|
 “Мы павінны былі падрыхтаваць народ”
Размова Міколам Рулінскім
Беларускі вайсковы рух часоў Другой сусьветнай вайны застаецца маладасьледаванай старонкай найноўшай гісторыі Беларусі. Гісторыкамі яшчэ не растаўленыя акцэнты: каго трэба лічыць калябарантам, а каго — ўдзельнікам нацыянальнага Супраціўленьня. Па-ранейшаму вельмі павольна ідзе назапашваньне ведаў пра гэты пэрыяд, вельмі мала ўводзіцца ў навуковы зварот дакумэнтаў і сьведчаньняў.А тым часам адыходзяць апошнія вэтэраны, многія зь якіх так і не напісаліўспамінаў. У 2002 годзе памёр лейтэнант беларускага спэцыяльнага батальёну “Дальвіц” Мікола Рулінскі. Ён таксама не пакінуў мэмуараў, але захаваўся дыктафонны запіс ягоных успамінаў, які мы і прапануем увазе чытачоў “БР”.
Мікола Рулінскі нарадзіўся ў 1923 годзе на Баранавіччыне ў сям’і праваслаўнага сьвятара (па іншых зьвестках — дыякана) Максіма Рулінскага. Пачатковую школу скончыў у Любчы, на Наваградчыне. У 1936 г. бацька адправіў яго паступаць у Віленскую беларускую гімназію, дзе ўжо вучыўся старэйшы брат Зьміцер. Вучыўся аж да пачатку Другой сусьветнай вайны, калі змушаны быў вярнуцца на Наваградчыну. Падчас нямецкай акупацыі вучыўся ў Наваградзкай настаўніцкай сэмінарыі, быў на курсах СБМ у Альберціне, а ў канцы 1943-га ўступіў у эскадрон Барыса Рагулі. Улетку 1944 г. М.Рулінскі трапіў у дэсантны батальён “Дальвіц”, атрымаў рангу лейтэнанта, стаў сябрам падпольнай Беларускай Незалежніцкай Партыі. Удзельнічаў у ратаваньні з акружанай бальшавікамі Рыгі архіву генэрал-маёра К.Езавітава. У траўні 1945 году з Чэхіі перабіраецца ў Польшчу, дзе легалізаваўся пад сваім прозьвішчам.. У 1949 г. быў арыштаваны дзяржбясьпекай і самалётам дастаўлены ў Маскву. Яго асудзілі да 25 гадоў канцлягераў, зь якіх вызваліўся ў 1957-ым. Дарэчы, бальшавікі двойчы судзілі ягонага бацьку, у 1945 і 1951 гг.“за антысавецкую агітацыю”, і з канцлягераў ён ужо не вярнуўся. Максіма Іванавіча Рулінскага, 1899 года нараджэньня, ураджэнца в. Дзяніскавічы Ганцавіцкага раёну, рэабілітавалі ў чэрвені 1956 г.
Мікола Рулінскі жыў у Грыгішках каля Вільні. У маладосьці марыў стаць лекарам альбо архітэктарам, а давялося да пэнсіі працаваць на мясцовай папяровай фабрыцы. Рулінскі пісаў вершы, маляваў краявіды, добра сьпяваў (з дзяцінства — у царкоўных хорах). З канца 80-х удзельнічаў у працы беларускіх грамадзкіх арганізацыяў у Вільні, быў дэлегатам Першага зьезду беларусаў сьвету, зьездаў беларусаў краінаў Балтыі. У ліпені 1997 г. ён быў ганаровым госьцем віленскай сэсіі Эўрапейскага Сэктару Рады БНР. Апошні год жыцьця Рулінскі жыў у дачкі ў Бярозаўцы (Гарадзеншчына), дзе і памёр 23 кастрычніка 2002 г. Яго пахавалі ў Вільні, як беларускага афіцэра — дамавіну накрылібел-чырвона-белым сьцягам з выявай “Пагоні”.
— Спадар Мікола, раскажыце пра лёс батальёну “Дальвіц”.
— У 1945-ым мы арганізаваным парадкам пачалі адступаць на Захад. І ўсе жаўнеры “Дальвіца” памаленьку-памаленьку ішлі на Захад...
— Усе разам ці групамі?
