Алесь Васілеўскі адзначае, што ў спрэчках аб беларускай мове няма аналізу тых прычынаў, што прывялі да крызысу. Многія вінавацяць сябе ў нацыянальным нігілізьме, у абыякавасьці да свае мовы.А. Васілеўскі піша, што вінаватых у трагічным стане беларускай мовы ў Беларусі поўна: гэта і настаўнікі, што гавораць да дзяцей беларускамоўных школаў па-расейску, і бацькі, што «вызваляюць» сваіх дзетак ад лекцыяў «непатрэбнае» мовы, і ўлады, якія сваімі пастановамі давялі да такой сытуацыі. Аўтар задумоўваецца, адкуль узялася гэтая абыякавасьць, ці вінаваты ў гэтым нацыянальны характар, ці можа нешта іншае. Параўноўвае сытуацыю роднае мовы ў прыбалтыйскіх рэспубліках, дзе выкладаецца яна ад дзіцячага садка ў прымусовым парадку, і нават не паяўляецца пытаньне, каб не навучаць нацыянальнай мове. А. Васілеўскі вінаваціць у боязі беларусаў змагацца за сваё нацыянальнае, у тым ліку й за родную мову, сталінскі тэрор 1930-х гадоў. Людзі баяцца абвінавачаньня ў беларускім нацыяналізьме, што, дарэчы, здаралася й цяпер, калі на пэдсаветах тым настаўнікам і вучням, якія адважыліся размаўляць па-беларуску, прыклейвалі кляймо нацыяналістых. Апрача гэтага, ня зьнік яшчэ зь Беларусі й расейскі вялікадзяржаўніцкі шавінізм, які адчуваюць на сабе беларусы ды прадстаўнікі нацыянальных меншасьцяў.[i]

 У адрачэньні ад роднае мовы Янка Запруднік бачыць комплекс ніжэйшасьці беларусаў. „Пагляд на беларускую мову як на мову другарадную, менш прыгодную для ўжытку ў розных сфэрах жыцьця, – гэта вынік і эканамічнае рэальнасьці, і культурнае палітыкі, і імпэрскага характару савецкае фэдэрацыі.”[ii] Я. Запруднік параўноўвае моўную сытуацыю ў Савецкім Саюзе да моўнай сытуацыі ў царскай Расеі, калі прыстасаваньне да пануючай культуры лічылася сродкам выяўленьня ляяльнасьці, а ляяльнасьць палітычная вымагае ляяльнасьці моўнай. Двухмоўе, калі не рэгулюецца заканадаўствам, мае тэндэнцыю рэдукавацца да аднамоўя, і таму беларуска-расейскі білінгвізм выраджаецца ў расейскі моналінгвізм. Гэта спрыяе расейскаму імпэрыялізму, таму што „ўсякі імпэрыялізм тым мацнейшы чым меншлінгвістычны. Нерасейскія мовы перашкаджаюць расейскай культуры і палітычнай экспаньсіі.”[iii] Атаесамліваньне мовы з уладай прыводзіць да таго, што беларусы пакідаюць беларускую мову як непатрэбную, як перашкоду ў кар’еры, у шуканьні лягчэйшага жыцьця. Янка Запруднік зьвяртае ўвагу на патрэбу вывучэньня псыхалягічнага, культурнага й сацыяльнага аспэктаў гэтае зьявы. У курсе тагога досьледу „вырабляўся-б імунітэт супраць хваробы веку – страты народам свайго набытага вякамі скарбу, нацыянальнае мовы”[iv].

Я. Запруднік заклікае разглянуцца вокал сябе й задумацца, ці сёньня на Бацькаўшчыне не паўтараецца тое самае зьявішча, што ў ХІХ стагодзьдзі. ,,Праўда, афіцыйнае забароны мовы няма. Але ці-ж ня сьведама занядбоўваецца яна на карысьць цяперашняе савецкае «францушчыны» ў расейскай форме?! Ня трэба далёка хадзіць, каб пераканацца ў гэтым. Хопіць паглядзець на рэклямы, афішы, напісы на вуліцах, на рэпэртуар беларускіх тэатраў і канцэртаў, хопіць паслухаць мовы беларускіх агітатараў, партыйных сакратароў і іншых камуністычных «культуртрэгераў», «абкультураных» духам «найбольш выдатнае савецкае нацыі», каб пабачыць, у якія закуткі выціскаецца беларускае слова.”[v] Некаторыя кіраўнікі адзнаку культурнае вышэйшасьці прыпісваюць карыстаньню расейскай мовай. А ад афіцыйнага акрэсьленьня «культурнае ніжэйшасьці» недалёка ўжо й да неафіцыйнага акрэсьленьня беларускае мовы, як «простае» й «мужыцкае» – адзначаецца на старонках газэты ,,Беларус”.

Кліч Францішка Багушэвіча Не пакідайце-ж мовы нашай беларускай, каб ня ўмерлі! быў кінуты даўно, аднак ён актуальны й сёньня. Таму й постаць беларускага адраджэнца Ф. Багушэвіча набірае новае актуальнасьці, як абаронцы беларускае мовы – заўважае Я. Запруднік.

