БЕЛАРУСІЗАЦЫЯ ЦАРКВЫ

Важнае значэньне ў будаваньні нацыянальнае тоеснасьці мае Царква. Дзеля выкананьня гэтай ролі мусіць яна аднак быць на­цыя­наль­най і карыстацца роднай мовай — уважаюць беларускія эмігра­цый­ныя публіцысты.

Рэлігійныя выданьні

А. Пераклады Сьвятога Пісаньня

Першыя пераклады Сьв. Пісаньня паявіліся ўжо на пачатку ХVІ стагодзьдзя. Прыгадаў пра гэта Д. Ясько ў публікацыі „Новы За­па­вет” у беларускай мове[1]. Аўтар пазнаёміў з цэлай гісторыяй пе­ракла­даў Бо­жага слова.

„У той самы час, калі доктар Марцін Лютар перакладаў Біб­лію на нямецкую мову (1522-34 г.г.), Біблія на беларускай мо­ве ўжо друкавалася (1518-23), насамперш у Празе Чэскай, а пазь­ней — у Вільні.(...)

Таксама сьведамы беларус і рэлігійны дзеяч, Васіль Ця­пін­скі, ка­ля 1570 г. у сваёй вандроўнай друкарні надрукаваў Эван­гель­ле ад Мацьвея і Марка, якія былі пераложаны на бе­ла­рускую на­род­ную мову”[2].

Пасьля Першай Сусьветнай вайны на недахоп рэлігійных вы­дань­­няў зьвярнуў увагу баптысцкі сьвятар Л. Н. Дзекуць-Ма­лей, які пра­­цаваў у Берасьці. Разам з сваёю жонкаю ўзяўся ён пе­ракла­даць на бе­ларускую мову Эвангельле. Не давяраючы собскім сілам, зьвяр­нуў­ся па фаховыя парады й папраўкі да ве­да­ма­га беларускага дзеяча й крытыка Антона Луцкевіча, які ахвотна ўзяў­ся дапамагчы ў гэтай ка­рыснай для народу працы. У 1927 го­дзе баптысцкае выдавецтва „Ком­пас” надрукавала паасобныя Эвангельлі (Мацьвея, Марка, Лукі, Ёана) і некалькі брашураў на бе­ларускай мове.

Луцкевіч узяўся перакладаць цэлы Новы Запавет. Свой пе­ра­клад аддаў ён Брытанскаму і замежнаму біблійнаму та­ва­рыству, якое й выдала ў 1931 годзе (у Гэльсінгфорсе ў Фінляндыі) Но­вы За­па­вет з Псальмамі на беларускай мове.

Другая Сусьветная вайна зьнішчыла ўсе Новыя Запаветы, якія бы­лі на складзе Біблійнага таварыства ў Фінляндыі, а попыт на іх быў вялікі, таму паявіліся спробы перавыдаць рэлігійную лі­та­ратуру.

Доктар В. Тумаш у 1946 г. першы зьвярнуўся да Бры­тан­ска­га і замежнага біблійнага таварыства з просьбаю аб вы­дань­ні, ка­лі ня цэлай Бібліі, дык хоць бы Новага Запавету на бе­ларускай мо­ве. У сувязі з тым, што беларускія дадзеныя былі вельмі роз­ныя — ад 5 тысяч да 50, ангельцы зьвярнуліся да Я. Дыка — сакра­та­ра Ня­мец­кай місіі для распаўсюджваньня Эвангельля ў Штут­гар­це — даць аўта­рытэтныя дадзеныя пра колькасьць беларусаў у эмігра­цыі. Я. Дык запатрабаваў выданьня 3 тысяч асобнікаў Но­вага Запавету на бе­ларускай мове. Выданьне з 1931 году за­ха­ва­лася ў баптысцкага сьвя­тара Г. Болтнева, зь якога ў 1948 годзе быў зроблены перадрук па­трэбнай колькасьці экзэмпляраў Новага За­павету.