— Усе разам.
— А хто тады камандаваў?
— Тады Родзька камандаваў... Апынуліся мы ў Чэхаславакіі. Тут ужо канец вайны, фронт набліжаўся. Вырашылі ісьці на Захад. І Родзька нас вёў. І вось у адным месцы ў Чэхаславакіі Родзька гаворыць: “Я пайду ў разьведку ў гэтае мястэчка”. А там ужо партызаны чэскія занялі ўсю тэрыторыю. Мы яго чакаем. А зброі ў нас было поўна — “па зубы” былі ўзброеныя. Каб ведалі, што нас там чакае, мы пайшлі б з боем. Ён вяртаецца, кажа: “Прапусьцяць нас”. Родзька дагаварыўся зь імі. Мы прыходзім у мястэчка, там такі рынак быў вялікі, а тут нас акружылі і кажуць: “Скласьці зброю! А не, дык мы вас тут інтэрніруем. Афіцэры могуць пакінуць сабе пісталеты”.
Я памятаю, што я меў два пісталеты. Бо пасьля яны ашукалі нас. Калі ўсё аддалі, яны кажуць: “Пісталеты таксама кідайце!” Я кінуў адзін пісталет, а другі ў мяне быў яшчэ...
Прапусьцілі нас бяз зброі. Пайшлі мы кілямэтры два ў лес, затрымаліся там.Родзька кажа: “Сытуацыя такая, браткі, што гіблая справа нам. Хто куды хоча і як хоча, разьбягайцеся. Хто ведае польскую мову, можа прыкінуцца за паляка. Падбірайце сабе групу”. Мы сабраліся ўтрох: Мілюць, я і Фарботка. Мелі цывільнае адзеньне, пераапрануліся. Мы добра ведалі польскую мову, бо за палякамі жылі. І вырашылі неяк прайсьці праз Эльбу.
— На Захад?
— На Захад. Тры кілямэтры не дайшлі да Эльбы, тут савецкія жаўнеры нас затрымалі: “Куды ідзеце?”... Мы кажам: “Тут, у баўэра працавалі і хочам пайсьці, забраць нашы рэчы, якія там засталіся”. Ён кажа: “Не. Спачатку ідзіце ўгэты лягер”. А ў лягеры, куды нас загналі, сабраліся прадстаўнікі самых розных нацыянальнасьцяў, якіх затрымлівалі, нават французы былі.
— А там Вы не спаткалі хлопцаў з “Дальвіца”?
— Не, нікога са знаёмых мы не спаткалі. Там кажуць, што “не прызнавайцеся, калі будуць тут фільтраваць, што вы дзе-небудзь зь Віленшчыны. Кажыце, што з Польшчы”.
— А хто Вам парадзіў так зрабіць?
— Там палякі былі. Мы гаварылі ім, што мы з “Віленшчызны”. “Не прызнавайся, — гаворыць, — бо вас не прапусьцяць!” Спыталіся ў мяне пасьля адкуль я. Кажу: “З Седлеца (гэта каля Варшавы)”. Усе нашыя сябры прыдумалі сабе легенды. І так нас адпусьцілі. Мы там сабраліся. Найшлі яшчэ паляка, якіехаў ад баўэра, меў двух коней і вялікую павозку. Мы яму кажам: “Ідзем разам”. “Сядайце, паехалі”, — прапануе ён у адказ. І так мы, як “палякі”, дабраліся да Кракава. Тады працавала камісія па рэпатрыяцыі, якая накіроўвала людзей на “землі одзысканэ” (“нованабытыя землі”), былыя нямецкіятэрыторыі, далучаныя да Польшчы. І вось мы тады паехалі ў Еленію Ліпніцу. Я тады ўладкаваўся працаваць у міністэрства “зямель адзысканых”. Там добра мне было...
— І доўга Вы так хаваліся?
— І так да 1949 году. А пасьля выйшлі на мяне...
— А што было з гэтымі хлопцамі з “Дальвіца”?
— Яны іх таксама арыштавалі. Мы ў розных месцах жылі. Фарботка ўтапіўся ў Нёмане, у Любчы, ужо пасьля вяртаньня зь лягероў...
— А пра Ігара Будахоўскага што Вы ведаеце?
