|
 Ліквідацыя беларускага партызанскага атрада на Слонімшчыне ў 1942 годзе
Першы партызанскі атрад на паўночным-захадзе Слонімшчыны быў створаны ў пачатку 1942 г. былым заходнебеларускім камуністам Іванам Юшко. Аднак імя гэтае незаслужана выкрасьленае з гісторыі партызанскага руху.
Іван Юшко паходзіў з хутароў Мошкі, якія знаходзіліся паміж вёскамі Клімавічы і Вострава былога Слонімскага павету (цяпер — Зэльвенскі раён). Праўдападобна, браў удзел у дзейнасьці Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі. Каля 1935 году ён нелегальна перайшоў у БССР і ў родныя мясьціны вярнуўся толькі ў другой палове 1941-га, ужо пасьля прыходу нямецкіх войскаў. Узьнікае думка, што Юшко мог знаходзіцца ў зьняволеньні, адкуль вызваліўся на пачатку вайны. Да вясны 1942 г. Юшко нелегальна жыў у братоў Сьвярэпікаў на хутарах Янава каля в. Едначы на поўначы Слонімшчыны. Па некаторых зьвестках, ён падтрымліваў сувязь з арганізатарам антыфашыстоўскага падпольля, былым актывістам КПЗБ Феакцістам Міско. У канцы 1941 г. Міско праводзіў каля в. Чамяры Слонімскага раёну нелегальны сход актывістаў з мэтай стварэньня антыфашыстоўскага руху. На ім прысутнічаў і І.Юшко з адным са Сьвярэпікаў, які выступаў у ролі правадніка. У 1942 г. Юшко было каля 45 гадоў. Ён ня меў сям’і, яго брат Павал быў забіты немцамі, а сын сястры Кацярыны Ўладзімер партызаніў разам зь ім.
Паводле ўспамінаў былой савецкай партызанкі Марыі Баршынавай, зародакатраду Івана Юшко стварыўся яшчэ ў лютым 1942 г. У вёску Голі, што на поўначы Слонімшчыны, тады прыбылі “настаўнік зь вёскі Галынка” і Міхаіл Кухарчыкзь в. Клімавічы. “Настаўнік”, верагодна, Іван Юшко, агітаваў былых савецкіх акружэнцаў і мясцовую моладзь арганізоўваць партызанку. Прычынай такога раньняга, яшчэ зімою, сыходу ў лес былі чуткі пра магчымы вываз у Нямеччыну акружэнцаў-чырвонаармейцаў, якія жылі па вёсках. Да Юшко і Кухарчыка далучыліся 9 былых байцоў Чырвонай Арміі з Голяў, іх група знаходзіласяў лесе недалёка вёскі. А ўжо вясной у партызанскі атрад масава пайшла вясковая моладзь. Паводле архіўных дакумэнтаў, у пачатку траўня 1942 г. у “Голенскай групе” (так яе называлі савецкія партызаны, а мясцовае насельніцтва — “атрад Шута”) налічваўся 21 чалавек і яны займаліся зборам зброі.
Вэрсія Івана Крынчыка крыху адрозьніваецца. Напярэдадні Вялікадня 1942 г. І..Юшко сабраў і ўзброіў 16 “дабраахвотнікаў-аднадумцаў”. Атрад спачатку меў базу каля в. Едначы, а пасьля перайшоў у раён Дубраўкі і Вострава. Ягоныяшэрагі імкліва павялічваліся, пачаліся баявыя акцыі.
Паводле архіўных даных, да канца траўня 1942 г. атрад Юшко зрабіў напад на паліцыйны пастарунак у в. Галынка, на маёнтак Рэпнічы (у апошнім выпадку захопленую скаціну і хлеб раздалі сялянам), разьбіў некалькі пунктаў прыёмуў насельніцтва малака. І.Крынчык дадае, што былі зьдзейсьненыя пасьпяховыя напады таксама на Сынковіцкі сьпіртзавод, пастарункі і ўправы ў Сянькоўшчыне і Дзярэчыне. Пры ўзяцьці Дзярэчына Юшко быў паранены ў левую руку. Да канца чэрвеня 1942 г. у ягоным атрадзе было ўжо больш 100 партызанаў.
Паводле “Баявой справаздачы пра партызанскі рух Ленінскай партызанскай брыгады з 12.01.1942 г. да 15.07.1944 г.”, у гэты час у кіраўніцтве атрада здарыўся канфлікт. “Бытавая разбэшчанасьць, няўменьне кіраваць узброенай сілай, апалітычнасьць, прапаведваньне нацыяналістычнай варожасьці з боку камандзіра Юшко выклікала супрацьдзеяньне збоку камандзіраў Чырвонай Арміі і савецкіх работнікаў, выхаваных у пачуцьцях абавязку да Савецкай Радзімы. Так адбыўся разрыў групы Юшко на трыгрупы”, — чытаем у дакумэнце. Адна з групаў пад камандаваньнем старшага лейтэнанта Барыса Булата адыйшла ў бок Дубараўскіх лясоў, групаПаўла Булака пайшла ў лес “Буралом” каля Вострава. Група Юшко засталасяна месцы.