Выданьнем 1948 году карыстаўся айцец Аўген Смаршчок у Лю­вэне і — як адзначыў Аркадзь Будзіч — было вельмі прыемна слу­хаць чытаньне Апостала й Эвангельля па-беларуску ў бе­ла­рускай царкве ды разумець усё, што ў ім гаворыцца. І таму трэба па­думаць пра беларусізацыю БАПЦ. Трэба шанаваць высілак Францішка Скарыны, Анто­на Луцкевіча ды сьветлую памяць тых беларускіх патрыётаў, што пракладалі да­ро­гу роднай мове ў Божы Дом[3].

Меркаваньнем некаторых сьвятароў, калі ў якіх цэрквах чы­таец­­ца Сьв. Эвангельле па-царкоўнаславянску, то гэта зусім не су­пя­рэ­чыць беларускасьці царквы, дзе пропаведзі й навучаньне вя­дзецца па-беларуску, чым і „працярэбліваецца дарога ў роднай мо­ве як у Божы Дом, гэтак і ў Родны Дом, якім ёсьць незалежная Баць­каў­шчына”[4].

У 1954 годзе ў Рызе выйшаў пераклад на беларускую мову Сьв. Эвангельля й Апостальскіх дзеяў, зроблены ксяндзом Пят­ром Татарыновічам. Станіслаў Станкевіч[5] зьвярнуў увагу на саліднасьць і пра­ца­ві­тасьць перакладчыка. Пераклад быў зроблены не зь якога-не­будзь адна­го, больш перакладчыку даступнага першаўзору, але ксёндз док­тар Пётр Татарыновіч, прыняўшы за аснову лацінска-грэц­кі тэкст Но­вага Запавету, навукова апрацаваны й выданы пра­фэ­сарам Па­пескага біблійнага інстытуту А. Аўгустам Мэркам у Ры­ме ў 1944 го­дзе, выкарыстаў пры перакладзе зьнішчаны аку­пан­там выданы на­пя­рэ­радні апошняй вайны ў Вільні ў 1939 годзе пе­раклад ксяндза Він­цэнта Гадлеўскага, а таксама адзін тэкст у італьянскай мове ды адзін у мове францускай. Па словах аўтара публі­кацыі, Пётр Татарыновіч увёў нямала інавацыяў у бе­ла­рускую літаратурную мову з мэтаю ачы­шчэньня яе ад бар­ба­рыз­маў і нэалягізмаў. С. Станкевіч высока аца­ніў гэтае імкненьне ды на­меры, хоць не з усімі рэформамі пе­ра­клад­чыка згодны.

Інфармацыю пра пераклад Бібліі й багаслужбаў на бе­ла­рускую мо­ву, які ажыцьцяўляўся ў Беларусі, перадаў Алег Бем­бель[6]. Пы­тань­не аб перакладзе Сьв. Пісаньня ўзьнікла ў су­вя­зі з ты­ся­ча­годзь­дзем хрышчэньня Русі. Праект перакладу быў ухва­лены мітра­па­лі­там Філарэтам. Гэта сьведчаньне таго, што пра­васлаўная царква ў Беларусі пакрысе па­чала паварочвацца да на­ро­ду тварам — заўважае „Беларус”. Былі спа­дзяваньні, што мітра­па­літ Філарэт афіцыйна зьвярнуўся да бе­ла­рускай інтэлігенцыі з пра­па­но­ваю перакладу расейскага ка­на­ні­за­ванага тэксту Бібліі на бе­ла­рус­кую мову дзеля таго, каб празь нейкі час перавесьці на беларускую мо­ву багаслужбу[7].

Да працы ў галіне беларусізацыі рэлігійнага жыцьця да­лу­чы­лі­ся таксама эвангельскія хрысьціяне-баптысты: старшы пра­сьві­тар у БССР Іван Букаты, яго намесьнік Аляксандар Фрысюк ды іншыя. У Мен­скім малітоўным доме баптыстаў у студзені 1989 году адбыліся два грамадзкія сходы, на якіх абмяркоўвалася спра­ва перакладу. Лю­дзі выказвалі задавальненьне, што нарэшце бе­ларускі народ будзе мець Сьв. Пісаньне ў сваёй роднай мове[8].

