БЕЛАРУСІЗАЦЫЯ ЦАРКВЫ — працяг

Важнае значэньне ў будаваньні нацыянальнае тоеснасьці мае Царква. Дзеля выкананьня гэтай ролі мусіць яна аднак быць на­цыя­наль­най і карыстацца роднай мовай — уважаюць беларускія эмігра­цый­ныя публіцысты, якія ў шматлікіх публікацыях асьвятлялі сытуацыю беларускае мовы ў Цэрквах роз­­­ных канфэсіяў.

А. У каталіцкіх сьвятынях

Пасьля Другой Сусьветнай вайны шмат беларусаў-ка­та­лі­коў апы­нулася ў розных краінах сьвету. Найбольшая іх частка па­ся­лілася ў Злучыных Штатах Амэрыкі. Істотнай праблемай была няста­ча сваіх сьвятароў і багаслужбаў у роднай мове. Таму вя­лі­кім сьвятам для беларусаў у ЗША быў прыезд на нейкі час айца Час­лава Сі­по­ві­ча, рэктара Беларускае каталіцкае місіі ў Ангель­шчы­не й цар­коў­на­га асыстэнта Беларускага каталіцкага ака­дэ­міч­нага задзіночаньня „Рунь”. Айцец Сіповіч прачытаў тры дакла­ды на рэлігійныя тэмы, а 28 кастрычніка 1957 году ад­слу­жыў у роднай мове багаслужбу ў най­вя­лікшай каталіцкай сьвя­ты­ні Нью-Ёрку — Катэдры сьв. Патрыка. Ба­га­служба закончылася ма­літвай за Беларусь[1].

Многія беларусы зьвярталіся да польскіх сьвятароў з прось­бай да­памагчы ў беларусізацыі Каталіцкай царквы.

У другой палове красавіка 1988 году Чыкага наведаў поль­скі кар­дынал Гэнрык Гульбіновіч. Мясцовыя беларусы зьвяр­ну­лі­ся да яго з просьбай паспрыяць беларускім каталіком і ўвесьці бе­ла­рускую мо­ву ў касьцёл на Бацькаўшчыне[2]. Кардынал уважна вы­слухаў прось­бу й абяцаў разгледзець пытаньне. Аднак у публіцыстаў газэты „Бе­ла­рус” паявіліся сумневы, выкліканыя пашыраным у польскіх рэ­лі­гій­ных колах поглядам, што беларускія каталікі гэта палякі. У сваю чар­гу сярод беларускіх пар­тый­ных чыноўнікаў не было намераў ума­цоў­ваць каталіцызм у Беларусі, пе­раводзячы багаслужбу на бе­ла­рускую мову, таму што тады ўсе „пісь­меньнікі й нацыяналісты” па­беглі б у касьцёл Богу маліцца, а не ў царкву. Тым часам бу­ду­чы­ня каталіцызму ў Беларусі можа быць зьвя­заная толькі зь бе­ла­рускай моваю, — піша „Беларус” — таму што ма­ладое пакаленьне ўжо ня ведае польскае мовы.

Годам раней з такой жа просьбай зьвярнуўся беларускі ка­та­ліц­кі сьвятар айцец Уладыслаў Чарняўскі да ўдзельнікаў канфэ­рэн­цыі Беларусы, літоўцы, украінцы, палякі — перадумовы па­гад­нень­ня, якая была праведзеная зь ініцыятывы айцоў езуітаў 23-25 каст­рыч­ніка 1987 году ў Лодзі[3]. У сваім звароце айцец Чар­няў­скі ад­клі­каў­ся да гісторыі, да Берасьцейскае вуніі. Ужо ў той час не­да­пушчэньне біс­купаў у Сэнат сьведчыла пра погляд на вуніяцкую веру як на му­жыц­кую, як на мост да акаталічваньня й апа­лячваньня беларусаў. У 1839 годзе беларусаў ізноў навярнулі ў „рускую веру”. Па словах айца Чарняўскага, „як «руская» гэтак і «польская вера» была па­ні­жэньнем для беларускага народу”[4]. Бе­ларускі сьвятар прывёў пры­кла­ды забароны набажэнстваў па-бе­ларуску ды арыштоўваньня бе­ла­рус­кіх ксяндзоў (напрыклад, ксяндза Вінцэнта Гадлеўскага), вы­кід­вань­ня іх зь Беларусі (на­прыклад, марыянаў з Друі).

