Дзень Хрышчэньня Гасподняга

Апанас туптаў па хаце, з самым меншым сваім сынам Пятром зьбіраўся ў царкву.

Адарка, Апанасава жонка, лежачы на драўлянай канапцы, цьвічыла яго як дзіця якое:

– Збоку ня стой, бо з боку нічого ня ўбачыш. Сунься бліжэй да бацюшкі. Малітвы і паклоны не прапускай. Отмані1 сьвечку, ды не вялікую, хопіць і маленькай. І, крый Божа, у хор ня лезь, а то сваім голасам уладзіш2 усю службу! Не забудзь вады святой узяць і “Ойча наш” тры разы прачытаць...

– Чаму тры? – скрывіў рот Апанас.

– За мяне, няроздаўбень, і за нашых большых сыноў!..

– За сыноў можна, а за цябе чытай, не чытай, адна халера будзе!

– Як і за цябе! – Адарка падумала, што б гэта яшчэ наказаць Апанасу і прыдумала:

– А з Чырвончыхай не здароўкайся! Хай першая, калі такая разумная, здароўкаецца... А як паздароўкаецца першая і папытае пра мяне, дзе я і шчо раблю, то кажы ёй так: Адарка ў царкву не пайшла, бо ногі ёй баляць... Ну, шчо ты кублісься?!3

– Кажуха шукаю!

– Трасца мая, кажух пада мною! Узяла, каб мякчэй було ляжаць. На, выцягвай і ўбірайся!4

Апанас выцягнуў з-пад Адаркі кажух.

– Ну, во, зразу мулко стало! – прытворна застагнала Адарка. – Куды ты?! Кухліка вазьмі! Хіба ў жмені сьвятую ваду панясеш?! А кухлік тут, у крэзанці5... Стаіць на паліцы, на чырвоным сподку... Ды не на гэтым чырвоным, а на тым, які з краю трохі аббіты... Ага, гэты кухлік, з далікатным вечкам... Ды глядзі мне, не разьбі!

З Апанаса Адарка перакінулася на Пятра – хлопца гадоў на васемнаццаць, які ціхенька сабе таптаўся ў парозе, на ўсе гузікі зашпіліўшы свой чорны паліцэйскі шынель.

– А ты шчо стаіш, ні зруху-ні духу! Дурань малы! Таксама там збоку хваста не падтульвай, а памаліся, як людзі моляцца, і бацюшку паслухай...

І зноў да Апанаса гукнула:

– Запар мне чаю!

Апанас запарыў чай і сказаў Адарцы:

– На, пі, каб табе галава адпала!

І тут жа рынуў у сенцы, за ім – Пятро.

– От, хворны!6 – паставіла вочы Адарка. – Каб на цябе нагла7 найшла!

Быў мароз, сьнег так рыпаў пад нагамі, што здавалася ажно плакаў, але йшлося лёгка, а там, дзе снегу не было, то прыцішалі хаду, бо пачыналася каўзель.

– І чаго вы ўсё сварыцеся, бацько? – падаў свой авечы голас Пятро.

– Гэта мы ўжо ня сварымся, сынку! Так, гаворым... От, як маладыя булі, от тады сварыліся! Ажно гай гуў! Як завіномся8 бувало, то свету белага ад сваркі ня бачым!

– Як да вайны, так і ўвойну, – уздыхнуў Пятро, пражылі разам да старасьці і нічого ў вас так і не ладавіцца!9

– Гэтак, сынку, не ладавіцца, але ты пра нас не погібай!10 Лепш думай пра сябе, пра сваю службу думай...

Трохі памаўчалі, ідучы.

– А шчо мне думаць, бацько... Я служу ў паліцыі, от і ўся мая думка...

– І служы! Не ў парцізаны ж було йсьці, такой зімой гібець у лесе! Гібее сын Чырвончыхі, а толку?

– Можна було на фронт пайсьці...

– Ото ж твае два старэйшыя браты й пайшлі на фронт! І дзе яны зараз?! Якая пара ўжо мінула, а ад іх ні знаку ніякага!

– А як жа яны той знак перашлюць? Немцы ж скрозь! – па-даросламу разважыў Пятро.

– Гэта ты праўду сказаў, але ці хоць жывыя яны? Прасіў іх: хавайцеся, дурні! У балота лезьце! Не паслухалі... Бацьку не паслухалі! І ты туды ж: “Можна було на фронт пайсьці...” Ты малы яшчэ для фронту...

– А ў паліцыю не малы?