М.Баршынава таксама прыгадвае пра канфлікт, які адбыўся ў атрадзе Юшко. Акружэнцы-“васточнікі” на чале з Александровым вырашылі аддзяліцца ад мясцовых партызанаў. Частка беларусаў пасьля гэтага вярнулася ў вёскі, іншыя засталіся зь Юшко і Кухарчыкам. Верагодна, адбылося гэта яшчэ ў траўні 1942 г. каля в. Голі. Група Александрова тады засталася на месцы, стварыўшы базу на хутары Ракавіца, а Юшко павёў сваіх партызанаў на паўночны-захад, да в. Вострава. Другі ж канфлікт у І.Юшко здарыўся ўжо напрыканцы чэрвеня — у пачатку ліпеня 1942 году з Булатам, Булаком і іншымі.
Згаданая намі партызанская справаздача нічога не паведамляе пра лёс Юшко і ягонага атрада. Вядома, што 10 ліпеня 1942-га адбылася нарада камандзіраўсавецкіх партызанскіх групаў, на якой быў створаны атрад з камандзірам Б..Булатам (П.Булак быў ягоным памочнікам). Наступны сход адбыўся 28 жніўня, і тады атрад Булата налічваў ужо каля 300 партызанаў. І.Крынчык паведамляе, што ў канцы лета 1942 г. Булат і Булак, “уступіўшы ў змову”, адхілілі Юшко ад камандаваньня атрадам. Яму, нібыта, закідалася тое, што ён “бярог людзей”, быў “малаактыўны”. “Партызаны паважалі Івана і амаль усе перайшлі да І.Юшко”, піша Крынчык. Пасьля гэтага Булат і Булак запрасілі яго на перамовы. Юшко пагадзіўся і прыехаў на перамовы толькі з адным сваім ад’ютантам Фёдарам (“васточнікам”, прозьвішча невядомае). Падчас перамоваў у раёне в. Вострава Іван Юшко быў забіты, а ягоны ад’ютант, адстрэльваючыся, здолеў адарвацца ад пагоні (пазьней ён пойдзе кудысьці на ўсход і лёс яго невядомы). Атрад Юшко быў зноў падначалены Булату і Булаку, але частка партызанаў з гэтым не пагадзілася і яны разыйшліся па хатах.
Па іншых зьвестках, савецкія партызаны зьнішчылі і ня толькі камандзіра, але і ўвесь партызанскі атрад Юшко. Пра гэта сьведчыць былы баец савецкага партызанскага атрада імя Панамарэнкі Мікалай Праўдзік. Паводле М.Баршынавай, беларускіх партызанаў савецкія палічылі “дэзерцірамі”, закідалася ім і жаданьне дзейнічаць самастойна. Абвергнуць альбо пацьвердзіць гэты факт пакуль немагчыма. Застаецца няяснай і палітычная арыентацыя Івана Юшко: альбо ён, праз Ф.Міско, падлягаў Берасьцейскаму антыфашыстоўскаму камітэту Язэпа Ўрбановіча, альбо дзейнічаў самастойна, альбо патрапіў пад уплыў грамадоўцаў, якія ў 1942 годзе арганізоўвалі нацыянальны партызанскі рух. Паводле эміграцыйных крыніцаў, на поўначы Слонімскага і на поўдні былога Казлоўшчынскага раёну ў 1942-43 гг. дзейнічаў беларускі нацыянальны партызанскі атрад атамана Лявона, які пазьней быў падначалены савецкаму кіраўніцтву (Стасевіч Ю. Беларуская Народная Партызанка // Беларускі голас (Таронта), 1975, № 230, люты), а атрад Юшко ня згадваецца..
Андрэй Турук, г. Слонім
Крыніцы:
“Баявая справаздача пра партызанскі рух Ленінскай партызанскай брыгады з 12.01.1942 г. да 15.07.1944 г.”. Нацыянальны архіў РБ;
Ёрш С. Партызан па мянушцы “Шут” // Газета Слонімская, 1997, № 28, 12-18 сьнежня;
Крынчык Іван. Арганізатар партызанскага руху быў па-здрадніцку забіты. Рукапіс ад 25 верасьня 1997 г., захоўваецца ў прыватным архіве аўтара;
Інтэрвію зь Мікалаем Праўдзікам. Слонім, 1 сакавіка 1997 г. Аўдыёзапіс захоўваецца ў асабістым архіве аўтара;
Інтэрвію з Марыяй Баршынавай. Слонім, 2 сакавіка 1997 г. Аўдыёзапіс захоўваецца ў асабістым архіве аўтара.
Публікуецца
на сайце з ласкавай згоды Рэдакцыі
Беларускага Рэзыстансу
|
Польскі аўкцыён
