|
 DOM MIESZCZANINA
W poprzednim numerze przedstawiliśmy wykaz mieszkańców Bielska Podlaskiego, sporządzony w czasie epidemii cholery w 1831 r. Jednym z występujących tam mieszczan był Nosel Berkowicz, niewątpliwie obywatel starozakonny. Należał on do grona około dwustu członków społeczności żydowskiej, którzy w latach trzydziestych XIX wieku posiadali stałe zameldowanie w Bielsku (w 1831 r. Żydzi byli właścicielami 23 domów w mieście). Jak wiemy z monografii Profesora Jaroszewicza, najbardziej popularnym zajęciem tej grupy ludności był handel. W latach czterdziestych XIX w. zajmowało się nim w Bielsku blisko pięćdziesiąt osób. Krawiectwem – drugim pod względem popularności wśród Żydów rzemiosłem, zajmowało się kilkadziesiąt osób mniej. Nosel Berkowicz trudnił się właśnie handlem; przy jego domu stała „kramnica”, z której mógł czerpać roczny dochód w wysokości ośmiu rubli srebrem, czyli niezbyt wiele.
Zabudowania Nosela Berkowicza znajdowały się przy zachodniej pierzei ulicy Szerokiej. Z posesją sąsiadowały place spadkobierców Pawła i Antoniego Różyczków. Informacja ta pomaga nam w określeniu przybliżonego roku powstania dokumentu. Jak wynika z opisu Bielska z 1831 r., sąsiadami Nosela Berkowicza z ulicy Szerokiej był Paweł i Józef Różyczka (Antoni był najwidoczniej synem ostatniego). Można więc sądzić, że opis majątku Nosela był sporządzony na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych XIX
w. 
Dom Nosela Berkowicza wyglądał podobnie jak ten budynek z 1813 r.,
stojący na ulicy Poniatowskiego nr 14 Dom Nosela Berkowicza, mimo że nie należał do najokazalszych, był w miarę przestronny. Jego rozplanowanie: sień na przestrzał i cztery pokoje po obu stronach korytarza, było typowe dla mieszczańskiego domu jednorodzinnego. Taki budynek różnił się diametralnie od włościańskich odpowiedników, o planie wydłużonym i zazwyczaj jednej izbie z prystienkiem, sienią i komorą. Dom mieszczański nawiązywał raczej do małych dworków lub odwrotnie – małe dworki drewniane czerpały wzorce z architektury miejskiej.
Do dnia dzisiejszego w Bielsku Podlaskim zachowało się jedynie kilka domów z końca XVIII – pierwszej połowy XIX stulecia, m. in. na Dubiczach, ul. Narutowicza oraz Poniatowskiego. Na ostatniej ulicy, pod numerem 14 stoi jeszcze dom, posiadający dokładne datowanie – 1813 r. (dom Nosela Berkowicza w tym roku niewątpliwie już stał, opis określa go bowiem jako „potrzebujący reperacyi”). Warto, dopóki jeszcze stoi, przyjrzeć się dokładnie temu pięknemu przykładowi miejskiej architektury mieszkalnej. Wielka szkoda, że już niebawem może przestać istnieć.
Opis domu Nosela Berkowicza przedrukowujemy z dokumentu, znajdującego się w zbiorach
prywatnych. Wstęp Doroteusz Fionik
Przygotowanie źródła do druku Michał Stepaniuk Inwentarz czyli Opisanie Maiątku Nosela Berkowicza 1. Dom w ulicy Szerokiey pod numerem 143 potrzebuiący reperacyi na zagonach ośmiu placu stoiący poczynaiąc się czołem od wschodu słońca a koncząc się na zachód przypieraiąc o plac Mieyscki, z iedney od południa o miedze sukcesorow po Pawle Rużyczkow, z drugiey strony od zachodu o brozne Antoniego Rużyczki.
