкладзена старонка вершаў, якая мела назву “Ода по случаю присоединения части Молдавии и Бессарабии к России”. Ода складалася з мноства строфаў, я прачытаў дзьве апошнія:

Где Августы, Трояны
Побед сбирали плод,
Где гордые тираны
Страшили сьмертных род,

Там ныне процветает
В спокойствии страна
И слава повторяет
Россиян имена.

Прыкмеціўшы, што я адарваў позірк ад тэксту, Закрэўскі з непрыхаванай іроніяй патлумачыў:

– Так, так. Генерал-маёр Тучкоў гэту песьню напісаў свайму галоўнакамандуючаму, відаць, у дарунак. Па чутках, Міхаіл Іларыёнавіч быў дужа крануты і вырашыў пазнаёміць гасудара. “Россиян имена” – безумоўна, лашчыла ягоны слых.

Одай быў крануты, падумаў я, але загад аб адхіленьні ад камандаваньня корпусам усё ж прадыктаваў, не зьдзівіўся відавочным недарэчнасьцям. Цар наўрад ці быў закрануты вершамі, аднак вось жа генерал-аўдытара вырашыў з одай азнаёміць. Ці Закрэўскі сам выпадкам раскапаў у канцылярыі Галоўнага штаба гэты паэтычны твор, навеяны Бухарэсцкім мірам?

На другім аркушы зьмяшчалася дакладная адмірала Чычагава гасудару аб баявых дзеяньнях яго арміі, але з устаўкамі цалкам парадаксальнага характару:

“Полк князя Доминика таял от голода. Остатки его князь отправил в Несвиж с обозом из 50 возов с награбленною в Москве добычею. Они прибыли в то время, когда мы входили в город и попали в наши руки. Князю Доминику Радзивиллу это не понравилось, и он позволил себе некоторые оскорбительные для русских войск намеки.

За это в отместку я позволил порыться в подвалах его дома. Там нашли сокровища: жемчуг, бриллианты и т. п. Я увез все, что мог, это будет сложено в Бобруйске или другом месте, и вы изволите решить, что с этим делать. Я не видал, но говорят, есть вещи достойные музеев. Все оценивают более, нежели на миллион рублей”.

Пад данясеньнем стаяла дата – 7 лістапада. Гэта былі дні, калі войскі нашыя перасьледавалі Напалеона да Барысава, і нейкі кур’ер, рызыкуючы жыцьцём павёз гэтае гульлівае паведамленьне цару, калі той чакаў зьвестак пра ход і посьпех заключных бітваў. Ды і дзе мог чуць адмірал Чычагаў абразьлівыя намёкі Радзівіла? І што было князю Радзівілу ківаць, калі ён служыў французам і быў сваім сярод ворагаў Расіі. І ці патрэбны намёкі для таго, каб лічыць трафеям маёмасьць здрадніка, калі сама здрада дае для гэтага важкія падставы? І як сорак вазоў з маскоўскімі каштоўнасьцямі галодныя зьнямоглыя салдаты правялі да Нясьвіжа? І нашто везьці ў Нясьвіж нарабаванае, калі ўсьлед ідзе армія Кутузава? Ды і ці былі гэтыя вазы? Ніколі раней аб выратаваньні маскоўскай здабычы Напалеона не было размоваў, і ніхто ня чуў аб узнагароджаных за гэты подзьвіг? І дзе болей ісьціны: захавальнік багацьця Бургельскі ацэньвае забранае ў 10 мільёнаў, адмірал Чычагаў – у мільён. Хто яму ацэньваў з гэтакім зьмяншэньнем вартасьці?

Закрэўскі чытаў гэтыя напоўненыя зьдзіўленьнем пытаньні па маім твары.

– Так, гасудар быў моцна ўражаны ўчынкамі пана адмірала, – сказаў ён. – Гасудар па сёньняшні дзень схільны лічыць, што Чычагаў адчыніў французам шлях з пасткі. Таму і быў вызвалены ад камандаваньня пры асадзе Торна. Наколькі я памятаю, першага лютага ён здаў камандаваньне арміяй Барклаю-дэ-Толі і выехаў у Пецярбург, а неўзабаве – за мяжу, пакрыўджаны на ўсіх, што яго ледзь ня ўслых называюць здраднікам. Імператар не хацеў скандалаў і высьвятленьня адносінаў у час вайны. Дыпламатыя прымушала захоўваць твар. Хоць бы для гісторыі…

– А як цяпер аднавіць для гісторыі падзеі з неабходнай акрэсьленасьцю? – зазначыў я. – Фельдмаршал князь Галенішчаў-Кутузаў памёр, адмірал Чычагаў, кажуць, у Італіі ці ў Англіі, скарбы падзелены на тры часткі, а часткова, падаецца, прададзеныя. Што яны ўяўлялі сабой першапачаткова – пакуль што застаецца невядомым…

Генерал-аўдытар палічыў за неабходнасьць вызначыць прыярытэты.

