|
 Эміграцыя пра беларускую мову
Беларусізацыя нацыянальнага жыцьця
Ніна
Баршчэўская У 20-х гадох ХХ стагодзьдзя
Станіслаў Станкевіч прыгадаў гісторыю пэрыяду беларусізацыі Беларусі[1]. Новы курс нацыянальнае палітыкі быў абвешчаны ў сакавіку 1923 году на Ўсебеларускай партыйнай канфэрэнцыі. Беларусізацыя была адным з вынікаў пастановаў X Зьезду РКП(б) у сакавіку 1921 году, дзякуючы якім пачалася новая эканамічная палітыка (НЭП).
„Ня маючы змогі спыніць нацыянальных імкненьняў нерасейскіх народаў, бальшавіком хадзіла пра тое, каб на нейкі час улегалізаваць гэтыя імкненьні, а ўлегалізаваўшы, ськіраваць іх у бальшавіцкае рэчышча”[2].
Гэтае рашэньне было выкарыстанае беларускімі патрыётамі ў працы для нацыянальных мэтаў. Беларусізацыя закранала ўсе галіны жыцьця, але найбольш поўна праявілася ў мове.
„І гэта было цалком заканамерна з увагі на тое, што русыфікацыйная палітыка царскай Расеі зь ейнымі забаронамі ўжываньня беларускай мовы навет у друку, зусім выціснула беларускую мову з усяго публічнага жыцьця краю, а ў гарадох – навет і з жыцьця прыватнага”[3].
Моўная беларусізацыя ўспрымалася як перадумова беларусізацыі ў культурнай галіне ды палітычнай. Праграма правядзеньня беларусізацыі была прынятая Пленумам ЦК кампартыі Беларусі ў ліпені 1924 году. У прынятай рэзалюцыі беларуская мова абвяшчалася ня толькі роўнай у правох з расейскай мовай, але й выбіралася як мова пераважная для зносінаў між дзяржаўнымі, прафэсійнымі й грамадзкімі арганізацыямі ды ўстановамі. Пераход на беларускую мову плянаваўся на працягу 1-3 гадоў.
„Парадак і каляндарны плян пераходу справаводзтва на беларускую мову ў розных органах і ўстановах распрацоўвае само ведамства, аднак з такім разьлікам, каб у першую чаргу перавесьці на беларускую мову тыя свае органы, установы й арганізацыі, якія непасрэдна сутыкаюцца зь беларускім насельніцтвам”[4].
Станіслаў Станкевіч падкрэсьлівае, што заініцыяваная й ачоленая партыяй беларусізацыя была падхопленая цэлым грамадзтвам. Народны камісарыят асьветы абавязаўся ўвесьці абавязковае навучаньне беларускае мовы ва ўсіх навучальных установах Беларусі. Для перападрыхтоўкі настаўнікаў былі створаныя адмысловыя курсы беларусаведы. У кожную навучальную ўстанову рассылалася навучальная й пэдагагічная літаратура зь беларускае мовы. Інстытуту беларускай культуры было даручана апрацаваць беларускую навуковую тэрміналёгію з кожнай галіны веды й расейска-беларускі ды акадэмічны слоўнік жывой беларускай мовы. Выдатным практычным дасягненьнем сталася скліканая Інстытутам беларускай культуры ў 1926 годзе акадэмічная канфэрэнцыя дзеля рэформы беларускага правапісу. Забясьпечвалася на беларускай мове праца хатаў-чытальняў, народных дамоў, клюбаў і бібліятэкаў. Зьвярталася вялікая ўвага на разьвіцьцё на беларускай мове Беларускага дзяржаўнага тэатру й тэатральнай студыі ў Маскве, на базе якой зарганізаваўся пазьней другі Беларускі дзяржаўны тэатр у Віцебску. Шырока разгарнулася беларуская краяведная дзейнасьць і зьбіраньне фальклёру. Разьвівалася выдавецкая дзейнасьць на беларускай мове. Пачалі выходзіць па-беларуску часопісы для дзяцей і працаўнікоў народнай асьветы.
Плённыя вынікі беларусізацыі паявіліся вельмі хутка. Неўзабаве на беларускай мове загаварыла ня толькі вёска, але й горад.
Гэтакі статус і стан моўнае й культурнае незалежнасьці як раптоўна пачаўся, так раптоўна й быў спынены. XІІІ зьезд кампартыі Беларусі ў 1929 годзе прыняў тэзу аб тым, што беларускі нацыянал-дэмакратызм – галоўная небясьпека на дадзеным этапе. Неўзабаве пасьля гэтага пачалася дэбеларусізацыя, якая прагрэсуе па сёньняшні дзень.