— Гэта мой вельмі добры сябра. Ведаю, што ён дзесьці ў Беларусі жыве.А як знайсьці яго, ня ведаю. Сіўко мне казаў, што Будахоўскі жыве. А я яго спаткаў у Польшчы. Будахоўскага там таксама арыштавалі.
— А пра Міхася Зуя што можаце сказаць?
—Я зь ім карэспандэнцыю вёў. Ён памёр у Аўстраліі, пакінуў двух дзяцей. Гэта ж я яго ажаніў, мая гэта праца! Ён піша: “Ты часта езьдзіш у Польшчу...”. Даў мне адрас у Лорэнге. Там была дзяўчына-беларуска, якая туды пераехала. “Паедзь, паглядзі, што гэта за дзяўчына, ці яна вартая мяне”, пісаў Зуй. Аў Аўстраліі можна было завочна вянчацца. І яна паехала туды, але Зуй ёй неспадабаўся. І ён, каб дзяўчына там не загінула, пазнаёміў яе зь нейкім хахлом, і яна выйшла за яго замуж. А да таго гэтая беларуска пазнаёміла Зуя зь іншай “полькай”. І гэтыя дзеці ў Зуя ад яе.
— А вы ведаеце, што ён да 1948 году хаваўся ў Польшчы?
— Гэтага я ня ведаю.
— Вернемся да “Дальвіца”. Раскажыце, як Вы ў яго трапілі?
— У “Дальвіц” я трапіў пасьля таго, як наш швадрон эвакуяваўся з Наваградку. Я ехаў на адной машыне з Б.Рагулем, на “Татры”. Акрамя нас, у ёй яшчэ была яго будучая жонка й Васіль Рагуля-старычок, былы сэнатар польскагаСойму. З Наваградку я выехаў на матацыкле, але пасьля мяне заўважыў Барыс:“Садзіся, — кажа, — у мяне месца ёсьць”. Так мы прыехалі ў Горадню, перайшлі мост, і там нас спаткаў Родзька.
— Ён адзін быў?
— Ён быў адзін. І нас усіх накіравалі ў Варшаву, дзе мы былі 3-4 дні, і за тры дні перад пачаткам Варшаўскага паўстаньня мы паехалі ў Дальвіц. Інакш бы там загінулі... Вось так я туды трапіў.
— Сп. Мікола, якія інструктары былі ў батальёне?
— Інструктары былі беларусы. І я сам быў інструктарам, бо быў ужо афіцэр, лейтэнант.
— Чаму вучылі?
— Вучылі разьведцы, мінаваньню, радыёсправе й шмат іншаму.
— Кожны мог працаваць на рацыі?
— Ня кожны. Там былі адмысловыя групы, якія школіліся на радыстаў. Наогул, нас усіх шыкавалі даволі грунтоўна. А Вайтовіча адправілі на разьведку...
— А хто яго адпраўляў у Беларусь?
— Барыс Рагуля.
— Калі Вы ўпершыню спаткаліся зь Вітушкам?
— Вітушка прыехаў да нас у Дальвіц трохі пазьней.
— Як ён выглядаў?
— Ён быў невысокага росту, меў прыемны твар. У скуранцы быў з пагонамі маёра.
— Ён меў “Жалезны крыж”?
— Ня меў, у аднаго толькі Родзькі ён быў. Аж да дэсанту Вітушка быў сярод старшага афіцэрства. А я тады быў афіцэр “новасьпечаны”. Толькі далімне гэтую рангу. Вось я больш і сябраваў з сваімі сяржантамі. Але да мяне падышлі й сказалі: “Тваё тут ня месца. Ты ідзі ў афіцэрскі корпус”. Вось так.
— Хто сфармаваў групу Вітушкі?
— Наша кіраўніцтва.
— А хто, Геруліс?
— Геруліс толькі ўсё падтрымоўваў. Ён быў начальнікам зь нямецкагабоку. А ўсё рабілі Родзька і Рагуля.
— Каго Вы памятаеце з дэсантнікаў Вітушкі?
— Памятаю Мішу Шунько, бо зь ім вучыўся. Прапаў ён недзе.
— А Грыгарцэвіча памятаеце?