2. Od Frontu Drzwi połamane na zawiasach i krukach żelaznych z klamko i zasówko zielaznemi. Wchodząc z sieni do stancyi po prawej stronie drzwi na zawiasach i krukach zielaznych zasczepko zielaznemi, podłoga stara potrzebuie reperacji, sufit dobry, okno iedne o szybach 6ciu. W drugiey stancyi drzwi na zawiasach i krukach z zasczepko i klamko zielaznemi, sufit stary, potrzebuie reperacyi, piec nowy sciany z cegły syrowki, okien dwie w drobnych szybach bez okucia. Stancya trzecia: drzwi na zawiasach i krukach zasczepki i klamko zielaznemi, okien trzy o szybach 6ciu z okuciem, sufit dobry, podłoga potrzebuie reperacyi, piec fiziczny z kafli zielonych y chlebowy. Do alkierza drzwi na zawiasach i krukach klamko i zasczepko zielaznemi, okien dwie w drobnych szybach, drzwi z alkierza do sieni bez okucia zabite, kuchnia murowana z cegły syrowki. Drzwi tylne na zawiasach i krukach klamko i zasowko zielaznemi, dach dranicami pokryty, stary, potrzebuie reperacyi.
3. Przy tymże domie kramnica, w teyże stancya mieszkalna, dochodu czynić może w rok po Rubli sreb(rem) 8. Drzwi na zawiasach i krukach zielaznych, piec fiziczny, okno iedne o szybach sześciu z dalszym zabudowaniem, studnia na podwórzu potrzebuie poprawki. Pod tymże kramikiem sklep niepokryty z siąkami. Staynia drzwi na biegunach połamane z kunami zielaznemi. Dach dranicami pokryty potrzebuie
reperacyi. МЕЛЬНIЦКI КРУГ ДОБРЫХ IДЭЙ Квартальнiк “Бельскi Гостiнэць”, якi кранае гiстарычна-культурныя тэмы выдаецца ўжо пяты год. Яго чытаюць ў галоўным школьнiкi, сярод якiх распаўсюджваецца. Але таксама паважаныя навукоўцы i прафесары не абмiнаюць яго сваёй увагай, ды нават змяшчаюць тут свае, часта даволi сур’ёзныя тэксты. Як вядома, найцяжэй ёсць на пачатку, калi ўсвядомiш сабе, што рэгулярнае выдаванне часопiса вельмi адказная справа. Здаецца, што найважнейшая ёсць iдэя, пачуццё мэты працы. Умовы, маю на ўвазе фiнансы, часта аднак вэрыфiкуюць намеры. Цешыць таму тое, што ў галовах маладых узнiкае ўсё больш цiкавых iдэй ды iх удаецца ажыццявiць. Найлепшы прыклад – гiмназiя ў Мельнiку над Бугам.
Нармалёвая, гледзячы з боку, школа выхавала людзей з сапраўднымi iдэямi, якiя супраць iншых i ў адрозненнi ад iншых робяць шмат i дабiваюцца ўзнагарод на агульнашкольнай нiве. Напрыклад, дробненькая Эльвiра Арбачэўская атрымала стыпендыю ад самога прэзiдэнта РП. Мельнiку гэта дае многа. На школьным калiдоры можам пабачыць шмат дыплёмаў, на якiх найчасцей паўтараюцца прозвiшчы Магдалiны Саўчук, Марка Таботы ды ўспомненай Э. Арбачэўскай. У iх вiдаць вялiкае зацiкаўленне еўрапейскасцю. Маладыя гiмназiсты з’яўляюцца лаўрэатамi шматлiкiх конкурсаў пад лозунгам “Еўропа ў школе”. Нельга не пахвалiць.
Калi такiя людзi збяруць каманду, мусяць стварыць добрую рэдакцыю. Пад вокам настаўнiцы Галiны Арбачэўскай нядаўна выйшаў трэцi нумар школьнага часопiса пад адмысловым загалоўкам: “Garniec Kulturowy”. У сярэдзiне бачым прафесiйна падрыхтаваныя артыкулы з каляровымi здымкамi.