Ксёндз У. Чарняўскі, крытыкуючы пашырэньне на бе­ла­рус­кіх зем­лях катэхізму, у якім словы польскія, але напісаныя „рус­кі­мі лі­та­ра­мі”, выказаў сумнеў, ці палякі ўспрынялі б ста­ноўча ка­тэ­хізм з поль­скімі літарамі, але з расейскімі альбо ня­мецкімі сло­ва­мі. З улас­нае практыкі прывёў выказваньні дзяцей, якія не ра­зу­меюць такога ка­тэхізму. Зьвярнуў увагу таксама на выпадкі ад­маў­леньня ў шлюбе ма­ладым, пакуль яны ня вывучаць пацераў па-польску. Такі падыход мо­жа прычыніцца толькі да страты вернікаў.

Свае разважаньні айцец Чарняўскі закончыў заклікам да па­ля­каў:

„Палякі! Памажэце нам стаць на хрысьціянскія ногі, па­ма­жэ­це нам, Беларусам-каталіком, мець свайго біскупа, ад­мі­ні­стра­цыю, сэ­мі­на­рыю і г. д., і вы дакажаце, даведзяцё, што вы нам «бра­­ты ў Хрысь­це»”[5].

Нягледзячы на ўсе перашкоды, беларускія патрыёты-сьвя­­тары аднак адпраўляюць багаслужбы й выдаюць рэлігійную лі­та­ра­ту­ру па-беларуску — напісала Раіса Жук-Грышкевіч. У каталіцкім касьцё­ле ў Віш­неве імша ў беларускай мове адпраўлялася ксян­дзом Ула­дзі­сла­вам Чарняўскім ужо ў 60-70-х гадох XX ста­годзь­дзя. Айцец Чар­няў­скі пераклаў на беларускую мову сьвятую імшу[6]. Рыма-каталіцкія ба­гаслужбы адпраўляюцца штодзённа па-беларуску ў Менску, Нясьві­жы, Наваградку, Мёрах. Апрача гэ­та­га ў розных касьцёлах Менску, Гомеля, Магілёва, Горадні, Ба­ра­навічаў і Старых Двароў ба­га­службу ўсходняга абраду ў бе­ла­рускай мове служыў айцец Аляк­сандар Надсан кожны раз, калі прыяжджаў зь Лёндану ў Беларусь. Раіса Жук-Грышкевіч праяў­ляе спадзяваньне, што сытуацыя бе­ла­рус­кае мовы ў рэлігійным жыцьці зьменіцца, калі Беларусь стане са­праў­ды незалежнай дзяржавай.

„Бясспрэчна, што сытуацыя беларускай каталіцкай царквы, ці то ўсходняга, ці заходняга абраду, у Беларусі вельмі цяжкая, так як цяж­кой ёсьць і справа здабыцьця фактычнай дзяр­жаў­най не­за­леж­насьці Беларусі — здабудзем незалежнасьць і бе­ла­рус­кай царквы. Па­ма­гай нам Божа!”[7].

Поўнасьцю па-беларуску Сьвятую Імшу 24 сакавіка 1999 го­ду пе­радала Беларуская сэкцыя Радыё Ватыкан. Было гэта зробле­на на просьбу слухачоў зь Беларусі. Імшу адслужыў у Каплі­цы Даб­ра­вешчаньня ў цэнтры прадукцыі праграмаў айцец доктар Рабэрт Тамушанскі ў прысутнасьці гру­пы беларусаў з Ры­му й запрошаных гасьцей[8].

Б. У праваслаўных сьвятынях

Газэта „Беларус” зьмясьціла пастановы Сьвяшчэннага са­бо­ру япіскапаў Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царк­вы. Адзін з пунктаў пастановаў Сабору закранаў пытаньне бе­ла­рускае мовы:

„Веручы, што БАПЦарква ёсьць ад Бога, а беларуская мо­ва — гэ­та талент, якога зьневажаць і забываць ніколі ня­мож­на, на Са­бо­ры пастаноўлена Сьв. Евангельле, Апостальскія Па­слань­ні й Заамвонную малітву на Багаслужбах чытаць пабе­ларуску, а пасьля ўзгадненьня тэксту й кампазыцыі ма­літ­ваў «Верую» і «Ойча наш» таксама сьпяваць пабеларуску”[9].