— Не памятаю. Ведаеце, я ўжо ня ўсё памятаю...
— Гэта былі ўсе наваградзкія хлопцы?
— Усе наваградзкія, так. Праўда, былі яшчэ з поўначы, адсюль, ад Глыбокага. Бо ў нас, у “Дальвіцы”, быў падзел на дзьве групы: “Паўднёвая” і “Паўночная”. Першая — гэта наваградчане й іншыя з тых мейсцаў, а другая — хлопцы з Глыбокага, Полацку, Віцебску.
— А са Слоніма былі хлопцы?
— Са Слоніма ня памятаю.
— Што было перад адпраўкай? Калі Вам сказалі, што ляціце на Беларусь?
— Калі падабралі групу, нас аддзялілі ад усіх астатніх і рыхтавалі.Тлумачылі, якое мы маем заданьне на Беларусі, што мусім рабіць. І ўсё былоарыентавана на тое, што вайна скончыцца, але яна прыйдзе зноў. І мы павінны былі падрыхтаваць народ, каб пасьля было на што абапірацца...
— А які псеўданім Вы атрымалі?
— Ніякага псеўданіма ў мяне не было.
— А ў БНП Вы былі?
— Быў.
— А там быў нейкі псеўданім?
— Я не памятаю, але, здаецца, ня браў ніякіх псеўдаў.
— А хто Вас прымаў у партыю?
— Мяне прымалі Рагуля, Родзька і, здаецца, Луцкевіч (добра ня памятаю) у лесе, у Дальвіцы.
— Луцкевіч Лявон?
— Не, Юрка, ён быў афіцэрам.
— Як вас узбройвалі перад адпраўкай, што там было?
— Узбраеньне было ў нашай групы надта добрае. Кожны меў пісталет, аўтамат, гранаты.
— Мінамёты былі?
— Ня было. Так што зброя ў нас была на ўзроўні, вельмі добрая.
— Раскажыце, як дэсантаваўся аддзел? Ці гаварыў вам што Вітушка перад адпраўкай ці ў самалёце?
— У самалёце не, бо мы стаялі адзін за адным у шэрагу. Вітушка быў першы, а я — у канцы. І кожны прычэплены быў...
— Вы былі яго намесьнікам?
— Так. Ён быў першым, а я — апошнім, павінен быў даглядаць, каб усё было ў парадку.
— А перад адлётам нічога ён не гаварыў?
— Нічога. Толькі пра заданьне, якое было ў нас.
— Спакойны ён быў?
— Спакойны. Ніхто там асабліва не хваляваўся.
— І што там здарылася, калі Вы павінны былі дэсантавацца?
— Вітушка скокнуў з парашутам першы.
— А хто за ім?
— Я ўжо ня памятаю.
— А маёр Багдановіч якую пасаду ў групе займаў? Ці яго ня было з вамі?
— Багдановіч, лекар, быў у гэтай групе.
— А Гінько Янка быў?
— Ня памятаю...
— Дык у вас парашут сапсаваўся?..
— У мяне парашут выляцеў з упакоўкі. Я гавару немцу, што мой парашут не ў парадку, а той бярэ нож і абразае шнур. Гаворыць: “Яго ўжо немагчыма скласьці”. Я другому хлопцу, што скакаў, аддаў дакумэнты, грошы (а іх я меў шмат), пячаткі савецкія (сельсаветаў і іншых установаў). Усё аддаў яму. Прозьвішча яго не памятаю. Кажу: “Перадай, бо я не змагу ляцець”. Ну і ўсё. Выкінулі ўсіх, а я вярнуўся назад.
Прыходжу, а Родзька ахнуў: “Што такое?!” Ну я расказваю яму, што нас тры чалавекі вярнуліся. Ён кажа: “Ну вось цяпер я табе дам камандзіроўку, паедзеш у Бэрлін да Барыса Рагулі. Чаму Барыс нас кінуў?”. Ён ужо пачаў на Барыса гаварыць...
Я гавару: “Добра”. І мне далі на два тыдні адпачынак. Я ўзяў камандзіровачныя, паехаў у Бэрлін, спаткаўся там з беларусамі. Мне кажуць, што Барыса ўжоняма, ён ужо ў дывізію Зыглінга паехаў. У Беларускай Цэнтральнай Радзе мне кажуць: “Едзь туды”. Я туды, праўда, і паехаў. Там спаткаўся са шматлікімібеларусамі, яны былі з паліцыі, з нашага аддзелу былі.