– Ну, ясная справа, мог бы не ў паліцэйства ўпісацца, а ў Германію паехаць! Хіба забуў, шчо цябе ў Германію забіралі?! Але як бы ты паехаў? Хіба нас кінуўшы? Я ўжо вельмі слабы, і тая, бачыш, днямі ляжыць, сілу мае толькі языком пляскаць... Паліцыя пакуль дала табе ратунак, сынку! Як той казаў, служы, толькі людзям гора не рабі...

Наперадзе паказаліся царкоўныя купалы, і Апанас, убачыўшы іх, паправіў на кажусе ўлогі і пасьпешліва памяняў гаворку:

– А Хрышчэньне, сынку, гэта вельмі вялікае сьвято! Гэта сын Божы Ісус Хрыстос хрысьціўся і ўтапіў у Ярдані ўсе нашыя грахі... Хор сёньня сьпявае не на версе, а сярод людзей. Пабачыш, як будзе хораша!.. Словам, шчо бацько кажа, ты ў галаве май!

На цьвінтары бліжэйшаму да сябе зусім зьмерзламу старцу Апанас даў карбованца.

Служба ўжо йшла.

Людзей жа – пучкай не прапхнеш!11

Пасярэдзіне царквы ўтварыўся сякі-такі праход, па якім паволі пасоў­ваўся старэнькі попік.

Ён мачаў у ваду букецік сухіх бясьсьмертнікаў і хрысьціў паслухмяную, урачыста-напалоханую грамаду.

Ва ўсе бакі ляцелі халодныя пырскі, і кожны з малельнікаў хацеў, каб хоць адна сьвятая кропелька ў гэты момант пасаміла12 яму на від13, ці хоць бы на адзеньне.

Хор сьціснутымі, прастуджанымі галасамі старанна выводзіў: “Ува Іярдані крэшчаю ціб’я, Госпадзі...”

За час набажэнства ніхто царкву і людзей у ёй не патрывожыў, і ўсё скончылася-завяршылася гэтак жа добра, як усё добра завяршаецца ў добрай душы.

Па службе попік пачухаў у барадзе і лагодна абвясьціў:

– Бярыце ваду сьвятую і хай яна будзе вам пажыўленьнем на сёньня і на ўсе іншыя дні. Нясіце яе дахаты, дайце папіць сваім хворым і нямоглым і асьвяціце ёю сваё жыльлё!

Хрысьцячыся і па-дзіцячы штурхаючы адно аднаго, людзі (хто з чым – з квартамі, глечыкамі, збанкамі, слоікамі, салдацкімі кацялкамі) пасунуліся бліжэй да вялікай балеі, у якой алавяна цямнела сьвятая вада.

...Апанас і Пятро вярталіся дамоў памалу, не сьпяшаліся; бо зноў жа – вельмі коўзка; можна й ваду сьвятую разьліць і кухлік з далікатным вечкам тут жа – і ня згледзіш як! – разьбіць.

Ішлі, апасьліва глядзелі сабе пад ногі, таму не спакойна здалёку, а ўзрушана зблізку ўбачылі суседку Чырвончыху, якая пазьнілася ў царк­ву са сваім сынам-партызанам.

Чырвончыха любіла пастараваць14, а такія гаваркія кабеты, як яна, заўсёды ж даюць добрага дня першыя (дарма Адарка з гэтага нервавалася!), таму Чырвончыха і паздароўкалася першая і, вядома, тут жа спыталася пра Адарку.

Апанас адказаў так, як і трэба было, як вучыла жонка.

– Апанаско, і чаго твая на мяне злуе? Я ж у яе нічого ня ўкрала і не забрала! Ня ўцямлю ніяк... Ніоболіць15 мне ці шчо?

– Мая Адарка злая на ўсіх. На ўвесь белы сьвет. У яе харакцер дурны, суседко! – сказаў Апанас. – Адсюль і ніобольство16.

– Харакцер, кажаш, дурны, – перайшла на шэпт Чырвончыха, – а мо злуецца за тое, шчо я свайго Грыцка ў паліцыю не пусьціла? Ён жа і сабе хацеў туды ўсьлед за тваім Пятром, каб ня ехаць у Германію... Мо Адарка думае, шчо на гэтым я нешчо выйграла?! Хай ня думае! Яшчэ ж нічого няясна, шчо з гэтага парцізанства будзе... Твой хоць дома, у цяпле, а мой... Во, бачыш, толькі шчо з лесу прыбег! Халодны, галодны... Дачакалася яго і вяду ў царкву...

– Даюць яшчэ ваду? – спытаў малады партызан Грыцко.