Біблія ў перакладзе на беларускую мову Васіля Сёмухі была вы­да­дзеная ў Менску ў 2002 годзе накладам 10 тысяч асобнікаў. У вы­даньне ўвайшлі кананічныя кнігі Старога, Новага Запаветаў і Псал­ты­ра[9].

„Беларус” зьвярнуў таксама ўвагу на першае выданьне ма­лі­тоў­ні­ка для каталікоў лацінскага абраду на Беларусі. Кніжка Msza Świę­ta. Парадак Святой Імшы. Святая Месса была выдадзеная ў Ры­зе накладам 50 тысяч экзэмпляраў. Дазвол на выданьне быў пад­пісаны ў 1990 годзе сьвятаром Уладыславам Завальнюком ды та­гачасным менскім Апостальскім адміністратарам біскупам Та­дэ­вушам Канд­ру­севічам. Малітоўнік складаўся з трох частак: поль­скай, беларускай і расейскай. З крытыкай гэтага малітоўніка за пяршынства, дадзенае польскай мове, вы­ступіў на старонках „Беларуса” адказны рэдактар Беларускай праграмы Радыё Ватыкан айцец доктар Рабэрт Тамушанскі.

„Слухачы беларускае прагра­мы Ва­ты­кан­ска­га радыё, часта маладыя асобы, якія на­вярнуліся з атэізму, нам пішуць і просяць малітоўнікаў з ма­літвамі па-беларуску, бо ў іхніх каталіцкіх сьвятынях усё вя­дзецца па-польску, значыцца, у мо­ве, якой яны ніколі ня вучыліся”[10].

Б. Беларускае песьнепяяньне

Нацыянальная царква гэта ня толькі Сьв. Пісаньне па-бе­ла­рус­ку, але й нацыянальнае песьнепяяньне. Беларускі кампазытар Мікола Ку­лі­ко­віч падзяліўся з чытачамі „Баць­каў­шчы­ны” вест­кай, што Цэнтар студыяў царкоўна-славянскае музыкі ў Лён­да­не зьвярнуўся да яго з пра­пановай выдаць Царкоўны беларускі зборнік. Мікола Ку­лі­ко­віч перакананы, што гэта вель­мі карысна, між іншым, і таму, што ў Беларусі ніхто з кам­па­зы­та­раў у той час ня меў магчымасьці пі­саць для царкоўнага ба­га­слу­жэньня.

Тое, што з рэлігійнай музыкі было ў эміграцыі — гэта толькі тво­­ры Міколы Куліковіча й Міколы Равенскага, і таму аўтар пуб­лі­ка­цыі заклікаў кампазытара Алеся Карповіча ды ўсіх му­зы­каў, нават толь­кі пачынаючых, каб уключыліся ў гэты праект вы­даньня Цар­коў­на­га беларускага зборніка ды паспрабавалі сваіх сіл у новай для іх га­ліне.

Мікола Куліковіч зьвярнуў увагу на тое, што ўжо даўнай тра­ды­цыяй увайшло ў царкву, напрыклад, выкананьне калядак у ча­се ба­гаслужбаў на сьвята Раства Хрыстовага. Трэ­ба па­шы­рыць гэтую практыку выкарыстаньня народных бе­ла­рускіх сьпе­ваў на рэлігійную тэматыку ў царкоўным пяяньні, тым больш, што ёсьць ня толькі вялікая колькасьць калядак-батлеек, але й велі­код­ных валачобных песьняў ды рэлігійных народных песьняў на ма­раль­на-ўзгадавальныя тэмы. Апрача гэтага трэба адшу­каць матэрыялы бе­ларускіх багагласьнікаў з XVІІ ста­годзьдзя.