— А Рагулю сустрэлі?
— А Барыса якраз ня было. Кудысьці ён паехаў. І вось пабыў там і вярнуўся назад.
— І што Родзька Вам сказаў?
— Ну я яму распавёў, што такая справа. Так ён кажа: “Ну што ж, давай будзем працаваць далей”. І так я быў у “Дальвіцы” да самага канца, пакуль нас усіх не разагналі...
— А калі Вы езьдзілі за архівам у Рыгу?
— У 1944 г.
— А хто вам даваў заданьне?
— Мы ўжо былі не ў Дальвіцы, а ў Вальбушы — пераехалі. І тут прыйшоў загад. Мяне выклікае Родзька і кажа: “Ёсьць загад табе зьявіцца ў Бэрлін, уБеларускую Цэнтральную Раду”. Загад мне і Філіпу Давідчыку. Мы паехалі туды. Там нас сустрэлі Астроўскі, Рагуля, Езавітаў і яшчэ нейкія афіцэры. Іяны кажуць: “Ёсьць такое вялікае вам заданьне. Трэба паехаць у Рыгу і забраць архіў Езавітава. Што вы там знойдзеце каштоўнага, тое бярыце”. Сёньня,гледзячы на той час, гэта быў рызыкоўны крок — чалавек ехаў проста на сьмерць. Таму што там, каля Рыгі, ужо фронт быў... Нам выдалі ў Бэрліне “жалезныя паперы”...
— А што гэта такое?
— Гэта значыць, што зь нямецкага боку мы атрымалі ўсялякія даведкі,каб нам падчас падарожжа садзейнічалі ўсе улады, каб дапамагалі. Гэта асноўнае, дзякуючы чаму мы і даехалі. Дакумэнты вельмі дапамаглі. Спачаткумы прыехалі ў Шаўляй, а далей патрапілі ў Лібаву. А там нам сказалі, што ідзе карабель зь Лібавы да Рыгі. І трэба ж было нам вярнуцца, куды нам было ехаць?! А мы паехалі туды, селі на гэты карабель. У Рыгу прыплылі. А там ужо быў перакрыты шлях бальшавікамі, мы яшчэ пасьпелі туды перабрацца.
Прыехалі ў Рыгу. Там Бог нас з Давідчыкам выратаваў. Бо мы ў караблі пазнаёміліся з двума нямецкімі афіцэрамі-маракамі. Нам трэба было затрымацца на ноч у жаўнерскім гатэлі, а перад ім стаяў дом маракоў. І вось які лёс. Калімы падыйшлі да іх будынку, гэтыя афіцэры кажуць: “Гэта наш гатэль, наш рэстаран, пойдзем хлопцы, вып”ем, пасядзім, а пасьля пойдзеце, вам тут недалёка — кілямэтар”. Нешта намі кіравала. Мы з Давідчыкам кажам: “Не, сябры, дзякуй вам за запросіны, мы пайшлі”. І адыйшлі ад гэтага гатэлю паўдарогі, чуем: самалёты ляцяць і скідаюць бомбы якраз там, дзе быў гэты гатэль. Мы з-пад бамбёжкі выйшлі і дабраліся да месца, там пераначавалі. Назаўтра праходзілі каля гатэлю маракоў, там усё было разбурана. Вось пайшлі б мы туды і насня было б...
— Як вы знайшлі хату Езавітава?
— Мы мелі адрас настаўніцы, яго сяброўкі. Яна павінна была нас адвесьці да дому, дзе жыў Езавітаў. І мы яе знайшлі, паказалі паперы, расказалі чаму прыехалі. Яна кажа: “Вельмі прыемна”. Паехалі мы на месца, а жыў Езавітаў у вільле на ўскраіне Рыгі. З гаспадыняй дому размаўляла гэтая настаўніца, яна зь ёй ужо была знаёмая — раней наведвала Езавітава. І тая гаспадыня кажа: “Калі ласка, вось яго пакой, рабіце, што вам трэба”. Мы як зайшлі ў пакой, убачылі, што там усе сьцены, шафы ўсе закладзеныя кнігамі. А час у насбыў абмежаваны — Чырвоная Армія абкружала Рыгу, ужо пад горад бальшавікі падыйшлі, але немцы іх адбілі. Вось мы там два дні і дзьве ночы выбіралі кнігі. Ужо не памятаю, якія.
