НЕШТА МУСІЦЬ ВЫПЛАВІЦЦА
Размова Алеся Аркуша з літаратуразнаўцам Пятром Васючэнкам
Алесь Аркуш: – Ці існуе сёньня ў Беларусі адзінае культурніцкае поле? Калі яно не адзінае, дык якое: “слаёнае”, “кавалкавае”, “лякальныя выспы”?
Пятро Васючэнка: – Культурніцкае поле, калі яно й існуе, дык ня можа быць “слаёным” альбо “кавалкавым”, бо яно не пірог. Яно ня можа й быць “лякальнымі выспамі”, бо тое поле, а ня мора. А яно ёсьць. Інфармацыйны выбух дасягнуў Беларусі. Адзінства культурніцкага поля забясьпечваецца ўсёпранікальнасьцю інфармацыі ды сродкаў яе множаньня. Поле рунее наватворамі. Тэкставая прастора перапоўненая. Утварыўся лябірынт тэкстаў са шматлікімі галерэямі й сьцежкамі, па якіх блукаюць самотныя аўтары й ня могуць выйсьці да чытача, бо чытач блукае па сваіх сьцежках. Інфармацыйна-тэкставы лябірынт – гэта й ёсьць на сёньня нашае культурніцкае поле.
А.А.: – Чаму так і не адбылося “прымірэньне” між “постсавецкімі” пісьменьнікамі і “радыкаламі” новай генэрацыі?
П.В.: – Не адбылося прымірэньня таму, што вайны няма. Братаюцца ворагі пасьля таго, як пусьцілі адзін адному крывавую юху. Уяўляеш, каб пабраталіся Янка Купала й ягоны кат Лукаш Бэндэ? Валеры Маракоў ды Алесь Кучар?
У нас па вялікім рахунку пакуль не закладаюць ды не расстрэльваюць – хаця пэўная частка творцаў хацела б таго. Ёсьць непаразуменьні паміж асобнымі творцамі й плынямі, дый там рэдка даходзіць да мардабою. Палемікі ў друку кволыя. Лякальныя “разборкі” датычацца перадусім дзяльбы грантаў. За прынцып яшчэ ніхто нікому ня даў у пысу. У нас не Расея.
Згадваю нядаўні дэсант расейскіх літаратараў на чале з В. Распуціным на беларускую зямлю. Выступаючы ў Акадэміі навукаў, яны абвесьцілі ворагамі шэраг шаноўных беларускіх пісьменьнікаў, нагадалі, што “хто ня з намі, той супраць нас” ды заклікалі да рукапашнай. Заля агаломшана маўчала. Пазьней дэсант частавалі ў Доме літаратараў, мабыць, выслухоўвалі тыя ж заклікі ды праводзілі да вакзала. З тым і разьвіталіся. Рукапашнай так і не адбылося. Хіба што нехта пра нешта звоніць у “Славянскім набаце” ды ў СМІ….
Наконт радыкалаў…. Уcё пераблыталася. Постсавецкія, як ты кажаш, аўтары, сёньня могуць быць у ліку актыўных нонканфармістых – Васіль Быкаў, Ніл Гілевіч, Рыгор Барадулін, Генадзь Бураўкін…. У той час як асобныя наватары адважна хаваюць галаву ў драўлянай вежы постмадэрну. Шэраг літаратараў сумяшчае членства ў “чэсным” СП РБ з сяброўствам у “нячэсным” ПЭН-цэнтры. Выходзіць, што й СП не такі ўжо чэсны….
Увогуле, нават ідэйныя ворагі (якіх няшмат) могуць пабратацца за чаркай гарэлкі пасьля якой-небудзь літаратурнае тусоўкі. Клянуцца, што ў адным полі разам не прысядуць,– а потым яднаюцца ў застольлі. Два беларусы могуць стварыць тры партыі, але на глябальную канфрантацыю яны сёньня, падобна на тое, ня здатныя – ані ў палітыцы, ані ў літаратуры. На шчасьце.
А.А.: – ІУсё ж трэба прызнаць, што ў Беларусі існуе два літаратурныя працэсы. Прычым, справы ідуць да таго, што іх неўзабаве можа быць тры або чатыры. Гэта заўважна па тым, хто і куды ходзіць на розныя літаратурныя мерапрыемствы, а таксама – хто і куды піша або ня піша пра іх рэпартажы. Мяжа цяпер праходзіць ня толькі па палітычным “водападзелу” – лаяльных рэжыму і непрымірымых апазыцыянэраў – але ўжо па іншых, пераважна карпаратыўных (удзельных), граніцах. Нават у такім згуртаваным пакаленьні, як “тутэйшаўскае”, пачаліся падзелы і разьмежаваньні. Але ўсё адно, мусім зазначыць, пакаленьне саракагадовых застаецца самым актыўным і плённым. Чаму?