– А як жа, даюць! – адказаў малады паліцай Пятро.

У адной руцэ Грыцко трымаў загорнутую ў коленшчыну17 даваенную пляшку з-пад алею, а ў другой – укручаную ў газеціну сьвечку.

– Валёнкі твае, Апанаско, бітыя! Ногі ў такіх валёнках, як у печы! – раптам у поўны голас пахваліла Чырвончыха.

– І твае валёнкі хвайныя, суседко! – адгукнуўся ласкава Апанас.

– Дзякуй табе, Апанаско! І скажы Адарцы, каб не надаражалася18 вельмі!

– Скажу...

– Пасьля сьвята я да яе зайду...

– Заходзь...

На гэтым разышліся.

Калі пакіравалі ў сваю вуліцу, сутыкнуліся з двума нямецкімі салдатамі.

Пятро наструніўся і завучана падкінуў угару правую руку – прывітаў пасінелых ад холаду ваякаў.

Салдаты нявельмі каб ахвотна, але зрабілі тое ж.

Адзін з іх, целяпаючыся ад марозу, прамовіў да другога:

– Wie schrecklich kalt ist der Winter in diesem Land!19

Другі адказаў яму:

– Ja, Friedrich, der Winter ist hier wirklich schrecklich kalt, aber guck mal – bei diesen Russen ist das Wasser im Krug nicht mal eingefro­ren!20

Салдаты, угнуўшы плечы, патупалі сабе далей.

“Добра, шчо не на мадзьяраў напароліся! – падумаў Апанас. – Тыя прычапіліся б, і Пятро не памог бы!”

Усё адно як здагадаўся пра што гаманілі немцы, Апанас, – ужо ў сваім двары, – крыху адпіўшы з кухліка сьвятой вады, праказаў:

– Халодная зіма цяпер! Гэта так. Дроў трэба масушча!21 І добрых дроў! А як цёплая зіма, сынку, то хопіць і сем метраў якога-небудзь бералозу22...

3 кастрычніка 2004

Тамачка і Драпу

1

Стары Тамачка капаў на сваім пляцы бульбу.

Бульба ўрадзіла дробная, сьвінячая.

Гарбузовая лабуза23 яе паглушыла, нарасло багата пырніку і таго воўчага зельля з белымі дробнымі кветкамі, якога ня есьць карова.

“Засцарвіў24 пляц німаладу шчо як25!” – лаяў сябе Тамачка, з натугай варочаючы капаніцай зямлю.

“Нічого, – спрабаваў суцешыцца, – і з такой бульбай можна зімаваць... Толькі ці давядзецца...”

Зусім стаміўшыся, кінуў пад яблыню кухайку, сеў аддыхацца.

Адчуваў, што сам ужо не пасілуе дакапаць...

“Не пасілую дарыць, пасілую толькі памерці!” – такое стукнула яму ў галаву.

На яблыню тым часам грузна і маўкліва селі дзьве вароны.

“О, і гэтыя падлы як чуюць! Ужо прыпёрліся!” – тужліва пеканула ў сэрцы.

Мусіла ўжо была выйсьці з хаты жонка, каб дапамагчы яму.

Але дзе ж яна?..

Чакаючы жонку, стары Тамачка раптам заснуў.

Ён спаў і думаў: “Каб гэта раней, колісь, то на бульбянішчы пасеяў бы азімае жыта, але зараз ужо сілы ня тыя...”

2

У старасьці паспакайнеў, сьцішыўся, а ў маладыя гады свае Тамачка нарваны26 быў.

Шкоду мог зрабіць з нічога.

Неяк, яшчэ пры паляках, ішоў да аднаго хутаранца па сваю сякеру; ішоў злы, бо хутаранец гэты не здагадаўся прынесьці сякеру сам.

Раптам бачыць: хутаранцаў конь, як ашалелы, прэцца проста ў жыта, а за канём і сам гаспадар з крыкам-просьбаю:

– Тамачка, пераймі каня!

– Не хачу тваіх баранкаў і ня буду твайго каня пераймаць! Я прыйшоў сякеру справіць27! – языкнуў Тамачка, і конь вольна сабе ўляцеў у жыта.

– Каб ты запуставаў28 разам са сваёй сякерай! – выгукнуў хутаранец.

Пасьля такога выгуку злосьць Тамачкава пабольшала; забраўшы сякеру, ён завярнуў на могілкі і паваліў усе крыжы.

Дык вось, пры паляках – крыжы, а пры немцах і той лад прапаў – пачаў хаты паліць!

Багата-мала, а пусьціў дымам штук пяць, відаць!