— А дакумэнты?
— І дакумэнты, перапіску ягоную, трошкі асабістых рэчаў узялі. І намужо трэба было ехаць назад. Гаспадыня нам пасадзейнічала і мы зрабілі, зьбілі тры скрыні (паўтары мэтры на мэтар кожная).
— Як вы з гэтымі скрыямі ўправіліся?
— А што нам тады, маладым, гэта было! Адзін бы пацягнуў тыя скрыні... Знайшлі мы аднаго латыша, заплацілі яму грошы і пасьля кажам: “Завязі нас на вакзал”. “Добра”, — адказвае. Прыяжджаем туды, а там ужо ніякія цягнікі неідуць. Стаіць эшалон Люфтваффэ, лётчыкаў. І ходзіць каля яго адзін маёр-немец. Мы да яго падыйшлі: “Вы можа возьмеце нас з сабой?” Ён гаворыць: “Я не магу, у мяне жаўнерамі ўсё занята. Хочаце, вось вагоны ёсьць са зброяй, са снарадамі. Вось на снарады можаце лажыцца і ехаць”. І мы тады гэтыя свае скрыні загрузілі. І даехалі да крэпасьці Лібава, а там ужо нікога не выпускаюць.. Нікога! Асабіста генэрал, начальнік гэтай крэпасьці, дае візу, каго прапусьціць на караблі. Бо там ужо ехаць далей было немагчыма — перакрыта бальшавікамі дарога. Шлях заставаўся адзін — морам, толькі морам. Вось тут нам гэтыя “жалезныя дакумэнты” і дапамаглі. Мы туды прыйшлі, замэльдаваліся, хто мы такія і што робім. Паказалі гэтыя дакумэнты. Ён нам піша рэзалюцыю: “Пагрузіць на першы карабель”. І мы выходзім. А там афіцэры нямецкія плачуць — іх не пускаюць на караблі. І тут яшчэ нам пашанцавала. Калі мы пераходзілі на вакзал, то нямецкія жаўнеры дзесьці некалькі скрыняў гарэлкі знайшлі. Яны ўбачылі, што афіцэры ідуць, і спалохаліся. Але мы кажам: “Ня бойцеся”. Узялі мы сабе нешта 6 паўлітраў гарэлкі. І вось гэтая гарэлка насвыратавала, бо калі мы прыехалі ў порт, мы далі таму немцу, які прапускаў, тры бутэлькі, і ён пагрузіў нашыя скрыні. Апусьцілі кран з сеткаю, туды мы паставілі скрыні, а самі прайшлі на карабель. І так мы дабраліся да Гданьска.
— Не бамбілі па дарозе?
— Не бамбілі, але папярэджвалі нас, каб былі гатовыя да таго, што могуць бамбіць. Дабраліся мы да Гданьска, а адтуль ужо было прасьцей — селі на цягнік і паехалі ў Бэрлін. Зноў туды, адкуль мы выяжджалі, дзе нам загад далі. Тыя ўсе зьдзівіліся: “Адкуль жа вы?” Мы кажам: “А куды ж вы нас паслалі былі, вы ж на сьмерць нас паслалі!”
— А з кім вы спаткаліся па прыезьдзе ў Бэрліне?
— Тыя ж самыя людзі былі. Сярод іх быў і Езавітаў. Ён нас абняў. Мы ж яго рэчы асабістыя прывезьлі: кашулі, патэфон з пласьцінкамі, сярод якіх была і пласьцінка “Мы выйдзем шчыльнымі радамі!”. Ён вельмі задаволены быў, кажа: “Хлопцы, вы з таго сьвету зьявіліся!”. А я гавару: “Вось бачыце, а як вы так нас з лёгкай рукі камандзіравалі туды?!”…
— Узнагародзілі вас неяк?