– Гэта меншая бяда, – сказаў ён. – Ёсьць большая. Маці гэтага няшчаснага Дамініка і імператрыца-маці Марыя Фёдараўна – кузіны. Марыя Фёдараўна, трэба думаць, пакрыўджана, што з ёй не параіліся. Шмат што тут сыходзіцца… Тое, што князь загінуў, – божая воля, але маёмасьць у пыл разьнесьці – па-за правамі адмірала Чычагава і тым болей нейкага генерал-маёра. Яны ў ваенным запале занадта перабольшылі свае кампетэнцыі. Мне, канешне, Тучкова шкада, але пытаньне куды што з замка падзелася не падлягае забыцьцю. Калі гасудар у часе вайны змаўчаў – не азначае, што забыўся.

Літасьць гасудара да палякаў-здраднікаў

Усё гэта гучала вельмі цьмяна, я ня мог уявіць, у якіх адносінах да справы Тучкова апынуся з-за памятлівасьці цара, і дазволіў сабе запытацца:

– А ў чым болей віны Тучкова: ці ў тым, што прымяніў да замкавых слугаў сілу, ці ў недахопе зьвестак пра залатыя скульптуры?

– Ня ў тым, Андрэй Юр’евіч, бяда, – адказваў Закрэўскі, прыведзены маім пытаньнем у некаторую зьбянтэжанасьць; было прыкметна, як ён задумліва шукае ў маіх словах нейкую хібу, – ня ў тым бяда, што зьбілі служак, а золата забралі з замку, мажліва, залатыя скульптуры пайшлі гуляць у невядомым накірунку. Вынікалі з гэтага, пан обер-аўдытар, – сказаў ён ужо ўпэўнена, – адчувальныя непрыемнасьці палітычнай якасьці менавіта для дзяржаўнага нашага гонару. Бо ніхто ня можа меркаваць, што бяз царскага дазволу, ліхой воляй некалькіх армейскіх чыноў княжацкая фамілія пазбаўленая спадчынных каштоўнасьцяў і рэліквіяў. Аказалася горш за канфіскацыю. А на іх нават арышт не накладаўся. Вось прачытайце гэты дакумент таго часу, – ён падаў мне аркуш паперы з друкарскім тэкстам.

Гэта быў “Высочайший Манифест” аб амністыі асобам, якія парушылі расейскую прысягу, падпісаны царом 12 сьнежня 1812 году ў Вільні. Яшчэ з таго часу я памятаў гэты тэкст асаблівай красамоўнасьцю стылю, які болей падыходзіў для малітоўнага вымаўленьня ў царкве, што падахвочвала перасьмешнікаў дэкламаваць яго на афіцэрскіх застольлях для забаўленьня кампаніі. Мне і за сталом Закрэўскага хацелася расьсьмяяцца, калі я чытаў: “…другие, которых число меньше, но преступление несравнимо больше, пристали, еще прежде нашествия на их земли, к стране чуждого для них пришельца и подъемли вместе с ним оружие против Нас, восхотели лучше быть постыдными его рабами, нежели нашими верноподданными… объявляем Наше Всемилостивейшее общее и частное прощение, предая все прошедшее вечному забвению и глубочайшему молчанию, и запре­щая впредь чинить какие-либо по делам сим притязания или изыскания, в полной уверенности, что сии отпавшие от нас, почувствуют кротость сих с ними поступков и чрез два месяца от сего числа возвратятся в свои области”.

Далей зьмяшчалася неабходная маёмасная пагроза, але выказаная не ультыматыўна, а з дабратворнымі іншасказамі: “Когда же и после сего останется кто из них в службе наших неприятелей… таковых, яко совершенных отступников, Россия не примет уже в свои недра и все имущества их будут конфискованы”. Памятаю, усіх весяліла скарыстанае недарэчна слова “недра”, паколькі ў тыя ваенныя месяцы “недра” былі сінонімам “магілы”.