Якую ўдзень аблюбуе, падкіне ноччу пад страху агню, адбяжыць ад пажару і першаму стрэчнаму паказвае:

– Тамачка гарыць!

(Заместа “там” заўсёды казаў “тамачка”, таму яго так і клікалі.)

Калі ж найбольш цікаўныя пыталіся:

– Хто падпаліў?

Казаў:

– Хлопцы брышкуюць29, п’юць і паляць!

– Якія хлопцы?

– Каб жа бачыў іх!

Здагадваліся, што паліць хаты ён, але злавіць на гарачым не маглі, хаця лавілі, можна сказаць, усе – і немцы, і паліцаі, і партызаны, і ўласаўцы, і проста людзі...

Яму шанцавала.

А каб жа нарваліся і спаймалі, то (гэта ўжо праўда!) павесілі б не на льняной вяроўцы, якая магла б і ня вытрымаць ягоных цэглаватых маслакоў, а на мацнейшай – канаплянай...

У маладыя гады Тамачка жыў як жылося – хлеб еў з таго, што каровы пасьвіў і клопату вялікага ня меў; штораніцы ішоў па вёсцы з доўгай пугай і ля кожнай хаты па-дзедаўску прыгаворваў:

Добрэ жывацэ,
Валёнкі б’яцэ,
Двор мацацэ,
Грады копаецэ,
Бульбу варыцэ,
Рэпу парыцэ,
Рыбу ловіцэ,
Курэй корміцэ,
Дзацэй робіцэ,
А корову маецэ?..

Ажаніўся ж позна – пры першых калгасах, – бо за яго ў вёсцы дзеўкі ня вельмі хацелі.

Але неяк прыйшоў у мястэчка, убачыў на базары тутэйшую дзеўку і падступіў да яе з такім вершыкам:

Надобень толобень?
А як недоўбень,
То я дале подоўбень...

Так у іх заўсёды казалі хлопцы, якія хацелі ажаніцца.

– Надобень, – прывеціла Тамачку дзеўка, і ён застаўся з ёю жыць.

Дзеўку звалі Драпу, і спачатку ён ня мог разабраць, ці гэта імя такое, ці мянушка, а пасьля падумалася яму, што гэта ўсё разам – (імя і цьвяльба) – хіба ж так не бывае?!

Бацькам Драпу не спадабалася, што яна бяз іхняе ласкі і не за свайго, мешчаніна, а за мужыка пайшла!

Ды яшчэ пастуха!

У мястэчку ж пра такіх, як Тамачка, баялі: з мужыком знайся, а хаты не паказвай!

Таму бацькі пратурылі Драпу з хаты.

Каб узьбіцца на сваё жыльлё, Тамачка кінуў пастухоўства, наняўся лес валіць, і не было таго дня, каб вяртаўся з лесу, а плечы вольныя былі – то плашку дубовую нёс, то калодку смаловую, то дошку-саракоўку, а то кроквіну.

А тое, на што плячэй не хапіла – канём навазіў і яшчэ да зімы ўлез з Драпу ў сваю хату.

Хоць і натуры дурнаватай, а работу любую ўмеў.

І Драпу любую работу ўмела, натуру маючы таксама ж не зусім разумную – з Тамачкам любілася мала, больш брахала на яго.

Іншы раз ён браўся за клямку, каб увайсьці ў хату і тут жа прылашчыцца да Драпу, а яна, чуючы што ён хоча яе сярод бела дня памацаць, праз вакно з крыкам уцякала:

– Халеру я табе дамся!

Калі ж хацеў што прыдбаць, то зноў халеру ўспамінала:

– На халеру яно!

Калі ж халера не памагала, тады казала гэтак:

– Насары на яго!

А калі Тамачка намерваўся якія-небудзь перастановы ў двары ці ў хаце зрабіць, то ахалоджвала яго лямантам:

– Хай хворэе!30

Тамачка называў Драпу калухай31, бо часам любіла яна ўмыцца мыльнай вадой, якая заставалася пасьля яго галеньня; сьмецьце вымятала не за парог, а пад печ; халат жа свой бог ведае колькі гадоў насіла і ні разу не папрала, – баялася, каб не паліняў...

Драпу вельмі не любіла гарэлачнага духу, а Тамачка, да слова сказаць, п’яніцам і ня быў: за ўсю сваю жытку адно два разы й выпіў.

Першы раз пры Сталіне.

Калі прышкандыбаў да хаты, Драпу тады адразу ж падсунулася да яго:

– Ты шчо! Мо, п’яны? Анунно, хукні!