Пятага сакавiка г. г. ў мельнiцкай школе адбылася супольная рэдакцыйная сустрэча рэдактараў з Бельска i Мельнiка. На пачатку прадставiўся калектыў “Бельскага Гостiнця”, амаль ў камлекце. Расказалi мы пра пачаткi i сённяшнi дзень, пра мерапрыемствы i выезды, якiя ладзiлi. У адказ сябры з Мельнiка прадставiлi свае намеры на будучыню. Сустрэча атрымалася цiкавай i патрэбнай. “Garniec Kulturowy“ забавязаўся прыехаць у Бельск, так што найважнейшае здарылася – навязалi кантакт. Усе ўступна дамовiлiся на супольны этнаграфiчны рэйд па Мельнiччыне. Сябры – чакаем. Тамаш Сулiма MIASTO BIELSK
PROFESORA JÓZEFA JAROSZEWICZA Minęło już prawie 155 lat od czasu, kiedy organ Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rosji („Журнал Министeрства Внутренних Дел” 1848‚ nr nr 11‚ 12) opublikowało materiał, poświęcony Bielsku Podlaskiemu. Chociaż ukazał się anonimowo (odnotowano jedynie, że był dostarczony przez Zarząd Gubernialny w Grodnie), jego autorstwo trudno dziś kwestionować – był nim Profesor Józef Jaroszewicz.
Nie tak wiele miast powiatowych na terenie dawnej i obecnej Rzeczpospolitej może się pochwalić monografiami, powstałymi w pierwszej połowie XIX wieku. Nie każde bowiem miasto w tym okresie wydało na świat własnych historyków – profesjonalistów. Takim niewątpliwie był Profesor Jaroszewicz (1793-1860). Jako syn pisarza miejskiego i sądowego Benedykta Jaroszewicza już w młodości zetknął się z przebogatym zbiorem akt, przechowywanych w archiwum w Ratuszu. Z namaszczeniem oglądał oryginalne wielkoksiążęce i królewskie przywileje, odczytywał kaligrafię wiekowych ksiąg miejskich, jeszcze do końca XVI wieku pisanych w języku ruskim. Mnogość i ważność dokumentów utwierdziła go w przekonaniu, że rodzinne miasto doby Wielkiego Księstwa Litewskiego było jednym z najważniejszych ośrodków na jego zachodnich rubieżach. Niewątpliwie te opasłe tomy i zwoje akt zaważyły na jego dalszej drodze życiowej.
Zapewne po ukończeniu gimnazjum białostockiego, około 1810 r. Józef Jaroszewicz wstąpił na Uniwersytet Wileński, gdzie w 1815 r. uzyskał tytuł magistra obojga praw. W dawnej stolicy Wielkiego Księstwa bliżej poznał starszych od siebie naukowców, rodem z Podlasia: prof. prof. Michała Bobrowskiego oraz Ignacego Daniłowicza. Oni właśnie, jak też Joachim Lelewel mieli duży wpływ na kształtowanie u Jaroszewicza krajowego patriotyzmu. Realnie przekładał się on na badania białorusko – litewskiej historii, archeologii, etnografii i języka. Jak stwierdził Profesor Bazyli Białokozowicz, mianowicie osiągnięcia naukowe Bobrowskiego, Daniłowicza, Jaroszewicza i kilku innych, dały solidne podstawy powstaniu świadomego odrodzenia białoruskiego.
Profesor Jaroszewicz, mimo że był prawnikiem, w swych dociekaniach naukowych bardziej zwrócił się ku historii. Kochał bowiem swoje Podlasie i szerzej – ojczyznę duchową – Wielkie Księstwo Litewskie. Wiedział, że wiedza o ich przeszłości jest mizerna; chciał ją propagować nie tylko wśród badaczy, ale też zwykłych obywateli tej ziemi. Szczególnie aktywne intelektualnie lata spędził Profesor w Wilnie, gdy w 1826 r., po powrocie z Krzemieńca (w latach 1817-1826 uczył w miejscowym gimnazjum), podjął pracę na Uniwersytecie Wileńskim. Tu wykładał prawo, statystykę państwa rosyjskiego oraz dyplomację. Wśród jego studentów był m. in. Juliusz Słowacki, który zamieszkał nawet na stancji w domu J. Jaroszewicza.