Зірнуўшы на тэкст і на дату, я запытальна паглядзеў на генерал-аўдытара: якую значнасьць, апроч гістарычнай, мог мець маніфест, выдадзены тры з паловай гады назад, калі ўсё з таго дня зьмянілася – і шмат хто з адступнікаў ужо прыняты ў нетры, калі ня ў нас, то ў іншых краінах, і Польшча сталася часткай імперыі, і палякам усім даравалі, нават далі ім Канстытуцыйную Хартыю, аб якой у нас нават мара лічылася за ерась.

– Справа ў тым, – патлумачыў Закрэўскі, – што гэты найвышэйшы маніфест, якім абвяшчалася манаршае дараваньне, даставілі ў студзені месяцы і князю Дамініку Радзівілу, але ён адказваў, што пасьля атрыманага ім паведамленьня аб разгроме родавага яго замку, зьдзейсьненага рускай ар­міяй яшчэ за месяц да маніфесту, а не праз два месяцы пасьля яго, як галосна абвешчана, ня бачыць магчымасьці верыць у шчырасьць словаў расейскага імператара. – Закрэўскі ўзяў аркуш з маніфестам і зачытаў услых:

“Уступая вопиющему в Нас гласу милосердия и жалости, объявляем Наше Всемилостивейшее общее и частное прощение, предая все прошедшее вечному забвению и глубочайшему молчанию, и запрещая впредь чинить какие-либо по делам сим притязания или изыскания”.

– Вось такі казус, Андрэй Юр’евіч, – уздыхнуў ён. – Вы разумееце?

– Так, пан генерал-аўдытар.

Усё ж Закрэўскі палічыў за неабходнасьць пракаментаваць прачытаную цытату:

– Якое ж гэта дараваньне, калі ня проста каштоўнасьці, а сямейныя ўсе рэліквіі былі канфіскаваныя з рашучым апярэджаньнем? А ў той час было ў Польшчы ў Панятоўскага дваццаць пяць тысячаў сваіх і літоўскіх войскаў за нашай сьпіной. І многія павярнулі б дадому сьледам за князем Радзівілам. Свавольства Чычагава і Тучкова дорага абышлося, у тым ліку і жыцьцямі.

– Даволі цяжка паставіць за віну Чычагаву, – засумняваўся я, – што канфіскацыя маёмасьці здрадніка паўплывала на зыход кампаніі і павялі­чыла ахвяры ў замежным паходзе. Гасудар прыехаў у Вільню, калі на Смаленскай дарозе ляжала сто тысячаў трупаў, і прама ў яго на шляху гналі калонамі абмерзлых палонных, і Вільня была заваленая мерцьвякамі. Калі гэта не паспрыяла здраднікам даўмецца і скласьці зброю, і не цягнуцца ўсьлед Напалеону, што магла зьмяніць рэквізіцыя скарбаў…

Закрэўскі не ўстрымаўся ад настаўніцкага задавальненьня пашырыць мой палітычны досьвед.

– Слушна. Але дыпламатыя існуе на больш высокім узроўні, чым сутыкненьні людзей на полі бою, – паведаміў ён. – Там іншая значнасьць. Як гасудару такую самадзейнасьць успрымаць? У 1772 годзе замак таксама часткова спустошылі, дзядзька Дамініка тады наважыўся бунтаваць супраць імператрыцы Кацярыны. Аднак толькі бібліятэку вывезьлі ў Пецярбург з найвышэйшага дазволу, з іншага – цьвік ня зьнік. А тут бяз царскага слова дывізійны генерал свавольна нясьвіжскае гняздо вычысьціў да пылінкі! Рапнін-Валконскі паведамляў гасудару, што гэта хваравіта было ўспрынята прускім дваром. Гасудар, не сваю віну загладжваючы, вымушана аддаў Нясьвіж прускаму Радзівілу. А мог бы не аддаваць. Вось такія наступствы…

Загад выехаць на месца здарэньня

– Калі ўсё дакладна вядома і асэнсавана, – спытаў я, наіўна гледзячы генерал-аўдытару ў вочы, – што прапануецца мне дадаткова расьсьледаваць?

– Ня ведаю, – паціснуў плячыма Закрэўскі, пазьбягаючы ўдакладненьняў. – Усе абставіны. Шмат ёсьць пакрыўджаных, каго цяперашняе становішча Тучкова мала замірае са сваімі стратамі. Удава князя Дамініка княгіня Радзівіл…

– Ды яна пры чым да генерал-маёра? – зьдзівіўся я.