Беларускі кампазытар заўважыў, што перакладчык мусіць ве­даць законы сьпеву ды перакладаць так, каб у сваёй мове можна бы­ло выконваць славянскую малітву, пяяць яе на тыя ж тра­ды­цый­ныя царкоўныя матывы, інакш кажучы — захаваць у перакладзе тую ж коль­касьць складоў, тыя ж націскі, памеры, ужо не га­во­ра­чы аб поў­ным захаваньні й правільным тлумачэньні зьместу.

Як рэформа царкоўнага пяяньня, гэтак і пераклад ба­га­служ­бы на беларускую мову — справа ня толькі сьвецкая, але ў першую чар­гу ду­хоўная. Усе дзеяньні й захады магчымыя толькі пры ўмо­ве пры­знань­ня іх царквою. „З нашага боку ідуць прапановы, пошукі, дапамога, але кі­раў­ніцтва мусіць належаць Сьвяшчэннаму Сыноду”[11].

Ролю М. Куліковіча высока ацаніў А. Будзіч:

„Шмат гадоў працуючы над дасьледваньнем беларускае на­род­нае песьні, кампазытар М. Куліковіч сабраў вялікі ма­тар’ял бе­ларускіх сьпеваў і, грунтоўна прааналізаваўшы іх, змог вы­браць зь іx найхарактэрнейшыя, тыповыя паводля свае на­род­на-нацыянальнае самабытнасьці й хараства на­род­ныя песенныя зва­роты й музычныя фразы. Творча апра­цоў­ваючы беларускія пры­пеўкі у праваслаўным царкоўным сты­лі, паводля ста­ра­даў­ных прыкладаў, кампазытар стварыў та­кім чынам беларускія царкоўныя расьпевы на розныя Бо­жыя Службы, улажыў узоры (га­ласы) для штодзённага цар­коў­нага ўжыцьця, а таксама на­пі­саў асноўныя праваслаўныя служ­бы — Літургію й Усяночную”[12].

А. Будзіч паведаміў, што ёсьць таксама і ў кампазытара М. Ра­­венскага ўся Літургія, напісаная ім вылучна на беларускіх пе­сен­ных матывах. Літургія гэта пяялася, прыкладам, у пра­ва­слаў­най каплі­цы беларускае студэнцкае групы ў Лювэне. Некаторыя ма­літвы (Отчэ наш, Верую, Херувімская, Достойно есть) вы­да­дзе­ны былі на кру­жэлках. Значыць, кампазытары сваю працу вы­ка­налі, але справа ўперла­ся ў кансэрватызм БАПЦ.

На адзначэньне тысячагодзьдзя хрысьціянства ў Беларусі быў вы­пушчаны грамафонны альбом Похвала Белорусским свя­тым, на які зьвярнуў увагу Гай Пікарда, пішучы, што ня трэба зьдзіўляцца паяўленьню га­ла­соў незадаволенасьці й дамаганьняў, каб у якасьці мовы ба­га­служ­баў за­мест царкоўнаславянскае мовы была ўведзеная бе­ла­руская мова, та­му што царкоўнаславянская сталася „чужой мясцо­ваму слыху ў вы­маўленьні і ў музычным афармленьні”[13]. Аўтар рэцэнзіі адзначыў што на кружэлцы найбольш ары­гі­наль­­нымі выйшлі трапары сьв. Кірылу Тураўскаму, сьв. Софіі Слуц­кай ды іконе Божай Маці Менскай, таму што маюць яны су­вязь зь бе­ларускімі мясцовымі напевамі.

Беларускі царкоўны сьпеўнік пад рэдакцыяй Г.Піхуры-Пі­карда[14] выйшаў у выдавецтве Беларускай бібліятэкі імя Фран­цішка Ска­рыны ў Лёндане. Кожны сшытак сьпеўніка прысьвечаны асоб­най ма­літве альбо напеву. Рэдактар правёў карпатлівую працу над сьпеў­­нікам — пазьбіраў усе магчымыя тардыцыйныя напевы, а так­сама рэлігійную музыку беларускіх кампазытараў: Міколы Ра­вен­ска­га, Зьмітра Верасава, Міколы Куліковіча, Вячаслава Се­ля­ха-Ка­чан­ска­га. Улучыў у сьпеўнік і некаторыя свае кам­па­зыцыі (пры­кла­дам, Канцовыя малітвы).