 „Ад самага пачатку беларускага нацыянальнага адраджэння й аж да сяньняшніх дзён найважнейшымі фактарамі нацыянальнага існаваньня народу й разьвіцьця ягонае нацыянальнае культуры сталіся родная мова й мастацкая літаратура, гэтаю моваю напісаная”[vi] – піша на старонках газэты „Беларус” Станіслаў Крушыніч, які падкрэсьлівае таксама, што яшчэ ў канцы XІX стагодзьдзя першым Францішак Багушэвіч заклікаў беларусаў не цурацца роднае мовы, каб ня ўмерлі. Пазьней Янка Купала ў многіх сваіх вершах вызначыў ролю роднае мовы як найважнейшага фактара нацыянальнага існаваньня народу. У 1960-х гадох функцыю абаронцаў роднае мовы ўзялі на свае плечы таксама ў асноўным пісьменьнікі. Рыгор Барадулін у вершах Беларусь – мая мова і песьня ды Мая мова запратэставаў супраць камуністычнай тэорыі аб паступовым сьціраньні граняў нацыяў і адміраньні ў будучыні – як перажытку – нацыянальных моваў. Рыгор Барадулін верыць, што беларуская мова спрадвечная й вечная – адзначае С. Крушыніч.

Таксама часапіс ,,Барацьба” заўважае, што пакуль будзе беларуская мова, так доўга будзе жыць і беларускі народ. Мова ёсьць вопраткай душы. Прыгожая й багатая мова гэта доказ высокай духовай культуры данага народу. Беларускі народ у няволі знаходзіўся стагодзьдзямі, але стварыў высокія духовыя багацьці. Беларуская мова сачыстая, мілагучная. У ёй можна выказаць усе людзкія пачуцьці, хараство.[vii]

 Беларуская гісторыя паказвае, што з усіх элемэнтаў азначэньня нацыянальнасьці – тэрыторыі, эканомікі, культуры, псыхікі й г.д. – мова была асноватворным  фактарам. Яна мела прыярытэт над тэрыторыяй, бо паводле мовы вызначалася й тэрыторыя, а не наадварот – адзначае Я. Запруднік на старонках ,,Запісаў”. Акадэмік Яўхім Карскі, апрацоўваючы Этнаграфічную карту беларускага племя для вызначэньня межаў, браў пад увагу выключна жывую народную мову, як пісаў – неадлучную адзнаку беларускае народнасьці на працягу ейнага шматвяковага жыцьця. Калі людзі трацяць матчыну мову, яны пакідаюць усьведамляць сваю прыналежнасьць. З чужой мовай яны прыймаюць чужыя звычаі і для свайго племя стаюцца згубленымі. Таксама Францішак Багушэвіч на пастаўленае сабою ў зборніку Дудка беларуская ў 1891 годзе пытаньне: гдзе-ж цяпер Беларусь? сам і адказаў: Там, браткі, яна, гдзе наша мова жывець. Гэта мова сталася важным фактарам калі не юрыдычнага, дык фактычнага прызнаньня беларусаў як народу царскім урадам у 1897 годзе, у час перапісу насельніцтва Расейскае Імпэрыі. Язэп Лёсік у 1920-х гадох паўтараў сваім студэнтам, што мова вызначае палітыку, эканоміку й грамадзкі лад жыцьця.[viii]

 Адмаўленьне ад роднае мовы спрыяе хутчэйшай асыміляцыі – заўважае П. Залужны ў артыкуле Як зьнікаюць Беларусы й іншыя народы СССР.[ix]  Па словах аўтара, адрачэньне ад роднае мовы найчасьцей прычыняецца да палянізацыі беларусаў-каталікоў і русыфікаці праваслаўных беларусаў.

Часапіс ,,Барацьба” заклікае да вывучаньня роднае мовы ня толькі ў Беларусі, але й па-за яе межамі. „Калі беларускі народ на акупаванай Бацькаўшчыне змагаецца за тое, каб вучыць дзяцей у роднай мове, дык сорам нам, палітычным эмігрантам, каб нашыя дзеці ня ведалі роднае мовы тут, дзе гэта ня ёсьць ніякім праступкам.”[x] Веданьне роднае мовы прыносіць ня толькі прыемнасьць, але й карысьць: гэтак для тых, хто, магчыма, вернецца на Бацькаўшчыну, як і для тых, хто назаўсёды застанецца ў эміграцыі, таму што родная мова будзе ня толькі доказам іх духовае й нацыянальнае сілы, але таксама будзе выконваць функцыі мовы сямейнай і адначасова мовы замежнай. „Беларусь не заўсёды будзе калёніяй і «забароненай зонай» у межах расейскай імпэрыі, але вольнаю краінаю.”[xi] Тады прадстаўнікі беларускай эміграцыі, ведаючы сваю родную мову, здолеюць заняць адказныя пасады ў  дыпляматыі, а таксама ў галінах культурнай, гаспадарча-гандлёвай і турыстычнай лучнасьці.