Станіслаў Станкевіч адзначае, што гэтыя шэсьць гадоў беларусізацыі былі вельмі кароткім адрэзкам часу, аднак Беларусь здабыла поўную незалежнасьць у галіне мовы й сваёй нацыянальнай культуры.
„І хоць ад нацыянальных дасягненьняў гэнага часу вельмі мала чаго засталося, аднак беларусізацыя ўзмоцніла нацыянальную патэнцыю беларускага народу, зрабіўшы яго больш адпорным на палітыку дэнацыяналізацыі й русыфікацыі ўсіх наступных гадоў. У гэтым вялікае гістарычнае значаньне беларусізацыі”[5].
У 80-90-х гадох ХХ стагодзьдзя
Нанава пытаньне беларусізацыі краіны пачало разглядацца на розных пасяджэньнях напрыканцы 1980-х гадоў.
У пастанове Пленуму Праўленьня саюзу пісьменьнікаў, што адбыўся 4 чэрвеня 1987 году, былі прынятыя пункты па беларусізацыі краіны. „Беларус” прыводзіць галоўныя зь іх:
„6. Пленум выказваецца за больш шырокае выкарыстаньне беларускай мовы ў дашкольных установах і абавязковае вывучэньне яе, пачынаючы зь першага класу ўва ўсіх школах рэспублікі, за пашырэньне выкарыстаньня яе ў справаводзтве, за выхаваньне павагі да беларускай мовы нароўні з рускай у насельніцтва, ува ўсіх кадраў, што працуюць у рэспубліцы.
Прасіць Урад рэспублікі ўвесьці выкладаньне асноўных прадметаў на гуманітарных факультэтах ВНУ і ў сярэдніх спэцыяльных навучальных установах на беларускай мове.
Пленум СП БССР зьвяртаецца ў Вярхоўны Савет, Урад рэспублікі з просьбай узмацніць кантроль за выкананьнем заканадаўчых актаў, якія гарантуюць разьвіцьцё нацыянальнай культуры, асьветы, роднай мовы і ўдасканальваюць адпаведнае заканадаўства.
7. Прасіць ЦК КПБ стварыць рэспубліканскую камісію па праблемах беларускай мовы, культуры і гісторыі, у якую-б увайшлі прадстаўнікі грамадзкасьці, навуковай і творчай інтэлігенцыі. Надаць гэтай камісіі статус кансультатыўнага, навукова-дасьледчага, з дастаткова шырокімі паўнамоцтвамі органу па пытаньнях стану і разьвіцьця нацыянальнай мовы і культуры ва ўмовах двухмоўя.
8. Пленум рэкамэндуе ўсім органам друку СП БССР, пісьменьнікам і крытыкам прадоўжыць працу па актыўнаму растлумачэньню грамадзтву ролі беларускай і рускай моў у справе разьвіцьця нацыянальнай культуры, нацыянальнай і інтэрнацыянальнай сьвядомасьці, па асьвятленьню становішча беларускай мовы і выхаваньню павагі да яе”[6].
У 1989 газэта „Беларус” апублікавала Матар’ялы да праекту Праграмы Беларускага Народнага Фронту „Адраджэньне”, у якіх вялікая ўвага адводзілася ролі роднае мовы[7]. Дзеля прадухіленьня пераўтварэньня беларускае мовы ў мёртвую мову, БНФ прапанаваў надаць беларускай мове статус адзінай роднай мовы ды вызначаў шляхі рэалізацыі гэтага права беларусаў на самазахаваньне:
„Лёс мовы – гэта і лёс народу. Беларусь стала першай рэспублікай, у якой узьнікла небясьпека ператварэньня мовы жывога народу ў мёртвую мову. Паколькі мова – гэта аснова культуры народу, яго кансалідацыі, гарантыя яго існаваньня, значыць, перад пагрозай апынулася і беларуская нацыя. Гэта заканамерны і канчатковы вынік абавязковага масавага двухмоўя, вядучая роля ў якім належыць ня роднай мове. (...) Родная мова, ня маючы нармальных умоваў для разьвіцьця, паступова зьнікае, а набытая замест яе іншая мова становіцца зьбедненай і штампаванай. Вынікам моўнай палітыкі бюракратыі ў Рэспубліцы сталася паўмоўе – стан, пры якім чалавек не валодае належным чынам ніводнай з моваў і асуджаны на інтэлектуальную, культурную абмежаванасьць і грамадзянскую пасыўнасьць. Таму абарона беларускай мовы сілай дзяржаўных законаў павінна быць адной з функцыяў беларускай нацыянальнай дзяржавы.
