|
ЗАХАВАНЬНЕ СТАРОЙ І НАРОШЧВАНЬНЕ НОВАЙ ВІНАГРАДНАЙ ЛАЗЫ
Гутарка Алеся Аркуша з Тарасам Возьнякам
— Мы жывем у цікавы час. Жыцьцё нарэшце імкліва зрушылася, пачаўся інтэнсыўны развой,застракацелі падзеі. Былыя постсавецкія інтэлектуальныя эліты разгубіліся, сытуацыя цалкам выйшла з пад іх кантроля.На руінах агульнай савецкай культуры пачалі паўставаць асобныя нацыянальныя. Як гэты працэс адбываецца на Ўкраіне?
— Як гаворыцца ў нас на Украіне, я вам не скажу за ўсю Адэсу. Я буду казаць, як я ўспрымаю і як я бачу тыя традыцыі, якія будуць доўжыцца надалей і якія павінны, у пэўным сэнсе, адыйсці. Тут шмат аспэктаў. Першы аспэкт, напэўна, той, што тая эпоха, якая адыйша, якая мела свае літаратурныя праявы, зафіксавана імі, і самім фактам, сваім абдыццём яна ўжо залічваецца, як бы мы яе не перакрэсьлівалі і ня пляжылі. Яна ўсё адно будзе існаваць як факт літаратуры і факт культуры. Можна гаварыць, што яна пэрвэрсіўная ці непэрвэрсіўная культура, можна спрачацца, гэта іншая рэч. З другога боку мяне цікавіць тэма фашысцкай Нямеччыны з яе культурнымі праявамі. Вядома я не падзеляю погляды фашысцкай ідэалёгіі, але мы мусім вывучаць яе ўплыў на культуру, як пэўную зьяву, як вопыт. Ёсць досыць вядомая праца Лосева, дзе ён апісвае пэрвэрсіі тытанізму ў эпоху адраджэньня, ад сэксуальных адхіленьняў да рэлігійный пэрвэрсій. І тое адбывалася, тое існавала, але гэта ня значыць, што мы мусім падзеляць тыя погляды. Як факты культуры, эстэцтвуючага бачаньня свету, — тое залічылася. І таму для нас скрайнекамуністычныя, ці савецкія формы якога-небудзь пралеткульту, які меў свае мэты, свае формы ва ўкраніскай літаратуры, зьяўляюцца фактамі культуры. Мала таго, у нашай літаратуры мы маем праявы фашыстызуючай прозы, публіцыстыкі, да прыкладу, Дзмітра Данцова. Я абсалютна не падзяляю яго погляды, але як факт культуры яны залічваюцца. З другога баку, я ня ведаю, ці могуць французы пахваліцца пралеткультаўскай літаратурай, якая была ў беларусаў, украінцаў і расейцаў. Гэта ёсьць досыць унікальная зьява сусьветнай гісторыі. Яшчэ раз паўтаруся, тое ня значыць, падзяляем мы ці не тыя погляды або эстэтычныя засады, на якіх тая зьява тварылася. З другога боку, было шмат рэчаў, якія не былі мастацкімі ў прынцыпе, хутчэй выконвалі палітычную ці якуюсь агітацыйную функцыю. Але ў тую эпоху тварыліся абсалютна бліскучыя рэчы. Напрыклад, малады Тычына заўжды будзе залічвацца намі адным з першых ва ўкраінскай паэзіі паэтам, таксама як і Максім Рыльскі, пасьля яны пісалі багата сумніўных рэчаў, але разам з тым яны аўтары выключна геніяльных твораў. Рабіць татальную рэвізію, каб абсалютна ўсё адкідаць – глупства. Культура, як пісаў Хайдэгер, мае два аспэкты, з аднаго боку прадоўжваньне нечага, з другога – нарошчваньне новай вінаграднай лазы. Гэта ня толькі культываваньне, але і захаваньне і нарошчваньне чагось новага. Названыя два аспэкты павінны залічвацца. Па прыродзе я, напэўна, традыцыяналіст, кансэрватар з пахмурым разуменьнем гэтага слова. Таму юнацкія поклічы адкіданьня ўсяго, што мной аспрэчваецца, я ўжо даўно перажыў. Гэтыя памкненьні, якія назіраюцца зараз на Ўкраіне, напэўна, як і ў Беларусі, зьвязаныя з узростам. Тое ня значыць, што маладым чалавек лічыцца да 30-ці, ці да 40, чалавек можа быць юнаком і месцамі недараслем і да 60-70 гадоў. А іншы чалавек ёсьць мужчынаю і мудрым творцам у 20-30. Узгадваюцца паэты мінулага стагодзьдзя, якія да 30 зрабілі больш, чым нашыя сучаснікі за ўсё жыцьцё.
— Як адбываецца зьмена генэрацый на Ўкраіне? Наколькі гэты працэс балючы? Як зараз пачуваюць сябе аўтарытэты і неспраўджаныя клясыкі?