– Чароўныя жанчыны надзеленыя, спадзяюся, вы гэта ведаеце, дарам таямнічага ўплыву, – шматзначна пасьміхнуўся Закрэўскі. – Яна ўжо як бы і не ўдава, а нявеста ад’ютанта сьвіты гасудара. Была б, пэўна, больш багатая, калі б не нясьвіжскае спусташэньне.

– А ці нельга даведацца, Арсен Сяргеевіч, — натхніўся я разумнай, як мне падалося, ідэяй, — што з рэквізаваных нясьвіжскіх каштоўнасьцяў перадаў нябожчык Валуеў у дварцовыя сховішчы? Магчыма і поўны вопіс будзе пры іх?

– Ахвота вам жартаваць у сур’ёзнай справе, Андрэй Юр’евіч, – іранічна адгукнуўся Закрэўскі. – Як вы гэта сабе ўяўляеце? Што я пайду да гафмаршала Нарышкіна і папрашу паказаць каштоўнасьці Радзівілаў, здабытыя Чычагавым? Хто ж мне іх пакажа? Ды і хто іх глядзеў? Яны і не патрэбныя зусім дварцовай скарбніцы. Ну што рабіць, напрыклад, з сярэбраным посудам на сотні персонаў, на які ў скарзе паказана? Хто ж не пагрэбуе есьці з чужых талерак і чужым відэльцам? Ды і хіба гонар для гасудара маёмасьць уланскага палкоўніка? Будзе ляжаць гадоў сорак у куфрах, пакуль разьбяруць.

– Іншымі словамі, – выказаў я сваю думку, – ня ў скарбах справа, а ў трыманьні законнасьці ў часе вайны.

– Менавіта ў межах аўдытарскай праверкі, – пагадзіўся Закрэўскі. – Гасудар жадае яснасьці, а паколькі генерал-маёр прыязджае ў Менск аднавіць свае паказаньні, то прыдзецца вам, Андрэй Юр’евіч, як начальніку першага стала нашага дэпартаменту прыняць справу пад асабісты дагляд. І асабіста расьсьледаваньне правесьці, улічваючы няпростую падкладку і супрацьлеглыя інтарэсы пэўных уплывовых асобаў. Усю ад мяне магчымую дапамогу вы атрымаеце. Вось, гасудар ужо акрэсьліў сваю волю, – тут Закрэўскі паказаў мне распараджэньне:

Управление Дежурного генерала
Главного штаба
Его Императорского Величества
По его канцелярии № 1978
8 мая 1816
Аудиторскому Департаменту
По докладу оного Департамента, о состоянии по армии генерал-майора Тучкова С.А, отставленного от исполнения должности корпусного командира в 1813 году в связи с подозрениями в неприличествующем генеральскому званию поступке и с прошением генерал-майора, несогласного с выставленными ему обвинениями, Государь Император Высочайше повелеть соизволил:
Провести дорасследование всех обстоятельств начатого в указанный год дела и представить результаты аудиторской проверки для ознакомления и принятия решения.
Предлагаю Аудиторскому Департаменту привести в исполнение означенную Высочайшую волю безотлогательно.
Дежурный генерал
Закревский

– Усё ацаніць, пан палкоўнік, давядзецца на месцы. Я давяраю вам: калі нічога не адшукаецца ў дзеяньнях генерал-маёра Тучкова і адмірала Чычагава на іх карысьць ці ім на шкоду – вы так і выкажыце свае меркаваньні, ад сябе нічога не дадаўшы і не ўтаіўшы. Усе паўнамоцтвы вы атрымаеце. Паперы, на мой погляд вам неабходныя ці для дадзенай справы цікавыя, будуць падрыхтаваныя на працягу тыдня.