Gdy w 1832 r. władze państwowe zamknęły Uniwersytet, Profesor znalazł pracę w Tymczasowym Komitecie Szkolnym w Wilnie. Doczekawszy szczęśliwie emerytury powrócił do Bielska, gdzie zamieszkał w swym rodowym domu przy ul. Białostockiej. Teraz miał wiele czasu na pisanie o historii i penetracje terenowe. Porządkował zebrane w Wilnie materiały źródłowe, wertował archiwalia, odwiedzał starodawne grodziska i cmentarzyska. Pierwszy materiał monograficzny poświęcił najstarszemu miastu Podlasia – Drohiczynowi („Athenaeum”, 1847). Interesował się również etnografią, czego pokłosiem były m.in. prace „O kupalnicach na Podlasiu” oraz „Soboty pominalne” (1846), powstałe we współpracy z o. Antonim Sosnowskim, proboszczem cerkwi św. Mikołaja w Kleszczelach. Dwa lata potem został opublikowany jego materiał, dotyczący statystyki i etnografii powiatu bielskiego („Athenaeum” oraz „Grodnienskije Gubierniskije Wiedomosti”, 1848). W tym też roku ukazał się pełny tekst materiału o mieście Bielsku, którego pierwszą część poniżej mamy zaszczyt przedstawić czytelnikom.
Pierwsza monografia Bielska jest właściwie zbiorem artykułów, które Józef Jaroszewicz już wcześniej po części publikował. Tak było w przypadku materiału o Górze Zamkowej („Ondyna Druskienickich Źródeł” 1845, z. 5 oraz „Гродненскiе Губернскiе Ведомости” 1845, nr 26), jak również o cerkwiach („Гродненскiе Губернскiе Ведомости” 1845, nr 48-50). Poza tym znajdziemy tu historyczno-statystyczne informacje o położeniu miasta, ludności, jej zajęciach oraz budynkach (w tym opis ratusza), a także ogólny zarys dziejów Bielska i Ziemi Bielskiej. Mamy więc do czynienia z nowoczesnym, jak na owe czasy, monograficznym szkicem historycznym, opartym na solidnej bazie źródłowej i doświadczeniu prawnika i historyka. W wersji oryginalnej, która nie zachowała się do naszych czasów, materiał był napisany w języku polskim.
W numerze niniejszym rozpoczynamy przedruk jego rosyjskojęzycznej wersji, zachowując przy tym pisownię oryginału (stąd pewne rozbieżności ze współczesnym językiem rosyjskim). Niektóre zawarte w tekście kwestie dodatkowo objaśniamy w przypisach. G woli lepszego zrozumienia, na końcu podajemy również krótki słowniczek niektórych terminów.
Panu Profesorowi Bazylemu Białokozowiczowi pragniemy złożyć serdeczne podziękowania za użyczenie kopii
monografii. ГОРОД БЕЛЬСК Статья I
I. Географическое положенiе
Бельск, уездный город Гродненской губернiи, расположенный по обоим берегам небольшой речки Бялой‚ на почтовой дороге между городами Белостоком и Брестом-Литовским‚ находится под 52. С.Ш. и 40.. В.Д.‚ в разстоянiи: от С-Петербурга – 1‚020 ¼‚ от Москвы – 1‚118 ¾‚ от Вильно – 313 ¼‚ от Могилева на Днестре (где находится Римско-Католическая Духовная Консисторiя, к которой теперь принадлежат Римско-Католическое духовенство и церкви бывшей Белостоцкой – Области) – 693 ¾‚ от Белостока – 40‚ от Бреста-Литовскаго – 83 ¾‚ наконец от своего губернскаго города Гродно – 113 ¼ верст.
II. Местность
Поверхность земли‚ на которой построен Бельск‚ представляет равнину‚ немного покатую по направленiю к речке Бялой; но часть города находящаяся на правой стороне речки лежит на небольшой возвышенности. В разстоянiи нескольких верст от города‚ с южной стороны его виден небольшой лес[1]; а в самом городе сады и немалое количество деревьев‚ придают ему‚ в летнее время весьма приятный вид.