Першая багаслужба па-беларуску была праведзеная 30 ліста­па­да 1969 году ў Дэтройце. Аказалася, што пераклад царкоў­на­га слу­жэнь­ня на беларускую мову ня ёсьць недасягальным[10].

Беларускія праваслаўныя багаслужбы праводзіліся ў розных га­­радох заходняга сьвету, дзе жылі беларусы. Эміграцыйныя га­зэ­ты па­ведамляюць пра дзьве багаслужбы, праведзеныя айцом Канстан­ты­нам Бандаруком у Мюнхэне — 24 сакавіка й 19 чэрвеня 1991 году. У сваіх казаньнях айцец Канстантын прыгадаў бе­ла­рускіх сьвятых, га­ва­рыў таксама пра важнасьць памятаньня род­нае мовы, шанаваньня на­родных традыцыяў і багатае спадчыны бе­ларускага народу[11].

Газэта „Беларус” адзначыла прыезд у Нью-Ёрк мітрапаліта мен­скага й беларускага Філарэта[12]. На адной зь неафіцыйных су­стрэ­­чаў мітрапаліту Філарэту давялося выказацца пра ягонае стаў­лень­не да беларускае мовы.

„Беларуская мова — сказаў Філарэт — «штучная» («ис­куст­вен­ная») і было-б «ненатуральным», калі-б сьвятар у сваёй ка­за­ні зьвяр­­нуўся да вернікаў у беларускай мове. А пра ба­га­служ­бу ў бе­­ла­рускай мове дык і гутаркі быць ня можа, гэта, ка­жа Ўла­ды­ка Філарэт, гучэла-б зусім не на месцы”[13].

Гэтага стаўленьня — піша газэта „Беларус” — ніяк нельга на­зваць ані прагрэсіўным, ані справядлівым, ані нават хрысьціянскім.

„Стаўленьне гэтае традыцыйна маскоўскае — рэакцыйнае й ка­лянізатарскае”[14].

Іншыя мовы, чым расейская — у ацэнцы мітрапаліта — гор­шыя. Па­раўнаў ён двух каталіцкіх ксяндзоў: адзін зь іх прын­цы­по­ва га­во­рыць казані па-беларуску, чым — па словах мітрапаліта — выяўляе сваю нацыянальную крайнасьць, а другі прынцыпова ка­рыстаецца поль­скаю моваю, і таму вернікі яго не разумеюць.

З выказваньняў мітрапаліта Філарэта пра мову ў сьвятынях Аркадзь Будзіч зрабіў наступныя высновы: 1. альбо мітрапаліт Фі­ла­рэт ня ведае й ведаць ня хоча пра беларускую нацыянальную куль­ту­ру ў БССР, чым падкрэсьлівае „чужароднасьць мас­коў­ска­га пра­ва­слаўя на Беларусі, імпэрыялістычны характар гэтае рэлігіі ды ейную ка­лянізатарска-этнацыдную існасьць”[15]; альбо мітра­па­літ, ведаючы пра прывязанасьць беларусаў да свае мовы, „сьве­да­ма дапамагае бяз­бож­ным савецкім русыфікатарам Беларусі мэ­та­дам пашырэньня на За­хадзе дэзынфармацыі аб тым, што Бе­ла­ру­сы, быццам-бы, не ша­нуюць і не бароняць свае роднае мовы ды імкнуц­ца чуць расейскую мо­ву ў тых праваслаўных цэрквах, якіх ула­да яшчэ не паперарабляла ў атэістычныя музэі, канцэртныя за­лі ды складзішчы”[16].

А. Будзіч піша, што праваслаўныя ў БССР павінны да­ма­гац­ца, каб мітрапалітам менскім і беларускім быў беларус, які не аб­ра­жаў бы нацыянальных пачуцьцяў вернікаў і не называў бы штуч­най мову, што прыйшла „ад сьв. Еўфрасіньні Полацкай й сьв. Кірылы Ту­раў­ска­га, ад перакладніка Бібліі Франьцішка Ска­ры­ны й абаронцаў гэтае мо­вы Васіля Цяпінскага, Мялета Сматрыцкага ды сотняў тысячаў іхных пасьлядоўнікаў праз усе ста­годзьдзі, у тым ліку Якуба Коласа й Янкі Купалы”[17].