Ветрын
Прыемныя прыкметы аднаўленьня сядзібы

Дзякуючы даручэньню па дэпартаменце, якое зрушыла мяне ў дарогу, я напрыканцы траўня, дасягнуўшы Талачынскай станцыі, адхіліўся ад службовага маршруту і знаёмымі прыветлівымі прасёлкамі прыбыў у родны Ветрын. Ня ведаю, мілыя мае ўнукі, ці будзеце вы так прывязаныя душой да Ветрына, як быў прывязаны я. У маладыя гады, відаць, гэта і ня трэба, і супраць прыроды сядзець у бацькоўскім гнязьдзе, любая істота рвецца з яго выляцець на прастору: сьвет такі вялікі і цікавы, хочацца прайсьці яго дарогамі, знайсьці сяброў, выявіць сябе, даведацца невядомага, але, спа­дзяюся, застанецца ў вас памяць і аб ветрынскіх сьцяжынах, па якіх вучыліся вы хадзіць, аб ціхай плыні Друці, аб доме, дзе гучалі вашыя дзіцячыя галасы, і вырасьлі вашыя любімыя бацькі, і заўсёды думалі і дбалі пра вас вашыя дзед і бабуля. Мяркую цяпер, што і мяне, калі прабіў адмераны час, пацягнулі ў Ветрын такія нябачныя ніці. Мноства дзіцячых успамінаў усплывалі ў маёй памяці, калі я пад’язджаў да сядзібы, сэрца падказвала мне, што толькі тут адчую я сябе ў родным месцы і шчасьлівым. Нават позірк мой на вакольны пейзаж зьмяніўся: не проста мілаваўся я ім, як божым дарункам, а глядзеў вачыма дбайнага гаспадара – як узарана, што пайшло ў рост, што дасьць луг пры першым укосе.

Стан сядзібы і вёскі знайшоў я лепшым за мінулагодні: ніхто за зіму не памёр, наадварот, нарадзіліся два дзіцяці мужчынскага полу, якім я па дзедаўскім звычаі зрабіў падарунак – паднёс па сто рублёў; над ацалелай паловай дома была пастаўленая страха і залаціўся цяпер саламяны дах; на двары падсыхаў нарыхтаваны зімой лес на аднаўленьне дому; падлога ў сенцах, мной узарваная, была старанна перацягнутая, усю зіму тапілася ў доме печ – сьцены прасохлі, і мог я ў ацалелых пакоях жыць пры ўмове, што зашклю вокны, цяпер шчыльна забітыя дошкамі. Павялічыўся натуральным шляхам і статак маіх конікаў – адна з набытых летась кабыл ажарабілася; таму я вырашыў купіць яшчэ некалькі цяглавых коней для ворыва.

Сустрэча з таварышам юнацтва

Прыемнай для мяне мясцовай навіной, якую паведаміў Салавей, было вяртаньне суседа Сакольскага – аказаўся ён дараваны найвышэйшым указам з прычыны далучэньня Царства Польскага да Расеі. Лявону Сакольскаму я мог жадаць толькі дабра, але ўсё ж адчуваў пэўную зайздрасьць: і дах у яго не пацярпеў, і шкло ўцалела ў вокнах, і былі ў яго жонка і дачка, і вярнулася ўраўнаваньне ў правах. Не бяруся сказать з дакладнасьцю, чаго я раззайдросьціўся. Хутчэй за ўсё з тае прычыны, што жонка яго была прыгожая, маленькая дачка вельмі мілая, а я быў халасты палкоўнік з таго мноства такіх чыноў, якія з прычыны ваеннай службы, калі не пасьпяваюць загінуць у маладыя гады, робяцца старымі буркунамі і няўдачнікамі.

Неўзабаве давялося нам з Сакольскім сустрэцца, я сам захацеў яго пабачыць і паехаў вярхом да яго ў сядзібу. Балючым было маё зьдзіўленьне, калі замест дужага дзейнага мужчыны, якім я звыкся сустракаць яго раней, паўстаў перад мной зламаны, зьнямоглы, сухотнага выгляду інвалід без жывых агеньчыкаў у вачах. Апрануты ў цёплы сурдут, ён цяжка прагульваўся па ўяздной сядзібнай алеі, як можа прагульвацца стары ў сумным роздуме аб мінулых днях маладосьці і аб даўніх таварышах сваіх, ужо пакліканых госпадам на неба. Горасная незваротнасьць мінулых гадоў убачылася мне ў яго паходцы і постаці. Некалі мы гулялі разам і па гэтай алеі, навыперадкі несьліся да Друці, я заставаўся начаваць ў ягоным пакоі, і мы падоўгу не маглі заснуць, абмяркоўваючы кнігі, жыцьці вялікіх лю­дзей, нашыя магчымыя падарожжы, знаёмствы, неабходныя для посьпеху ў жыцьці мовы, зазіраючы ў невядомасьць будучыні, якая здавалася не­аглядна вялізнай і для кожнага з нас удачлівай, і ўвесь сьвет напоўнены быў цудоўнымі загадкамі – зоркі, крык невядомай птушкі, самі нашыя словы, нашыя лёсы, і канец шляху быў нябачны і неўяўляемы, а цяпер з яго зьляцелі ўсе таямнічыя покрыўкі, і прыяцель маіх падлеткавых гадоў быццам і падышоў да нейкай брамы, якую адчыняюць бяз грукату, а нашы маладыя твары яшчэ бачацца ў паветры і чутны яшчэ нашыя маладыя галасы, але гэта рэха гучыць з далёкіх мясьцінаў, гэта памяць гайдае ў туманах адбіткі прывідных карцінаў, вось яны падплываюць і расьсейваюцца ў сумны пыл…