Родная мова ў рэлігійным жыцьці — неад­луч­ны элемэнт нацыянальнага жыцьця

Газэта „Беларус” прыгадала тыдзень маленьня за Беларусь і бе­­­ларускі народ, які прайшоў увосень 1947 году ў лягеры ў Остэрго­фэне. 27 лістапада гэткія малебны служыліся ў пра­ва­слаў­най і ка­таліц­­кай цэрквах лягеру. Праваслаўны сьвятар М. Сьця­па­наў і ка­та­ліц­­кі ксёндз М. Маскалік прысутнічалі на на­ба­жэнствах адзін у адна­го.

„Гэта было сапраўды экумэнічнае маленьне за Беларусь. Вось-ж на беларускай каталіцкай службе, у нямецкім касьцё­ле і пра­гучэў першы раз гімн «Магутны Божа», калі пры­сут­ныя бе­ла­русы, як каталікі, гэтак і праваслаўныя, у дружным хо­ры зьнесь­лі свае малітвы”[15].

Музыку на словы верша Магутны Божа Натальлі Арсень­не­вай напісаў Мікола Равенскі.

А. Бутрымовіч, закранаючы пытаньне беларусізацыі царквы, адзна­чыў, што справа вельмі актуальная для цэлага бе­ла­рускага на­цыя­нальнага жыцьця. У артыкуле У справе бе­ла­ру­сі­за­цыі нашых цэркваў[16] напісаў:

„Ідэя царкоўнай і рэлігійнай незалежнасьці вяжацца не­па­дзель­на з нацыянальнай незалежнасьцяй кажнага народу, а па­ня­воленага ў васаблівасьці. Змагацца толькі за па­лі­тыч­ную й гаспадарчую незалежнасьць свайго народу, а аста­вац­ца ў цар­коў­най, духовай залежнасьці ад сваіх палітычных і на­цыя­наль­ных ворагаў — гэта ніякае змаганьне. (...) Не­за­леж­насьць па­лі­тыч­ная й нацыянальная мусіць вырастаць з душы на­роду, з ду­хо­вай, псыхічнай, культурнай, моўнай, абра­да­вай, звычаёвай і г.д. незалежнасьці чалавека, зь ягонага ма­раль­нага складу, да яко­га ворагу дабрацца ня так лёгка. І вось царква, як за­праўд­ная выхавальніца чалавека, мае вы­тва­рыць гэткі маральны склад чалавека пры дапамозе сваіх вы­хаваўчых сродкаў”[17].

Духовую незалежнасьць народу — паводле А. Бутрымовіча — вы­­хоўваюць: рэлігійныя сьвятасьці, нацыянальная мова (усе казаньні сьвятары павінны га­ва­рыць па-беларуску), нацыянальныя звычаі, абрады, традыцыі, нацыянальны стыль і нацыянальнае царкоўнае мастацтва, выхаваўчыя арганізацыі, школьніцтва, прапаганда і г.д.

А. Бутрымовіч закрануў справу царкоўнае прэсы ды царкоў­ных арганізацыяў.

„За выключэньнем каталіцкай прэсы, якая мае прызнакі боль­­шага жыцьця, рэлігійная прэса так праваслаўная, як і пра­тэстанцкая не зусім адказвае вымогам нацыянальна-рэ­лі­гій­нага вы­хаваньня. БАПЦ выдае 2-3 нумары «Голасу Царквы», у якіх най­больш месца займае маралізатарскі ма­та­рыял. Вельмі мала ма­тарыялу, які тварыў-бы ў чытачу ду­хо­вую незалежнасьць, ма­ца­ваў-бы яго рэлігійнае й маральнае са­мапачуцьцё, замацоўваў-бы нашыя традыцыі, разьвязваў-бы розныя праблемы ды да­па­ма­гаў у рэлігійных беларускіх па­трэбах. Выдаваць часапіс толькі дзе­ля «пасланьняў» і агуль­нахрысьціянскіх пропаведзяў — мы за бед­ныя”[18].