Янка Запруднік зьвяртае ўвагу на інтэрвію, якое ў мітра­па­лі­та Фі­ларэта ўзяў выкладчык менскага Інстытуту культуры Ва­ле­ры Ня­фёд. Асабліва ўзьбянтэжыла выказваньне мітрапаліта Фі­ла­рэта пра ачы­шчэньне беларускае мовы.

„Мы павінны (...) ачысьціць беларускую мову ад усіх на­плас­та­ваньняў, каб яна запраўды была мовай народу, была пра­сяк­ну­тая народным духам, а не стваралася паводля ‘прын­цыпу’ абы толь­кі ня быць падобнай да расейскае”[18].

Аўтар публікацыі за­ду­моўваецца, хто гэта будзе ачышчаць бе­ла­рускую мову, і ці ўла­дыка намерваецца супрацоўнічаць з Та­ва­рыствам бе­ла­рус­кай мовы, у статуце якога таксама за­пісана, што „мае на мэце па­шырэньне ўжытку беларускай мо­вы (...), захаваньне яе чысь­ці­ні й самабытнасьці”[19].

Факт, што на ўстаноўчым сходзе Таварыства беларускай мо­вы былі два каталіцкія сьвятары, але ніводнага праваслаўнага, сьвед­чыць пра тое, што:

„Руская Праваслаўная Царква на Беларусі яшчэ не зусім па­га­дзілася з тым, што і для яе настаў час беларусізацыі”[20].

Адсутнасьць аўтакэфаліі беларускага праваслаўя аб’ек­тыўна й суб’ек­тыўна ўніфікуе вернікаў Беларусі й Расеі[21].

— У праваслаўных сьвятынях у Польшчы

У Польшчы Праваслаўная царква мае аўтакефалію. Тэарэ­тыч­на можа яна самастойна пастанаўляць пра ўсе свае справы. Зда­валася б, што ў такой сытуацыі на тэрыторыі Беласточчыны, дзе бальшыня пра­васлаўных вернікаў гэта беларусы, не павінна быць праблемаў з увя­дзеньнем беларускае мовы ў багаслужбу. Андрэй Галішэўскі напісаў:

„Раней Праваслаўная Царква думала аб тым, каб у Поль­шчы Бе­ларусы маглі пачуць казаньне пабеларуску ды па­гу­та­рыць із сваім сьвятаром таксама гэтай-жа мовай (але за­мя­ніць тэкст цар­коўнаславянскі на беларускі ня было спробаў у Поль­шчы). У Ду­хоўнай Сэмінарыі ў Варшаве выкладалася бе­ла­руская мова й не­каторыя прадметы на ёй. Ясна, што гэ­та­га дамагліся самыя Бе­ларусы, а галоўна сама Царква. Але з ча­сам у моц розных ака­ліч­насьцяў (пра якія трэба гаварыць асоб­на) уладыкі зьмянілі сваю пазыцыю. Вось гэтага голасу на карысьць беларускае мовы й ня чуваць цяпер з боку кі­раў­ніцтва Царквы”[22].

Беларусы ў Польшчы патрабавалі таксама ўвесьці бе­ла­рускую мо­ву ў багаслужбу. Ад імя І Зьезду беларускіх студэнтаў у Польшчы быў высланы праваслаўнаму мітрапаліту вар­шаў­ска­му і ўсяе Поль­шчы ліст з просьбаю-заклікам, каб Праваслаўная царква выступала „зь ініцыятывай дзейнасьці на беларускай ніве і стварала карысныя ўмо­вы дзеля захаваньня і разьвіцьця на­цыя­наль­най сьвядомасьці”[23]. У лісьце да мітрапаліта сказана:

„Прапануем паступова і неадкладна ўключыць бе­ла­рускую мо­ву ў багаслужбы, выдавецкую дзейнасьць ды весьці на ёй пра­цу зь дзецьмі і моладзьдзю”[24].

Беларусы ў ЗША выказвалі спадзяваньне ў надыход такога часу, калі сьвятары Беласточчыны загавораць да сваіх вернікаў па-бе­ла­руску.