Пространство земли‚ занимаемой городом‚ выгонами и городскими площадями‚ теперь употребленными под засев хлебом‚ заключает в себе 470 десятин и 1000 кв. сажен[2]‚ в том числе под строенiями – 117 десятин 2056 кв. сажен. На незастроенной в самом городе земле находится 12 плодовых садов‚ принадлежащих частным лицам и 50 огородов. Пахатнаго поля и лугов принадлежит городу 1168 десятин. Следовательно город имеет достаточное количество и притом хорошей земли на пашню и посев, но нуждается в выгонах. Впрочем‚ если бы осушены были болота‚ занимающiя‚ при речке Бялой‚ близ города‚ довольно значительное простарнство‚ то город приобрел-бы не только обширное и удобное для пастбища место‚ но открылась-бы даже возможность пользоватся торфом‚ в изобилiи находящемся в этих болотах.
Самая большая длина города‚ от севера к югу 750‚ а найбольшая ширина‚ с востока на запад – 500 сажен.
Улиц и переулков в городе – осмнадцать. Улицы Широкая‚ Литовская‚ Правая и Левая Фарныя (Соборныя)‚ Кнышинская (что ныне Белостоцкая)‚ Брестская‚ Клопотовская (что ныне Бранская)‚ Замковая‚
Грицовская‚ Залюбоцкая (что ныне Боцьковская)‚ Зарынок и Клементыновская – вымощены камнем; но на некоторых‚ в особенности на двух последних – мостовая испорчена. Остаются невымощенными так называемый Старый-Город и улицы Заставецкая‚ Дубецкая‚ Посвiонтне‚ Замковый-Переулок и Подзамче[3].
Площадей две: одна Базарная‚ вымощена камнем; другая называемая Конскiй-Рынок‚ и частью занятая под плацпарадное место‚ невымощена[4].
В городе нет ни бульвара‚ ни публичнаго сада.
В воде Бельск не нуждается: кроме речки Бялой‚ речки Любки‚ ручья называемаго Серед и ключа при одном частном пруде‚ есть еще два общественныя колодезя вблизи Ратуши‚ и несколько частных. В некоторых из них вода солоновата[5].
Мостов в городе семь: три на речке Бялой‚ два на речке Любке‚ один на ручье Серед‚ и один на болоте между Старым-Городом и Грицовскою-Улицею.
III. Народопоселенiе
Жителей‚ обоего пола‚ числится в Бельске: Христiан: 1449
Евреев: 1310
Итого: 2759 Число душ еврейскаго народонаселенiя по неименiю оффицiальных сведенiй‚ положено здесь приблизительно по 5 душ на каждое семейство‚ коих считается 262. За отчисленiем из означенных 1510 душ‚ 248 принадлежащих местному Еврейскому Обществу, остальные 1062 души составляют Евреи иногородные‚ число которых увеличывается постоянно. Эти иногородные Евреи‚ жительствующие в Бельске не составляют особаго общества и на основанiи указов бывшаго Белостоцкаго Областнаго Правленiя‚ от 14 апреля 1825 г.‚ и Гродненскаго Губернскаго Правленiя от 9 марта 1844 г.‚ причисляются к Орлянскому Еврейскому Обществу.
По состоянiям общiй итог населенiя раздрaбляется на следующiя числа: Дворян и чиновников состоящих на службе – 84
Неслужащих лиц благороднаго званiя – 8
Лиц духовнаго званiя – 7
Церковно-служителей – 12
Купцов – 8
Мещан-христiан: мужескаго пола – 618
женскаго пола – 681
мещан-евреев местных: м. п. – 108
ж. п. – 140
Иногородных-Евреев – 1,062
Мещан цеховых‚ мастеров и подмастерев во временно учрежденном еврейском цехе портных – 28
Отставных солдат – 16
Служителей и сторожей – 10
Дворовых людей – 2
Нижних воинских чинов местной инвалидной команды – 225
Жандармской команды – 6
Военных кантонистов – 13
Провiантскаго ведомства – 4
Нижних чинов в безсрочном отпуску находящихся – 9 Во время квартированiя войска в городе народонаселенiе увеличивается на 600 или 700 душ.