— Спачатку нічога не далі. Мы вярнуліся ў “Дальвіц”, у Вальбуш. Празьмесяц пасьля таго далі мне мэдаль беларускі “За воінскую доблесьць” зь мячамі”.
— А што Вы пра Родзьку яшчэ можаце распавесьці?
— Мы з Родзькам часта гулялі ў карты, у брыдж. Рагуля, я, Родзька — гэта старыя карцёжнікі былі. А ў брыдж ня кожны мог гуляць. Як вольная хвіліна была, заўсёды гулялі.
— Якіх афіцэраў “Дальвіца” вы памятаеце?
— Гелду, Будахоўскага, Вітушку, Родзьку, Рагулю, Багдановіча.
— У 1945-ым Міхась Ганько ўжо быў у “Дальвіцы”?
— Быў. Афіцэрам.
— І куды ён пасьля прапаў?
— У Цэнтральную Раду паехаў у Бэрлін. І дзе ён там апынуўся, невядома.
— У канцы, калі раззбройваліся, яго ня было?
— Не было.
— Вы хацелі распавесьці пра Праскі зьезд, які праводзіў Уласаў...
— Гэта было, здаецца, у 1944 годзе. Тады існавалі два кірункі паміж беларусамі. Бо Ўласаў казаў: “Я вас предупреждаю, я воюю за единую и неделимую Россию”. Ну тут украінцы, беларусы, грузіны выступілі: “Як гэта, недзелімую?! А з намі што? Мы хочам сваю дзяржаву мець!” “Мне с вами нет разговора”, — адказаў Уласаў. “Ну ў такім разе і нам з вамі няма пра што гаварыць”, — сказалі яны. Сабраліся і зьехалі.
— А некаторыя беларусы засталіся?
— Няшмат. Гэта тыя, асабліва васточныя, якія згодныя былі на супрацоўніцтва. Там яны і засталіся. А мы з Уласавым так і ня мелі кантакту...
— А Родзька хацеў зь ім кантакт наладзіць?
— Пра гэта мы нічога ня ведалі. Магчыма, ён дзейнічаў іншым шляхам. Атады ў Празе мы з Уласавым не пагадзіліся, і беларускія, украінскія, грузінскія атрады адыйшлі ад яго. Паколькі ён меў кліч “единая и неделимая Россия” і хацеў, каб усё было пад яго камандаваньнем. Я сам бачыў Уласава тады ў Празе. Пасьля ж ангельцы аддалі ўвесь ягоны штаб бальшавікам,а яны іх павесілі...
— На колькі гадоў Вас засудзілі?
— На дваццаць пяць.
— А дзе адбываўся суд?
— У Менску. Маё сьледзтва спачатку пачалі ў Маскве, ужо адтуль мяне прывезьлі ў Менск, у “амэрыканку”. І тут ужо вялі сьледзтва.
— У чым Вас абвінавачвалі?
— Ва ўдзеле ў Саюзе беларускай моладзі, у швадроне Рагулі...
— А пра “банды” ў Вас не пыталіся? Можа яны думалі, што Вы ўсе гэтыя гады партызанілі?
— Не. Мяне толькі запыталіся, ці быў я ў Беларускай незалежніцкай партыі. І куды мне было падзецца, калі сьледчы чытае паказаньні Родзькі, іншых?.. Я кажу: “Быў”. А ён кажа: “А какое задание имел, можешь не говорить,мы и так знаем”.
— Дзе Вы адбывалі зьняволеньне?
— У нас у лягеры ўсе былі 25-гадавікі. Спачатку быў у Альжэрасе (Кузбас), а пасьля перавезьлі нас у Омск. 15 тысячаў палітзьняволеных з усёй Расеі будавалі нафтаперагонны завод, першы ў Сібіры. Калі здавалі, загадалі нампаздымаць курткі, фатаграфіравалі. Булганін прыехаў. І ўсюды пісалі: “Передовая комсомольская стройка”. Мы адзін з другога кпілі: “Вось, брат, камсамольцы”...