А. Галішэўскі адзначыў, што нацыянальная сьвядомасьць сьвя­та­роў Беласточчыны слабая. Многія зь іх дрэнна па­слу­гоў­ваюц­ца бе­ла­рускай мовай, а шмат хто ўвогуле яе не ўжывае. Пры­чы­на ў тым, што не давялося ім вывучаць беларускае мовы. Апра­ча гэтага яны ня ба­чаць патрэбы рабіць намаганьні ў гэтым на­кі­рун­ку, паколькі баль­шы­ня жыхароў Беласточчыны гаворыць сваім дыялектам. У казанях куль­тывуецца старая традыцыя, якая за­сталася ў спадчыну з царскіх яшчэ часоў — па-расейску. Гэтай мо­вай праваслаўным сьвятарам у Поль­шчы лягчэй карыстацца, па­колькі навучаньне ў Духоўнай сэ­мі­на­рыі вядзецца менавіта на ра­сейскай мове, а не на беларускай.

Газэта „Беларус” заўважыла, што праваслаўныя сьвятары Бе­ласточ­чы­ны ўсё часьцей пачынаюць у казанях карыстацца поль­скай мовай, асаб­лі­ва ў гарадох. Такім чынам Праваслаўная царк­ва йдзе ўсьлед за Ка­таліцкім касьцёлам і пачынае спрыяць хут­чэй­шай асыміляцыі бе­ла­рускага насельніцтва ў Польшчы. Бе­ла­ру­сы-каталікі ўжо поў­нась­цю спалянізаваліся, паколькі ў народзе на­зіраецца частае атаесам­лі­вань­не веравызнаньня з на­цыя­наль­насьцю — каталіцызм успры­маец­ца як польская рэлігія, і таму поль­ская мова спрыяе палянізацыйнаму пра­цэсу[25].

„Без беларускай мовы, мовы тубыльцаў, лёс праваслаўнае царквы ў Беластоцкім краі перастане кагокольвек не­спа­коіць у па­каленьні нашых праўнукаў, якія, праўда, яшчэ на­ро­дзяцца, але іхнымі бацькамі будуць нашы, апалячаныя да шпі­ку кась­цей, унукі, да якіх мы ўжо і не дапусьцім «рус­кага»!”[26]

„Беларус”, паведамляючы пра выхад Календара Вар­шаў­­скае праваслаўнае мітраполіі на 1983 год, сьцьвярджае ад­сут­насьць у ім беларускае мовы.

„Асноўная мова календара, выдадзенага для Беларусаў і Ўкраін­цаў, як гэта ні парадаксальна, — расейская. Частка ма­тар’ялу — каляндар галоўных сьвятаў, склад сынадальнае й па­рахвіяльнае адміністрацыі (з адрасамі й нумарамі тэ­ле­фо­наў) — пададзена папольску; папольску зьмешчаная й частка хро­нікі — пры­кладам, артыкул пра 10-годзьдзе царкоўнага хо­ру ў Варшаве (у артыкуле, між іншага, згадваюцца прозьві­шчы Куліковіча й Ра­венскага, як кампазытараў, што пі­салі царкоўную музыку). Паўкраінску пададзеныя толькі сьвят­цы, сьледам за расейскімі. Бе­ларуская мова у ка­ленда­ры поўнасьцяй зігнараваная”[27].

На Беласточчыне не існуе выразных паралеляў паміж на­цыя­наль­насьцю, веравызнаньем і мовай — адзначае Яўген Мі­ра­но­віч[28], да­сьледнік нацыянальнай сьвядомасьці праваслаўнага на­сель­ніцтва Бе­ласточчыны. Праваслаўныя масы не зьвязаныя ні на­цыянальнай ідэалёгіяй, ні палітычнай. Праўда, значная частка пра­васлаўных лі­чыць сябе беларусамі, але няма доказаў, якія сьвед­чылі б, што з гэтай са­маідэнтыфікацыяй спалучаецца жа­даньне абароны асноўных бе­ла­рус­кіх каштоўнасьцяў: мовы, куль­ту­ры, выхоўваньня дзяцей на бе­ла­русаў.