Число новорожденных в отношенiи к народонаселенiю в обыкновенное время‚ бывает как 1: 20‚ а умерших как 1:25.
IV. Строенiя
Домов и другаго рода зданiй в городе считается всего 510. А именно: Приходских церквей деревьянных (в том числе одна упраздненная) – 5
Упраздненная покармелитская‚ тепер обращенная в православную церковь‚ каменная – 1
Римско-католическая каменная – 1
Еврейская школа‚ деревянная – 1
Казенных домов
– каменных – 2
– деревянных – 4
Городу принадлежащих
– каменных – 3
– деревянных – 3
Церквам принадлежащих‚ деревянных – 7
Дворянству принадлежащiй‚ каменный – 1
Дворянам и чиновникам
– каменных – 3
– деревянных – 40
Духовенству‚ деревянных – 2
Гильдейным купцам
– каменный – 1
– деревянных – 7
Мещанам
– каменный – 1
– деревянных – 109
Цеховым‚ деревянных – 115
Солдатам‚ деревянных – 3 Вообще деревянных строенiй насчитывается – 288‚ каменных – 43.
Со времени соединенiя бывшаго Дрогичинскаго уезда з Бельским‚ число строимых здесь деревянных домов видимо увеличивается.
V. Доходы и расходы
Доходы города обезпечиваются: 1) капиталом находящимся в Приказе Общественнаго Призренiя; 2) недвижимою городскою собственностiю; 3) разными сборами‚ и 4) случайными доходами. Получается: Процентов с капитала находящагося в Приказе Общественнаго Призренiя: 555 руб.
Процeнтов с процентов‚ обращенных в капитал: 15 р. 71 коп.
С земли‚ лигов‚ корчем и лавок: 1581 руб. 68 коп.
Торговаго сбора: 404 руб.
Акциза с шинков: 56 руб.
С карчемен: 20 руб.
С мельниц: 20 руб.
С винокурин: 6 руб.
Двух кандитерских: 2 руб.
От выдачи гильдейскиx свидетельств: 68 руб.
Разных случайных доходов‚ около: 164 руб.
Итого: 2840 руб. 39 коп. Городскiе расходы составляют в год около 2000 р. сер. Идут: на жалованье чиновникам и учителям Приходскаго Училища‚ на канцелярскiе издержки‚ на содержанiе полицейской команды‚ домов принадлежащих городу‚ пожарных инструментов и проч.
VI. Торговля
В городе‚ кроме еженедельных базаров бывает по осми ярманок в год: в день Богоявленiя Господня‚ в первое воскресенье Великаго-Поста‚ в среду на 4 неделе Великаго-Поста‚ в день Вознесенiя Господня‚ в день Св. Тройцы‚ в день Тела Христова‚ на Рождество Пресвятой Богородицы и в день Св. Николая. Три первые ярманки установлены привиллегiею Владислава IV.
На базарах и ярманках бывают одни и те же предметы торговли с разницею только в количестве‚ которое обыкновенно бывает больше на ярманках; хотя‚ впрочем‚ базары осенью и зимою не уступают летним ярманкам. Кроме разнаго рода зерна хлеба‚ сена и строеваго дерева‚ продают на тех и других: скот‚ лошадей‚ овец‚ свиней‚ телят‚ скотскiя и овечьи кожи‚ овечью и свиную шерсть; сукно‚ холст‚ лен‚ коноплю‚ готовое суконное платье‚ тулупы‚ обувь и разныя другiя шерстяныя изделiя‚ все домашнiе выделки; деревянную и глиняную посуду‚ телеги‚ сани‚ колеса и другiя деревянныя‚ хозяйственныя вещи; брусья‚ косы‚ серпы‚ сошники; сыты‚ масло коровье и конопляное‚ соль‚ сельди‚ мед‚ воск‚ смолу‚ деготь‚ домашнюю птицу‚ овощи и т. п. Предметы эти бывают привозимы в большем или меншем количестве‚ соответственно времени года и надобности.