Справа сумленьня і патрыятычнага абавязку кожнага Беларуса – валодаць роднаю мовай, пазнаваць і вывучаць яе, карыстацца ёю ў штодзённым жыцьці.
1. БНФ «Адраджэньне» лічыць наданьне беларускай мове статусу адзінай дзяржаўнай мовы БССР справай неадкладнай і разглядае гэта як неабходную ахоўную меру, празь якую карэнная нацыя Рэспублікі можа рэалізаваць сваё права на самазахаваньне.
Народны Фронт лічыць, што закон аб дзяржаўнасьці беларускай мовы павінен прадугледжваць:
- наданьне беларускай мове (на працягу вызначанага законам тэрміну) функцыі рабочай мовы ва ўсіх установах, ведамствах, грамадзка-палітычных арганізацыях Рэспублікі. Супрацоўнікі дзяржаўных установаў і сфэры абслугі павінны валодаць беларускай, а таксама рускай мовай і даваць адказы на той мове, на якой да іх зьвяртаюцца;
- выданьне на беларускай мове ўсіх рэспубліканскіх газэтаў і часопісаў па ўсіх галінах грамадзкага жыцьця, культуры, навукі, гаспадаркі (некаторыя зь іх могуць выдавацца на некалькіх мовах), усіх раённых і шматтыражных газэтаў;
- пабеларуску павінны весьціся перадачы праграмаў Беларускага радыё і тэлебачаньня (акрамя праграмаў для нацыянальных меншасьцяў);
- навучаньне на беларускай мове ў пераважнай большасьці вышэйшых, сярэдніх і сярэдніх спэцыяльных навучальных установаў Рэспублікі (з арганізацыяй пры іх падрыхтоўчых курсаў беларускай мовы для прадстаўнікоў іншых нацыянальнасьцяў);
- гарантыі захаваньня і разьвіцьця моваў нацыянальных меншасьцяў Рэспублікі, г. зн. рэальную магчымасьць выхоўваць і навучаць дзяцей на роднай мове (з абавязковым вывучэньнем у школах беларускай мовы), мець пэрыядычныя выданьні, тэле- і радыёперадачы, тэатры, музэі, наладжваць іншую дзейнасьць, прадугледжаную статусам нацыянальна-культурнай аўтаноміі.
2. БНФ лічыць, што беларуская дзяржава павінна клапаціцца пра захаваньне роднай мовы Беларусамі за межамі БССР.
3. Рэалістычна ацэньваючы сучасную моўную сытуацыю ў Рэспубліцы, БНФ лічыць, што практычная рэалізацыя Закону аб дзяржаўнай мове БССР патрабуе адносна працяглага часу. Пасьля прыняцьця Закону пачынаць трэба з забесьпячэньня фактычнай роўнасьці беларускай і рускай моваў ва ўсіх сфэрах ужываньня, г. зн. беларуска-рускага двухмоўя з прыярытэтам для роднай мовы карэннага народу. Гэты прыярытэт павінен кампэнсаваць цяперашняе сацыяльнае нераўнапраўе моваў.
Для вырашэньня гэтых – першачарговых – задачаў БНФ лічыць неабходным:
- апублікаваць у рэспубліканскім друку для шырокага абмеркаваньня праграму «Адраджэньне беларускай мовы», распрацаваную Моўнай камісіяй Беларускага Фонду Культуры;
- стварыць дзяржаўны орган аховы беларускай мовы;
- стварыць Таварыства беларускай мовы з мэтай аб'яднаньня грамадзкіх сілаў дзеля абароны, захаваньня і разьвіцьця беларускай мовы;
- стварыць Таварыства беларускай школы дзеля рэальнага ўдзелу і кантролю грамадзкасьці ў справе стварэньня нацыянальнай сыстэмы асьветы;
- тэрмінова арганізаваць курсы беларускай мовы для ўсіх работнікаў дзяржаўнага апарату, адукацыі, навукі, культуры і сфэры абслугі (з наступнай атэстацыяй);
- тэрмінова арганізаваць беларускамоўнае выкладаньне ва ўнівэрсытэтах, у пэдінстытутах, іншых гуманітарных ВНУ, увесьці ў гэтых ВНУ ўступны экзамен зь беларускай мовы; у іншых ВНУ стварыць беларускамоўныя патокі і курсы беларускай мовы; арганізаваць выданьне тэрміналягічных руска-беларускіх слоўнікаў для ўсіх тыпаў ВНУ;
- адмовіцца ад беспэрспэктыўнай практыкі стварэньня паасобных беларускіх класаў, аднавіць зачыненыя ў мінулыя дзесяцігодзьдзі ў гарадох і вёсках беларускія школы;
- улічваючы, што цяпер ва ўсіх школах Рэспублікі вучацца пераважна беларусы, увесьці ў школах з рускай мовай навучаньня выкладаньне беларускае мовы зь 1-га класу, ураўнаць у іх колькасьць гадзінаў на вывучэньне рускай і беларускай моваў, ураўнаць заробкі настаўнікаў беларускай і рускай моваў;
- перавесьці на беларускую мову візуальную і гукавую інфармацыю ў транспарце, гандлі, у гарадох, вёсках, на дарогах;
- ажыцьцявіць іншыя неадкладныя захады для пашырэньня сфэры ўжытку беларускай мовы;
- разгледзець правамернасьць пастановы СНК БССР «Аб рэформе беларускага правапісу» ад 1933 году. Правесьці шырокае публічнае абмеркаваньне і рэспубліканскую навуковую канфэрэнцыю з мэтай выпрацоўкі аптымальнага правапісу.