Для бальшыні асноўным паказьнікам адметнасьці ў па­раў­нань­ні з польскім атачэньнем ёсьць менавіта праваслаўе. Рэ­лі­гій­ны кры­тэ­рый, а не нацыянальны, зьяўляецца асноўным эле­мэн­там, які ад­розь­нівае беларускамоўных католікаў ад праваслаўнага ата­чэньня, якое ўспрымаецца як „рускае”. Праваслаўнае гра­мадзтва вернікаў пра­васлаўя ўспрымае як „сваіх”, „нашых”. Раней бы­лі гэта мясцовыя пра­васлаўныя жыхары вёскі, якія размаўлялі „па-свойму”, „па-рус­ку”, а сёньня гэта ўсе, хто быў хрышчаны ў царк­ве й не зьмяніў свай­го веравызнаньня. Мова, як крытэрый, які кваліфікаваў да групы сваіх, з часам страціла сваё зна­чэньне[29].

Дасьледаваньні Анджэя Садоўскага паказваюць, што 75,9% пра­­васлаўных сваю самаідэнтыфікацыю найахвотней абмяжоўвае да па­няцьця праваслаўны. На пытаньне пра нацыянальнасьць, пра­ва­слаў­ныя жыхары Беласточчыны на пачатку 90-х гадоў мі­ну­ла­га ста­годзь­дзя залічалі сябе: да польскай нацыянальнасьці — 53% апы­та­ных, да беларускай — 28%, да ўкраінскай — 2%, да рус­кай — 10%, а астат­нія не маглі рашыцца, да якой нацыянальнай гру­пы сябе ад­несьці.

Я. Мірановіч параўнаў вынікі апытаньня А. Садоўскага з апы­­таньнем, праведзеным ім самім на пачатку 80-х гадоў, і сьцьвер­дзіў, што лічбы паказваюць пра вельмі хуткае зьмян­шэнь­не коль­касьці рускіх на Беласточчыне й павелічэньне групы пра­васлаўнага на­сельніцтва, якое ўважае сябе за палякаў. Амаль не зьмяніўся адсо­так беларусаў, нягледзячы на ўзьнікненьне ў тым часе некалькіх бе­ла­рускіх арганізацыяў, якія розным спо­са­бам узьдзейнічалі на ася­родзь­дзе праваслаўнага жыхарства. Не ака­зала таксама ніякага ўплы­ву на зьмену нацыянальнае сьвя­до­масьці праваслаўных інтэнсыўная ўкраін­ская прапаганда.

Праваслаўныя палякі на Беласточчыне значна ад­розьні­ваюц­ца сваёй сьвядомасьцю ад палякаў-каталікоў, перш за ўсё сваім стаў­лень­нем да польскае нацыянальнае міталёгіі. Пра­ва­слаў­ныя палякі, як сукупнасьць, не адносяцца таксама не­доб­ра­зычлі­ва да беларускае на­цыянальнае культуры, хоць асабіста не атаесамліваюцца зь ёю. Па­доб­ны іхны стасунак і да расейскае куль­туры. Польскую культуру не ўспры­маюць як цалкам сваю, а бе­ларускую, расейскую ці ўкраін­скую — як цалкам чужую. Для пра­васлаўных палякаў польскасьць не зьяўляецца прычынай да го­нару, але часьцей выклікае боязі, ці часам яго­ная „руская рэ­лі­гія” не ўспрымаецца як элемэнт, які выключае яго з польскае на­цыя­нальнае супольнасці. Значыць, часта застаюцца яны ў анта­га­ніз­мах з самімі сабою. Праваслаўныя палякі адчуваюць, што яны ін­шыя, чым палякі-каталікі. Польская нацыянальная сьвя­до­масьць у вялікай ступені функцыянуе згодна з прынцыпам дзяр­жаў­нае прыналежнасьці, а таксама выхаваньня ў польскай куль­ту­ры. Польскасьць аднак не перакрэсьлівае адчуваньня пры­на­леж­насьці да руска-бізантыйскага культурнага кола.

Як сярод праваслаўных палякаў, гэтак і беларусаў можна га­ва­рыць пра выступаньне розных катэгорыяў успрыманьня поль­скасьці й беларускасьці. Ёсьць палякі, для якіх польскасьць вы­ні­кае з факту жыць­ця ў польскай дзяржаве, і ёсьць беларусы, для якіх бе­ла­рус­касьць вынікае з факту вызнаваньня праваслаўя. На дру­гім полюсе зна­ходзяцца тыя беларусы й тыя праваслаўныя па­ля­кі, на­цыя­наль­ную сьвядомасьць якіх кшталтавала адна з на­цыя­наль­ных культураў.