В базарные дни и на ярманки не только собирается народ из близких окрестностей‚ но наезжают‚ иногда в большем числе‚ и жители соседних уездов. Ярманки посещают и русскiе купцы‚ привозя соленую рыбу‚ икру‚ конфекты и разныя изделья русских фабрик. Трудно с достоверностью означить ценность товаров‚ привозимых на базары и ярманки; можно сказать только‚ что самые лучшiе базары и ярманки бывают осенью и зимою‚ и что на каждой такой ярманке продается до тысячи боровов‚ до 200 лошадей, до 500 штук рогатаго скота.
До 1803 года одни только христiане занимались в Бельске торговлей. Они содержали москотильныя и мелочныя лавки‚ винные погреба и даже кабаки‚ в которых при том горячее вино и пиво было из собственных их винокурен. Кроме-того‚ они имели большiе капиталы в обороте и вели торговлю шкурами и крестьянскою одеждою‚ в особенности – же хмелем‚ вывозившимся прежде в Варшаву‚ Данзiг‚ Кенiгсберг и Эльбiнг. Теперь вся торговля‚ с малыми лишь изьятьями перешла в руки евреев‚ которые‚ поселясь в самой средине города вытеснили христiан на край него и предоставили им занятiя только ремеслами и торговлей. Между евреями‚ не считая множества барышников‚ есть 44 торгующих по лавкам‚ 8 третьей-гильдiи купцов‚ и до сорока человек занимающихся продажей горячего вина; из христiан занимается этим последним промыслом в городе всего только один человек. Главные предметы торговли евреев суть бумажныя и шерстяныя матерiи‚ сукна и шелковыя ткани‚ конопляныя произведенiя‚ вина и другiя напитки‚ железныя изделiя и‚ наконец‚ разный мелкiй товар.
VII. Ремесленная промышленность
До сих пор не было‚ да и теперь нет в Бельске ни одной фабрики. Есть‚ впрочем‚ весьма незначительные заводы‚ к каковым можно отнести: 24 кожевенных заведенiя‚ 18 скорняжих‚ 4 свечных‚ одну мыловарню‚ 3 маслобойни и несколько христiанских и еврейских домов‚ в которых изготовляют глиняную посуду‚ шляпы‚ рыбiй клей и вату.
В заключенiе‚ три винокуренных завода.
Всех заводников и ремесленников‚ Христiан и Евреев‚ считается 197. А именно: Христiан:
Кожевников – 24
Скорняков – 18
Сапожников – 33
Портной – 1
Горшечников выделывающих муравленную посуду – 2
Простых горшечников – 5
Столяров – 7
Плотников – 4
Колесников – 1
Каменщиков – 4
Кузнецов – 4
Слесарей – 2
Жестяник – 1
Трубочистов – 2
Итого: 108 Евреев:
Мыловар – 1
Маслобойников – 2
Табачников – 2
Свечников – 4
Делающих вату – 3
Приготовляющих рыбiй клей – 2
Красильников – 3
Шляпочник – 1
Портных без подмастерев – 15
Сапожник – 1
Позументщик – 1
Каменщиков – 2
Плотников – 4
Фонтанный мастер – 1
Бочар – 1
Стекольщиков – 3
Кузнецов – 3
Медников‚ котельников и жестяников – 2
Часовой мастер – 1
Золотых дел мастер – 1
Мельников (в 9 конных и 1 ветряноймельнице) – 10
Переплетчик – 1
Извозчиков – 2
Мясников – 4
Пекарей – 8
Винокуров – 3
Маляров – 4
Итого: 89
Постоялых дворов – 5; трактир – 1; кандитерских – 2‚ из которых одну содержит Христiанин‚ а другую Еврей; сверх того несколько билiардов по еврейских домам.