4. БНФ лічыць, што ў цяперашніх умовах увядзеньне поўнага гаспадарчага разьліку ў выдавецкай справе ня зьменіць яе арыентацыі на рускамоўную кнігу. Выдавецтвы Рэспублікі павінны атрымліваць датацыю, каб паступова нарошчваць тыражы масавых выданьняў на беларускай мове.
5. БНФ выходзіць з таго, што беларуская літаратурная мова па-ранейшаму ўзбагачаецца пераважна з народных гаворак – скарбу беларускай і сусьветнай культуры – і выступае за захаваньне традыцыйных дыялектаў беларускай мовы, падтрымку народнай творчасьці і пісьменства на іх.
6. БНФ канстатуе, што руская мова ў СССР адыгрывае ролю міжрэспубліканскіх зносінаў, адзначае важную ролю англійскай і іншых найбольш распаўсюджаных у сьвеце моваў і выступае за стварэньне жыхаром Рэспублікі умоваў для дасканалага авалодваньня гэтымі мовамі, а таксама мовамі суседніх народаў”[8].
З пачаткам 90-х гадоў XX стагодзьдзя, пасьля абвяшчэньня дзяржаўнае незалежнасьці Беларусі, пачаўся новы пэрыяд беларусізацыі, які аднак працягнуўся вельмі коратка – да моўнага рэфэрэндуму 14 траўня 1995 году. Закон аб мовах рэспублікі пачаў разглядацца яшчэ на супольным паседжаньні камісіяў Вярхоўнага Савету БССР у 1989 годзе. Згодна законапраекту, ніводзін з працаўнікоў дзяржаўных установаў ня змог бы займаць сваёй пасады, не валодаючы ў дастатковай меры беларускай і расейскай мовамі. Паводле законапраекту, акты вышэйшых ворганаў дзяржаўнае ўлады павінны прымацца на беларускай мове, а друкавацца таксама й на расейскай. Беларускай павінна быць мова справаводзтва, узаемаадносінаў розных арганізацыяў і ўстановаў ды прадпрыемстваў. Беларуская мова павінна быць таксама рабочай мовай зьездаў, канфэрэнцыяў, пленумаў, паседжаньняў, нарадаў; мовай большасьці сродкаў масавай інфармацыі; мовай, на якой афармляюцца аб’явы, плякаты, напісы на ўпакоўках тавараў – пры магчымым перакладзе на іншую мову – і гэтак далей. Законапраект прадугледжваў тэрмін пераходу на беларускую мову для кіраўнікоў афіцыйных установаў на працягу трох гадоў, а для жыхарства рэспублікі – максымальны тэрмін – 10 гадоў[9].
[1] Ст. Станкевіч, На 50-я ўгодкі ўрадавай беларусізацыі ў БССР, у: „Беларус”, № 193, Нью-Ёрк, травень 1973, с. 1.
[2] Тамсама.
[3] Тамсама.
[4] Тамсама.
[5] Тамсама.
[6] Беларусізацыя: праграма мінімум, у: „Беларус”, № 341, Нью-Ёрк, лістапад 1987, с. 1.
[7] Матар’ялы да праекту Праграмы Беларускага Народнага Фронту „Адраджэньне”. Мова, у: „Беларус”, № 362, Нью-Ёрк, верасень 1989, с. 7.
[8] Тамсама.
[9] Мова: на шляху да дзяржаўнасьці, у: „Беларус”, № 365, Нью-Ёрк, сьнежань 1989, с. 7.
|
Польскі аўкцыён