Я прывязаў каня ля брамы і пайшоў насустрач Сакольскаму. “Жывы, Андрэй! Слава богу! Рады бачыць цябе!” – сказаў ён безуважна, нібыта вымушаны даўнім нашым знаёмствам да ветлівасьці. “А як ты?” – спытаўся я болей са спачуваньнем, чым з цікавасьцю, паколькі ўсё прачытвалася па яго зьнешнасьці. “Прыхварэў быў дужа!” – адказваў ён без жаданьня апавядаць падрабязнасьці. Мы прыселі на валун, нагрэты сонцам, і паступова разгаварыліся. Яго трэці гвардзейскі лёгкаконны полк валанцёраў, які Напалеон уключыў у сваю Маладую гвардыю, у кастрычніку 1812 году быў разьбіты ў Слоніме казакамі з авангарду Чычагава. Каму пашанцавала, тыя ўцяклі да Варшавы на перафарміраваньне, а трыста чалавек патрапілі ў палон. Гэта я ведаў з выпісак сваіх пра графа Ламберта і казачага палкоўніка Дзячкіна і шчыра паспачуваў Сакольскаму з поўным разуменьнем яго няўдачы: французам было кепска ў палоне, а палякам даводзілася цярпець найбольш, да іх ні салдаты, ні ўлады літасьці ня мелі, яшчэ пашчасьціла, што не застрэлілі на месцы. І давялося ў лютую зіму, казаў Сакольскі, цягнуцца ў Маскву для расчысткі пажарышчаў і паленьня трупаў, а потым ісьці этапам у Пермскую губерню, каб застудзіць па дарозе грудзі. “А цяпер хаджу думаю, – казаў Саколькі, – нічога не зьмянілася. Усхваляваліся мы, быццам напіліся. Вось яно, якое выцьверазеньне!” Маё кароткае апавяданьне аб ранах некалькі зьмякчыла яго адчужаную суровасьць, і ён настояў, каб я застаўся ў іх на абед.

Знаёмства з юнай паклоньніцай Напалеона

У сядзібе гасьцявала вельмі прыемная асоба – мадмуазель Лізавета, як яе назваў пры знаёмстве сусед (яна адразу ж паправіла – пані Эліза), малодшая сястра Сакольскай, гэткая ж абаяльная, але з відочна большай рашучасьцю палітычных меркаваньняў. У прыватнасьці, яна паведаміла як сапраўднасьць, што Бог яшчэ пакарае англічанаў, якія вызваліся ўскласьці на сябе ганебную ролю турэмшчыкаў такога геніяльнага чалавека як Напалеон, а ўсё чалавецтва не аднойчы ў гэтым пакаецца. “ А як вы думаеце?” – спытала яна мяне з выклікам. Я адказваў, што мне, на жаль, ня дадзена ведаць Божую волю, але я сумняваюся ў геніяльнасьці чалавека, які забыўся забясьпечыць сваё войска неабходнымі рацыёнамі харчаваньня, а коней – аўсом. “Вы – інтэндант?” – спытала яна, афарбаваўшы пытаньне прыніжальнай ацэнкай. “Элька!” – дакарыла яе сястра. На мой погляд, у часе вайны гэтая Элька была падлетак і наслухалася спадзяваньняў на Напалеона, дапамагаючы маці скубсьці корпію, што тады лічылася неабходным унёскам шляхцянак у перамогу Францыі і палякаў. “Не, – сказаў я. – Цяпер я аўдытар”. Сакольскі палічыў неабходным патлумачыць сваячцы: “Месье Лунін камандаваў егерскім палком. Ён прайшоў усю Германію і Францыю да Парыжу”. Мой