На ўзаемасувязі паміж малітвай, розумам і роднай мовай зьвяр­­нуў увагу Янка Запруднік у рэфэраце, прачытаным 5 чэрвеня 1988 году ў Гайлэнд Парку ў Нью-Джэрзі на ўрачыстасьці сьвят­ка­вань­ня тысячагодзьдзя хрысьціянства ў Беларусі. У якасьці асноў­най праблемы назваў адсутнасьць роднае мовы ў рэлігійным жыць­ці бе­ла­русаў на Бацькаўшчыне.

„У рэлігійным жыцьці Беларусаў на Бацькаўшчыне, пра­ва­слаў­ных і каталікоў, няма месца роднай мове. Што горш, у шмат ка­го няма разуменьня ненармальнасьці такога стану рэ­чаў, няма ра­зуменьня патрэбы роднае мовы для лучнасьці з Богам, няма ўсьве­дамленьня, што русыфікацыя й па­ля­ні­за­цыя рэлігійнага жыць­ця Беларусаў — зьява ў існасьці анты­хрысьціянская. Яна вы­магае аналізу”[19].

Адваёўваць функцыянальнасьць роднай мове ва ўсіх сфэрах жыць­­ця, у тым ліку й рэлігійнай, трэба рацыянальнымі аргу­мэн­та­мі, лё­гікай, спасылкамі на гісторыю й розум. Увесь заходні сьвет моліцца ў нацыянальных мовах, а ў беларусаў поўнасьцю па-бе­ларуску набажэнства слу­жыц­ца толькі ў Беларускай грэка-каталіцкай царкве. Я. Запруднік прывёў вы­каз­вань­не Апостала Паўла: „Бо калі я малюся ў незнаёмай мне мове, дык дух мой мо­ліц­ца, але розум мой застаецца бясплодным”[20]. Значыць, дзеля спалучэньня духа з розумам трэба маліцца ў род­най мове. Згодна з навукаю Апостала Паўла паступалі сьвя­тыя Кі­рыла й Мятод, перакладаючы ў другой палове ІX ста­годзь­дзя цар­коў­ныя кнігі на жывую мову. Пра патрэбу разуменьня ма­літвы й ба­га­службы нагадаў Францішак Скарына, калі ў 1517 го­дзе пачаў дру­ка­ваць пераклад Бібліі ў мове свайго „люду пас­па­лі­та­га”. Скарына ў прад­мове да Псалтыра сказаў, што зрабіў гэта „наибо­лей с тое при­чи­ны, иже имя милостивый Бог з того языка на свет пустил”. Зна­чыць, у якой мове чалавек нарадзіўся, у гэт­кай і Богу павінен ма­ліц­ца, таму што розум найпаўней функ­цыянуе ў роднай мове. Таксама Фран­цішак Багушэвіч пісаў: „На­ша мова для нас сьвятая, бо яна нам ад Бога даная, як і другім доб­рым людцам”.

І таму — па словах Я. Запрудніка:

„Царква павінна асудзіць лёгацыд — словагубства, здуш­вань­не Роднага Слова, безь якога чалавек ня можа мець поў­нае луч­насьці з Богам. Гэта-ж у Евангельлі сказана: «На па­чат­ку было Сло­ва, і Слова было ў Бога, і Богам было Слова». (...) Лё­гацыд па­ві­нен быць абвешчаны сьмяротным грэхам”[21].

Той, хто пазбаўляе душу беларуса роднае мовы, выступае суп­раць хрысьціянскае традыцыі.