– А ты рот разяў! – папрасіў Тамачка.

Як і было папрошана, даверлівая Драпу шырока разявіла рот, і Тамачка, сабраўшы поўна сьліны, плюнуў ёй проста ў адкрытае горла...

Другі раз узяў чарку ўжо пры Хрушчове.

І зноў Драпу, блізка падсунуўшыся, тое ж пракавеліла:

– Анунно, хукні!

Гэтым разам не прасіў разяўляць рот, а так ляснуў кулаком ёй у галаву, што яна паляцела праз усю кухню, патыліцай грымнулася аб вушак і аглухла.

Доўга ляжала як нежывая.

Мусіў быў выліць на яе цэбар вады і з таго часу ня піў ужо зусім...

За ўчыненае ёй калецтва злосьці на Тамачку Драпу ня мела, нават да доктара не пайшла, але глухаты сваёй саромелася і на людзях удавала з сябе чуйную.

Суседзі, калі Тамачкі не было дома, строілі з яе сьмешкі.

– Драпу! – гукалі, заходзячы ў двор.

– Дзяньдобры! – адказвала яна, упэўненая, што з ёю здароўкаюцца.

– Драпу, пацалуй у сраку папу! – дурэлі суседзі.

– Няма дома, – заключала Драпу, думаючы, што пытаюцца ў яе пра Тамачку.

3

Тамачка спаў пад яблыняй і яму сьнілася, што на яблыні, на самай верхняй галіне, увачавідкі зьявіўся-высьпеў вялізны, як гарбуз, чырвоны яблык.

“Толькі адзін яблык! І больш няма! І такі вялікі! Як знак нейкі?! Але які?” – ня мог даўмецца.

Добра было б яго зьняць і пакаштаваць, але Тамачку ў ягоныя цяперашнія гады ці далезьці да той галіны...

А яшчэ на той галіне сядзелі дзьве вароны, і Тамачка падумаў пра іх: “Падлы, каб вас людзі елі, то менш було б вас на сьвеце!..”

Яму сьнілася далей.

Ставячы ногі праўцом (ад старасьці яны ўжо ня гнуліся), да яблыні прыцынгала Драпу; прыцынгала гэта падышла, сьцягла з галавы хустку, сьціснула яе ў чорнай жмені і пажалілася:

– Мне ў грудзях важко... Як падымаесься зранку, то робіцца горш у костках, чым гэта як зьвечара лажысься... Дождж будзе... Бачыш, які па небе памаг32 плыве!

Тамачка вачыма адказаў: бачу...

Драпу стаяла – нямоглая, бяскрыўдная, бездапаможная і па-жаночы няшчасная.

Пяць разоў у яе чэраве дзіця завязвалася, і пяць разоў яна крывёю зыходзіла!

Драпу – яго жонка, скалечаная ім!

Усе гады з ёю пражыў і зусім нядобра пражыў, а яна вось, хоць і дыхае ледзьве, а прыйшла падсобіць яму дакапаць бульбу...

І тут у Тамачкавай душы нешта зварухнулася цёплае, дзіцячае, вінаватае, і ў сваім сьне ён, як хлапчук, падхапіўся з кухайкі, паглядзеў на верх яблыні, на той дзіўны, мусіць жа, вельмі салодкі яблык і паказаў на мігах Драпу: я хачу, жонка, гэты яблык табе дастаць; ён як мёд; я хачу, каб ты яго зьела; я хачу цябе пачаставаць; я зараз палезу на яблыню...

Драпу шчасьліва затрывожылася, занепакоілася; радасна захвалявалася і адчула, што так (па-маладому!) яна ніколі не хвалявалася; у слабыя грудзі набегла крынічная прыемнасьць, а на вочы такія ж прыемныя сьлёзы.

Драпу ўдзячна сказала:

– Ня трэба лезьці. Яблык зараз сам упадзе...

– Зараз?! – на мігах не паверыў Тамачка.

– Зараз, – упэўніла яго Драпу.

Яна ўзяла капаніцу, махнула ёю над сабой (сіла на гэта знайшлася!) і зычна крыкнула на варон:

– Кыш, каб на вас даліна найшла!

Вароны спудзіліся, закружыліся над яблыняй, на ўсё мястэчка – ажно да холаду ў крыві! – закаркалі, і ад іхняга прарэзьлівага карканьня з самай высокай галіны Тамачку проста ў далоні ўпаў вялізны чырвоны яблык.

29 верасьня 2004

Публікуецца на сайце з ласкавай згоды Рэдакцыі "Дзеяслова"