Начальнік лягеру быў капітан, франтавік, меў раненьне, чалавекам быў. Ён нам паціху дазваляў на сьвяты прывезьці гарэлкі. А быў у нас такі старшы сяржант, скаціна. І ты ведаеш, што хлопцы зрабілі? Спалілі яго ў катле. Ён усюды лез. І там ужо дамовіліся як яго ўзяць. У кацельні ж цёпла зімою, і там заўсёды гарэлку хлопцы мелі. І вось ён прыйшоў імі камандаваць, а яго раз і схапілі. Кінулі ў кацёл і зварылі. Яго расшуквалі месяцы два, ніяк не маглі знайсьці, дзе ён прапаў, гэты верны сабака. А яго спалілі.
Прыгадваю, што ў лягеры пазнаёміўся з двума савецкімі маёрамі і капітанам, маладымі хлопцамі-лётчыкамі, яны з намі дружылі. Лётчыкі рапавядалі: “Унас жа ў кожнай групе ёсьць нейкі шпіён-скаціна. І вось мы пасьля кожнага палёту мелі тры дні адпачынку. І што рабілі? Пілі ды з жанчынамі гулялі”. І вось, гаворыць, аднойчы напіліся і пачалі страляць па партрэту Сталіна. Адзін другому кажа: “Ты пападзі ў правае вока Сталіну”. Ён два разы стрэліў— міма. “Няўмееш страляць”, — кажа. Узяў пісталет: “Глядзі, заразу нос патраплю”. І патрапіў... Назаўтра іх усіх арыштавалі. І ўсім далі па 25 гадоў.
Як Сталін памёр, стварылі камісію па перагляду справаў. Адвакат быў, які пазнаёміўся з маёй справай і прадстаўляў мяне на камісіі. Я прыходжу ў пакой, дзе сядзела камісія. Адвакат гаворыць: “Перед вами Рулинский Микола”. Кажа, якога я году нараджэньня, якая справа, у чым мяне абвінавачваюць. Пасьля яны гаварылі паміж сабой. Прыгадваю, што ў камісіі быў Палянскі, першы сакратар Омскага абкаму партыі (пасьля ён быў у ЦК). Ён тады кажа:“Ну ясно, это ярый белорусский националист. Что ему дадим?” І паміж сабою радзяцца. Зачытваюць прысуд: “Ограничиться до отсиженного”. А я з 25 гадоў адсядзеў 6 гадоў, бо я меў “зачоты”. Мне гэта падказалі ў лягеры — я ў бухгальтэрыі працаваў, але лічыўся асінізатарам, які атрымліваў год за тры. Бухгальтар “продстала” — гэта быў “туз” у лягеры!
— У якім годзе Вы вызваліліся?
— У 1957-ым. І адразу прыехаў у Вільню. Тут спатыкаліся з сябрамі. Памятаю, што прыяжджаў да нас, у Вільню, Гінько, высокі такі ён быў...
Дыктафонны запіс зроблены ў Вільні 5 ліпеня 1997 г. Захоўваецца ў прыватным архіве Сяргея Ярша.
Публікацыі Пра Міколу Рулінскага
Мілаш Л. “Лёсам падараваная сустрэча” // Голас Радзімы, 1993, № 52, 30 сьнежня;
Мальдзіс А. Лёс архіва Кастуся Езавітава // Беларускі дайджэст (ЗША), 1996, № 10 (34),кастрычнік;
Рулінскі М. Я ратаваў архіў генерала Езавітава [урывак з інтэрвію, публікацыя і ўступ С.Ярша] // Пагоня (Горадня), 1998, № 18, 10 сакавіка;
Ён быў намесьнікам Вітушкі // Ёрш С. Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. Менск-Слонім, 1998, бб. 46-49;
Ёрш С. Успамін пра Віленскую сустрэчу // Голас камбатанта (Слонім), 2000, № 1, студзень;
Мілаш Л. “Яны — нявывучаная старонка гісторыі” // Наша слова, 2000, № 38, 27 верасьня;
Ёрш С. Пра лёс архіву генэрала Езавітава // Беларус (Нью-Ёрк), 2003, № 480, студзень;
С.Ё. In memoriam // Наша ніва, 2003, № 1, 10 студзеня.
Мілаш Л. Гартаючы старонкі жыцця // Наша слова, 2003, № 4, 29 студзеня.
Публікуецца
на сайце з ласкавай згоды Рэдакцыі
Беларускага Рэзыстансу
|
Польскі аўкцыён