П.В.: – Я згодны з тым, што "тутэйшаўцы" самыя актыўныя й плённыя. Гэта якраз таму, што яны саракагадовыя. Яны ўвабраліся ў сілу, увайшлі ў самы прадуктыўны, хаця й рызыкоўны, крызысны ўзрост. Рамантызм пачатку новага нацыянальнага Адраджэньня яшчэ іх натхняе.
Зьмена пакаленьняў адбудзецца ня так хутка. Бо тыя, хто пасьля "тутэйшых", дзівяць ня толькі сваім рацыяналізмам ды ўменьнем самараскручвацца, але й часам – нейкім кранальным інфантылізмам. Нехта жаласна канькае: "Чаму нас не заўважаюць, чаму нас, маладых, ня хваліць крытыка?" Пэўна, трэба ў сябе пытацца, а ня ў крытыкі.
А.А.: – Чаму ў Беларусі так і не паўстаў незалежны літаратуразнаўчы часопіс?
П.В.: – У нас не паўстаў ня тое што незалежны літаратуразнаўчы, але й незалежны літаратурны часопіс. "Полымя", "Маладосць", "Крыніца" падаюць у накладах, "абразаюцца", губляюць чытача. "Калосьсе", "ARCHE" – адно пачынаюць паўставаць. Праектуецца літаратуразнаўчы часопіс "Скарына", але яго будучыня цьмяная. Мяркую, што паўстаць павінен не часопіс, а крытыка – пры салідным літаратурным выданьні. Гэта адбудзецца тады, калі рэдактар якога-небудзь часопіса захоча мець штатнага крытыка пры сваім выданьні. Хай гэта будзе, прыкладам, рэдактар "Калосься".
А.А.: – На жаль, “Калосьсе” выходзіць рэдка й ня можа апэратыўна адлюстроўваць літаратурнае жыцьцё краіны. Варта скарыстаць суседзкі вопыт. Слушна зрабілі ва Ўкраіне – заснавалі незалежны штомесячнік “Крытыка” на чале з аўтарытэтным Міколам Рабчуком. Што тычыцца “Скарыны”, гэта пакуль праект у межах “ARCHE”, будучыня яго не вядомая. Пасьля прачытаньня першага нумару “Скарыны”, я пабачыў хутчэй грамадзка-культурнае аналітычнае выданьне. Таму праблема зь літаратуразнаўчым пэрыёдыкам не закрытая. Дарэчы, чаму літаратурныя творы, якія зьяўляюцца ў незалежных літаратурных выданьнях (“Калосьсе”, “ARCHE”, “Nihil”) ня робяцца аб’ектамі дасьледваньняў прафэсійных літаратуразнаўцаў?
П.В.: – Бо нашыя прафэсійныя літаратуразнаўцы займаюцца, як і паўсюль, рэчамі сталымі – гісторыяй і тэорыяй літаратуры. Часопісы, пра якія ты кажаш, стануць аб’ектамі літаратурнае гісторыі не раней як гадоў праз дваццаць. Таму трэба дбаць пра ўвагу прафэсійных, а яшчэ лепей – сваіх крытыкаў. А такіх няшмат…. Чаму? Чытай адказ на папярэдняе пытаньне.
У Маскве, кажуць, рэцэнзэнта можна наняць за даляры – як адмоўнага, так і дадатнага. Гэтая макабара мне недаспадобы. Крытыкі павінны "аддавацца" па прыязьні.
А.А.: – Што, на тваю думку, зьяўляецца дасягненьнем беларускае літаратуры апошняга дзесяцігодзьдзя?
П.В.: Фармаваньне альтэрнатыўнай літаратуры й высьпяваньне беларускага андэграўнду. Цяпер калегі з суседніх краінаў ня будуць зьедліва пытацца: “Дзе вашыя Салжаніцын ды Вайновіч?” Нашыя пісьменьнікі адседжваюць у зоне ды пастарунках ды спраўна эмігруюць у блізкія й далёкія краіны.
Павырасталі, бы грыбы па летнім дожджыку-грыбасею, новыя літаратурныя суполкі ды часопісы.
Калега Валянцін Акудовіч, які любіць літаратурны працэс болей, чым літаратурныя творы, можа быць задаволены.
У бліжэйшае дзесяцігодзьдзе з усяго гэтага павінна выплавіцца тое, пра што ты пытаесься: верш стагодзьдзя, навэла стагодзьдзя, раман стагодзьдзя, п’еса стагодзьдзя. Дваццаць першага стагодзьдзя.
травень, 2000.
Польскі аўкцыён