VIII. Благотворительныя заведенiя
Сюда относится Городская для Инвалидов Больница‚ состоящая в заведыванiи Дворянской Опеки‚ под непосредственным наблюденiем Городового Врача‚ в помощь которому имеются два фельдшера‚ смотритель и три сторожа. Что-же касается до богаделен при Православных и Римско-Католических церквах‚ которых содержанiе издавна было обеспечено особыми фундушами‚ то теперь их только две‚ при церкви Святаго Михаила‚ и при соборной Римско-Католической.
IX. Учебныя Заведенiя
Их два: Приходское двухклассное Училище з двумя учителями и частный Женскiй Пансiон‚ в котором воспитывается несколько девиц‚ как из города‚ так и из уезда. В 1847 году в училище было 50 учеников. Содержанiе училища‚ не считая дров‚ доставляемых городом‚ обходится 284 р. сер.‚ из коих 184 получается из городских доходов‚ а 100 из общаго эдукацiоннаго фундуша.
1 Chodzi zapewne o skarbowy Las Pilicki (Osuszok), należący do majątku Hołowiesk oraz las prywatny majątku Studziwody.
2 Dziesięcina - 1, ha, sążeń kwadratowy -
3 Zlokalizujmy poszczególne ulice: ulica Zalubocka (Boćkowska), Szeroka oraz Litewska to obecna ul. Mickiewicza, Prawa Farna – Kościelna, Lewa Farna – Sienkiewicza, Brzeska – Kopernika, Batorego i Traugutta, Kłopotowska – Kościuszki, Zamkowa – Poniatowskiego, Hrycowska – Kazimierzowska, Zarynek – 11-go Listopada, Klementynowska – Widowska, Stare Miasto – Jagiellońska, Zastawiecka i Dubiecka – Dubicze, Poświątne – Poświętna, Zaułek Zamkowy – Narutowicza i Podzamcze – Zamkowa. Warto ten zestaw porównać ze spisem bielszczan z 1831 r. (patrz: „Bielski Hostineć” 2002, nr 1(17).
4 Końskim Rynkiem nazywano ulicę 3-go Maja wraz ze skwerem; w dziewiętnastym wieku funkcjowała jako plac defilad, stąd późniejsza nazwa ulicy –
Paradna.
5 Wspomniany potok Sered wypływał z terenu obecnych stawów kościelnych i płynął w kierunku rzeki Białej; informacja o słonej wodzie świadczyć może o występowaniu na terenie miasta zasobów wód leczniczych (w 1914 r. w Bielsku znajdował się zakład wód
mineralnych).
Słowniczek terminów mało zrozumiałych военный кантонист – syn żołnierza, zobowiązany do służby wojskowej lub żołnierze, mieszkający w domach prywatnych
приказ Общественнаго Призренiя – instytucja publiczna, zajmująca się opieką nad biednymi, kalekami, chorymi, sierotami
винокурня – gorzelnia
кандитерская – cukiernia
борова – trzoda chlewna, przede wszystkim prosięta
гильдiя – cech, kategoria podatkowa kupiectwa
барышник – handlujący drobnym towarem, oferujący towary na zamianę
кожевник – garbarz
скорняк – kuśnierz (z niem. kurschner)
сапожник – szewc
муравленная посуда – gliniane naczynia z emalią
плотник – cieśla
колесник – wyrabiający koła do wozów, stelmach
каменщик – murarz
слесарь – wyrabiający drobne żelazne i miedziane przedmioty kuciem na zimno oraz skrawaniem
жестяник – blacharz
трубочист – kominiarz
мыловарь – wyrabiający mydło
табачник – handlujący papierosami, tytoniem; także palacz
Свечник – wyrabiający świece
делающiй вату – wyrabiający watę na podpinki, nakrycia
красильник – farbujący tkaniny
шляпочник – robiący kapelusze
бочар – bednarz
фонтанный мастер – człowiek umiejący odszukać żyły wodne, źródła; również zajmujący się odwadnianiem terenu
переплетчик – introligator
извозчик – woźnica
малярь – malarz pokojowy
постоялый двор – zajazd z pospolitym posiłkiem i noclegiem oraz stajnią dla koni
трактир – hotel o wyższym komforcie niżeli zajazd
|
Польскі аўкцыён