— Зноў тут трэба разглядаць дзве катэгорыі. З аднаго боку ёсьць такія савецкія псэўдапісьменьнікі, якія існавалі выключна ў межах Саюза пісьменьнікаў. І былі такія, якія й у савецкія часы былі выбітнымі паэтамі і празаікамі. Скажам, той самы Драч, ён быў паэтам і тое не аспрэчыш. Ці Ігар Каляда, ён ужо зараз ня піша, ён мае свае погляды, досыць правыя, я іх не падзяляю, але ён быў вялікім паэтам. Можна сфармуляваць такім чынам: кім ён ёсьць зараз я ня ведаю, як творца ён для мяне зараз не існуе, бо ён ня творыць актуальныя тэксты, зрэшты як і Драч. А ёсьць такія што ніколі не былі пісьменьнікамі, хоць і лічыліся імі. З імі пытаньні вычарпаныя. Іншая справа, што іхнія брэнныя целы, як прывіды, блукаюць гэтай зямлёю, не находзяць сабе месца, але тое ўжо праблема фізыялягічная.
— Што адбылося з Саюзам пісьменьнікаў Ўкраіны? Ці захавалася агульнаўкраінская літаратурная прастора?
— Саюз пісьменьнікаў неяк там дажывае. Зьявіліся іншыя, альтэрнатыўныя, літаратурныя арганізацыі, напрыклад, Асацыяцыя ўкраінскіх пісьменьнікаў, рэгіянальныя літаратурныя суполкі. Але сёньня літаратурная прастора, літаратурныя цэнтры не фармуюцца як раней у двух сталіцах – Кіеве і Львове. Адбыліся літаратурныя выбухі ў Івана-Франкоўску і ў правінцыйным Жытоміры. Гэтыя два дзіўныя гарады парадзілі цэлыя літаратурныя школы. І абсалютна бліскуючыя літаратурныя школы. Парадокс, але факт. Як пісаў паэт, дух дыхае там, дзе ён хоча. Падобныя зьявы адбыліся і ў іншых відах мастацтва, скажам, у жывапісе. Што тычыцца літаратурнай прасторы, то яна агульнанацыянальная — яна адзіная. Яна ня ёсьць разарванай. Яна аб’ядноўвае і тых украінскіх пісьменьнікаў, якія жывуць па-за межамі Бацькаўшчыны. Добрая частка клясыкаў украінскай літаратуры жыве за мяжою: у Бразыліі — Віра Воўк, у Мюнхене – Эмма Андзіеўска, у Нью-Ёрку – Васіль Барка ды іншыя. Яны таксама прысутнічаюць у нашай літаратурнай прасторы, іх кнігі выходзяць, іх ведаюць, яны твораць у ўкраінскім кантэкце.
— Што сталася з украінскімі літаратурнымі выданьнямі?
— Старыя літаратурныя выданьні паціху паміраюць. Затое нараджаюцца новыя. Яны можа не настолькі рэгулярныя, і не так часта выходзяць, скажам, як часопіс “Четвер”, які выходзіў у Івана-Франкоўску, абсалютна бліскучы часопіс. Або выданьні ў Жытоміры. Або часопіс “Кур’ер Крыўбасу”, які выходзіць у Крывым Розе, ён, бадай, найлепшае сучаснае ўкраінскае літаратурнае выданьне. Гэта ўвогуле ўнікальна. Крывы Рог – горад, у якім мог заканчвацца чалавечы сьвет.
— Быў я ў Крывым Розе, жахлівае, містычнае відовішча, дрэвы ў горадзе заўжды чырвоныя ад карьернага пылу.
— Так, так… Там пачынаюцца кругі пекла. І раптам у гэтым пекле выбухае абсалютна бліскучы часопіс. Украінамоўны. Фантастыка! Зразумець тое немажліва.
— Ці адбыліся зьмены ў стасунках з іншымі літаратурамі? Што сталася з кантактамі з расейскай літаратурай? Ці згубіліся раней напрацаваныя сувязі? Ці наблізіліся да літаратуаўр эўрапейскіх?
— Я думаю, што тычыцца расейскай літаратуры, яна сама ад сябе аддалілася. Тое, што было ёй непатрэбна, яна прыбрала. З другога боку зьвярнула імёны, якія разам з расейцамі здабылі і мы. Імёны Мандэльштама, Платонава… Гэта ёсьць супольны набытак. Што тычыцца іншых літаратураў, то па меры магчымасьці мы спрабуюм да іх далучацца. І не абавязкова праз украінскі пераклад. Як беларусы, так і ўкраінцы — паліглоты, не таму што мы якіясь выбітныя, то ёсьць норма, пабытовая норма. У Закарпацьці вольна валодаюць угорскай, чэшскай, славацкай, польскай і г.д. Украінцы, як паліглоты, усмоктваюць з розных бакоў. Для нас, скажам, польскі канал ёсць досыць істотным. Калі праз польскае пасярэдніцтва мы штось бярэм, дык гэта незаганна.