Двухмоўе – як здольнасьць карыстацца прынамсі дзьвюма мовамі – у сёньняшнім цывілізаваным сьвеце амаль паўсюднае. Аднак беларускі білінгвізм спэцыфічны – уважае польская дасьледніца мовазнаўчых праблемаў Эльжбета Смулкова[xii].

Назіраньне за моўнай сытуацыяй у Беларусі ў розных афіцыйных і неафіцыйных сустрэчах, а таксама досьвед Э. Смулковай, які вынікае з соцыя- і этналінгвістычных ды дыялекталягічных дасьледваньняў, прымушаюць разрозьніць моўную сытуацыю гарадоў (асабліва сталіцы) і вясковых асяродзьдзяў. На гэтую дыфэрэнцыяцыю накладаецца дадаткова геаграфічны падзел і значна лепшае захаваньне мовы й беларускіх гаворак у заходняй частцы краіны, чым ва ўсходняй. Таксама вясковыя гаворкі ўсходняй Беларусі, незалежна ад сваёй спэцыфікі, увабралі ў сябе значна больш лексычных і сынтаксычных русыцызмаў, чым гаворкі заходняй часткі краіны.

У беларускіх гарадох (па-за некаторымі асяродзьдзямі ды індвідуальнымі выпадкамі) дамінуючай мовай зьяўляецца расейская. Пры гэтым вялікі адсотак карыстальнікаў расейскае мовы зьяўляецца адначасова беларускамоўным у літаратурным варыянце альбо дыялектным. На працягу нейкага ўжо часу можна заўважыць, асабліва сярод горш адукаванага насельніцтва, карыстаньне зьмешанай мовай, якая складаецца з розных элемэнтаў беларускай і расейскай моваў, гэтак званай трасянкай. Трасянка можа быць адзіным сродкам камунікацыі паасобных людзей; можа таксама паяўляцца ў карыкатурнай форме ў адукаваных людзей, асабліва калі расейскамоўныя суразмоўцы стараюцца карыстацца беларускай мовай. Э. Смулкова заўважае, што даволі лёгка можна апісаць беларускія моўныя элемэнты ў маўленьні беларусаў па-расейску, таму што вынікаюць яны ў асноўным з артыкуляцыйнай базы. Значна цяжэй прадставіць узьдзеяньне расейскае мовы на беларускую, таму што працэс моўнае русыфікацыі прагрэсуе, і пры гэтым ён моцна індывідуалізаваны, нават у выпадку актыўнага двухмоўя ды захоўваньня асноўных беларускіх нормаў. З трасянкай маем дачыненьне тады, калі элемэнты абедзьвюх моваў так перамешваюцца, што ствараюць трэцюю якасьць, пазбаўленую ня толькі нарматыўнасьці, але й бяз вызначаных сфэраў ужываньня, якую можна апісваць толькі як мову канкрэтнае асобы.

Э. Смулкова заўважае, што беларуска-расейскі білінгвізм у Беларусі, хоць і масавы (бальшыня насельніцтва разумее абедзьве мовы й можа імі паслугоўвацца), часта мае індывідуальны характар. Ніна Мячкоўская[xiii] зьвяртае ўвагу на тое, што беларуска-расейскі білінгвізм, як масавы, абумоўлены больш соцыякультурна, чым этнічна.

Эльжбета Смулкова задумоўваецца, як гэтае двухмоўе маецца да пытаньня нацыянальнае тоеснасьці беларусаў?  

Мова – гэта адзін з элемэнтаў нацыянальнае ідэнтыфікацыі. Яна  кансалідуе нацыю й дапамагае распазнаць ейных прадстаўнікоў звонку. Праўда, ёсьць народы, існаваньня якіх ніхто не аспрэчвае, а якія ў штодзённым жыцьці карыстаюцца мовамі іншых нацыяў. У сытуацыі Беларусі й беларусаў, відаць, спатрэбілася б аднак пашырэньне функцыяў беларускае літаратурнае мовы, асабліва праз дзеяньні на карысьць  павышэньня яе грамадзкага прэстыжу.

  Білінгвізм, несумненна, быў бы меншай пагрозай для беларускае нацыянальнае тоеснасьці, чым трасянка, якая ў існуючых экстралінгвістычных умовах вядзе да расейскага аднамоўя. Трэба аднак адзначыць, што пры абмежаваных функцыях нацыянальнае мовы й заніканьні здольнасьці да актыўнага ёю карыстаньня часткай папуляцыі, даходзяць да голасу іншыя асноўныя каштоўнасьці беларускае тоеснасьці. Расейскамоўныя беларусы, нягледзячы на русыфікацыйныя працэсы ў Беларусі, найчасьцей не ідэнтыфікуюць сябе з расейцамі, хоць існуе ў іх пачуцьцё ўзаемнае блізкасьці.[xiv]

працяг будзе