— Як нарадзілася ідэя твайго часопіса “ІI”?
— Ужо цяжка сказаць. Даўно ўсё пачыналася. “І” выходзіць дзесяць гадоў. Для нашага імклівага часу то дужа вялікі тэрмін. Часопіс пачынаўся як самвыдаўскае выданьне. Самвыдаў не палітычнага аспэкту, а хутчэй прафэсарскі самвыдаў. Выдрук рознага роду элітарных тэкстаў. Тое магло быць як насьледваньне варшаўскай “Літаратры на сьвеце”, ці рэфератыўных зборнікаў, якія выходзілі ў Маскве ў выглядзе закрытых друкаў.
— Твой часопіс мне нагадвае “Краснагруду” Кшыштафа Чыжэўскага. “І” таксама ўздымае пытаньні стасункаў пагранічных культураў.
— “Краснагруда” з’явілася пазьней нас. Праблематыка пагранічча вынікла сама сабой. Галічына – рэгіён, які зусім неадназначны. Мы ёсьць спадкаемцы багата якіх культураў. У Галічыні адбылся нацыянальнае адраджэньне трох народаў – жыдоўскага, польскага і ўкраінскага. Напачатку 19 стагодзьдзя на Галічыне практычна ніхто не размаўляў сучаснай украінскай моваю. Сьветары, грэка-каліцкія сьветары, у побыце размаўлялі па-польску, а ў царкве карысталіся царкоўнаславянскай. Дзяржаўнай мова была нямецкая, узгадайма, то былі часы Аўстра-Венгрыі. Але раптам адзін са сьветароў дзіўным чынам прамовіў пропаведзь украінскай моваю. Гэта сталася выбухом бомбы. І пайшло… Галічане перанялі літаратурную мовы надднепранскай Украіны, вывучылі, засвоілі яе, то было не дужа проста, адбылася ўкраінізацыя Галічыны, як феномен таго Фэніксу. І зараз Галічына найбольш украінская часьціна Ўкраіны.
— Якія падзеі ва украінскай літаратуры апошніх гадоў ты ахарактарызываў як найбольш значныя? Якія імёны, якія тэксты?
— Сёньня яшчэ жывуць і яшчэ пішуць абсалютна боскія паэты для паэтаў – гэта Мікола Вараб’ёў і Алег Лышэга. Калі гаварыць пра прозу, то яна досыць імкліва развіваецца. Ёсьць феномен Андруховіча з яго трыма раманамі. Ёсьць фэномен Іздрыка. Гэта школа Івана-Франкоўска. З другога боку цэлая плеяда ў Жытоміры – Яўген Пашкоўскі, Вячаслаў Мідзьвідзь і іншыя. Проза пішацца, не заўжды выходзяць кнігі, гэта праблема паліграфіі, але проза пішыцца і яна паступова робіцца больш дарослай. З другога боку да нас вяртаюцца творы, скажам, Эммы Андзіеўскай з Мюнхена, яе сюрэалістычная проза. Што датычыцца непасрэдна 90-х гадоў, то я думаю – проза Пашкоўскага, раман Андруховіча “Пэрвэрзіі” і “Воцэк” Іздрыка.
— Як зьмяніўся статус украінскага пісьменьніка? Раней які-небудзь трэці сакратар СП прыяжджаў, скажам, у Жытомір, на вакзале яго сустракалі з хлебам-соллью, везьлі ў гатэль, апекалавліся як партфункцыянэрам. Што зараз?
— То для мяне не былі пісьменьнікамі. Пісьменьнікаў і дзесяць і дваццаць гадоў таму не сустракалі з хлебам-сольлю. Скажам, Алег Лышэга, жыў у невялічкім раённым мястэчку пад Івана-Франкоўскам. Або ўвагуле ўцякаў у Сібір, каб яго не рэпрэсавалі, бо ён пісаў дужа дзіўныя вершы. Але ўсе разумелі, што ён пісьменьнік. Мікола Вараб’ёў быў пажарнікам, але ўсе ведалі, што ён Мікола Вараб’ёў. Статус – гэта справа ілюзорная. Хтось і сёньня спрабуе рабіць якісь літаратурныя кар’еры, посьпехі пакуль кволыя.
Чэрвень, 1999 г., Казімеж Дольны
Тарас Возьняк – культуроляг, філёзаф, палітоляг, перакладчык, галоўны рэдактар незалежнага культуралягічнага часопіса “І” (Львоў). Гэтае выданьне адзін з найбольш выбітных інтэлектуальных праектаў на Ўкраіне. Возьняк – шырокавядомая і аўтарытэтная постаць у сёньняшняй культурніцкай прасторы нашай паўночнай суседкі. Аўтар дыхтоўнага тому Тексти та переклади (Харків:Фоліо, 1998).
|
Польскі аўкцыён
