Асобныя публiкацыi прадстаўнiкоў польскай iнтэлiгенцыi Беларусi i Лiтвы ў пецярбургскай газеце “Русь” (у iх лiку артыкулы Элiзы Ажэшка) дазваляюць паразважаць наконт адносiн вярхоў польскага грамадства да беларускага руху. А гэтае пытанне ў сваю чаргу закранае цiкавую праблему аб умовах, у якiх iшло “беларускае адраджэнне” пачатку XX ст.

               Пасля частковай адмены ў пачатку рэвалюцыi 1905 г. нацыянальных абмежаванняў на Беларусi i Лiтве шматнацыянальны край быццам абудзiўся. Амаль усе народы Беларусi i Лiтвы былi захоплены працэсамi нацыянальнага адраджэння. I вярхi польскага насельнiцтва раптам адчулi, што знаходзяцца ў шматэтнiчным грамадстве. Паступова ўсё больш значнае месца ў iх дзейнасцi набывае беларускае пытанне. Адносiны да беларускага нацыянальнага руху з боку польскiх землеўладальнiкаў, iнтэлiгенцыi, каталiцкага касцёлу адчуваюцца ў падыходах да самых розных праблем культурнага, эканамiчнага, палiтычнага i рэлiгiйнага жыцця. Гэта праблемы мовы касцёльнага набажэнства, аграрнае пытанне, земскае пытанне i iнш.

               Легалiзацыя культурнай i палiтычнай дзейнасцi польскiх землеўладальнiкаў i iнтэлiгенцыi паказала, што сапраўднага адзiнства сярод iх не было. Вiдавочным гэта стала падчас выбараў у 1-ю Дзяржаўную думу. Значная частка прадстаўнiкоў польскага грамадства Беларусi i Лiтвы галоўныя мэты сваёй дзейнасцi звязвала не з Польшчай, а з родным краем. Яны атрымалi назву “краёўцаў“.

               Гэтыя людзi дэкларавалi сваю прыналежнасць да польскай культуры, але калi справа даходзiла да нацыянальнага вызвалення, то польскасць саступала месца краёвай асаблiвасцi. Iх свядомасць у значнай меры вызначалася формулай: gente Ruthenus (або Lithuanus) natione Polonus.

               Вось, што, напр., пiсаў у 1905 г. Р. Скiрмунт: “Акрамя тых, хто ўсiмi сiламi iмкнецца, як да роднай мацi, да Польскага каралеўства, i адзiнак, якiя робяць стаўку на Расiю, сярод шляхты ёсць група людзей, сэрцам i душою адданых сваёй Радзiме — Лiтве i Русi”[1].

               Адразу пасля з’яўлення на грамадскай i палiтычнай арэне “краёўцаў“ стала вiдавочным iснаванне сярод iх значных разбежнасцяў. Мы маем права сцвярджаць iснаванне даволi ўплывовай групы “краёўцаў-кансерватараў“ i актыўную прысутнасць у грамадскiм жыццi невялiкай групы “краёўцаў-дэмакратаў“.

               Сярод землеўладальнiкаў панавалi кансерватыўныя погляды. Для большасцi з iх “краёвасць” абмяжоўвалася рамкамi ўласнага маёнтку. I, выступаючы з пазiцый краёвых iнтарэсаў, яны безумоўна разлiчвалi захаваць сваё пануючае становiшча на Беларусi i Лiтве. У гэты час тон сярод iх задавалi i I. Корвiн-Мiлеўскi, Э. Вайнiловiч, Р. Скiрмунт, С. Ваньковiч, Ч. Янкоўскi i iнш.

               Але былi i iншыя “краёўцы”, якiя прытрымлiвалiся глыбока дэмакратычных поглядаў i змагалiся супраць любога нацыянальнага шавiнiзму, у т. л. i польскага. Адзiн з iх, вiленскi адвакат Т. Урублеўскi падчас выбараў у 1-ю Думу наступным чынам сфармуляваў сваю пазiцыю: “Па пытаннях культуры буду салiдарны з палякамi, а ў палiтычных i грамадскiх справах буду зыходзiць з iнтарэсаў карэннага насельнiцтва, паколькi адчуваю сябе жыхаром Лiтвы”[2]. Найбольш вядомымi дзеячамi краёўцаў-дэмакратаў былi З. Пяткевiч, Л. Абрамовiч, М. Ромер, Б. Крыжаноўскi i iнш. Аднак яны былi заўсёды ў меньшасцi.

               Iншай плынню польскага руху была мясцовая “эндэцыя”. Яе прадстаўнiкi займалi шавiнiстычныя пазiцыi, былi па сутнасцi рупарамi Партыi нацыянальных дэмакратаў (ПНД), адной з наiбольш уплывовых польскiх палiтычных партый. Аб iх поглядах можна мяркаваць на аснове звароту ПНД “Да братоў-палякаў Белай Русi” (1902 г.), дзе размова iшла аб паланiзацыi беларусаў[3]. Пэўная частка польскiх землеўладальнiкаў, iнтэлiгенцыi, каталiцкага духавенства падзяляла гэтыя думкi.

               Не было адназначнасцi i ў дзейнасцi касцёлу. Тут можна знайсцi i “краёўцаў“ i “эндэкаў“, але трэба адзначыць i тое, што асобныя прадстаўнiкi каталiцкага клiру, асаблiва сярод вышэйшага духавенства, кiравалiся, у першую чаргу, iнтарэсамi каталiцызму наогул i мелi ўласны погляд на беларускае пытанне.

               Высвятлiць погляды “краёўцаў“ на беларускае пытанне дапаможа аналiз публiцыстыкi вядомай польскай пiсьменнiцы Элiзы Ажэшка. Яна не стаяла ў баку ад грамадска-палiтычнага жыцця, удзельнiчала ў польска-лiтоўскай палемiцы.

               Вясной 1905 г. пецярбургская газета “Русь” надрукавала артыкул пiсьменнiцы, у якiм яна адстойвала права ўжывання польскай мовы ў грамадскiм жыццi края[4]. Артыкул выклiкаў абурэнне прадстаўнiкоў лiтоўскага руху. Яны абвiнавацiлi Ажэшку ў пагардзе да лiтоўскай мовы, назвалi яе “госцем, якi зневажае гаспадароў“. У лiпенi 1905 г. Ажэшка надрукавала свой адказ. Вось некаторыя радкi з яго: “...Аб першынстве польскай мовы перад iншымi ў маiм артыкуле няма нiводнага слова. Аб магчымасцi такога першынства, аб тым, каб дамагацца яго, нiколi не пiсала... таму, што з’яўляюся гарачай i даўняй прыхiльнiцай роўнасцi ўсiх людзей, народаў i моваў. Законы, па майму мяркаванню, не павiнны нi ўздымаць, нi прынiжаць мовы, нi падштурхоўваць, нi затрымлiваць iх развiццё. Адзiнай перавагай, якая можа быць у мовы з’яўляецца перавага культурная, г. зн. больш высокi ўзровень унутранай апрацоўкi (духоўнага развiцця) i большая вага створанай на ёй лiтаратуры. У свеце пастаянна адбываюцца падзеi, калi асобныя мовы з прычыны агульнай перавагi выходзяць наперад i ахоплiваюць шырокiя прасторы думкi i творчасцi, аказваюць больш моцны ўплыў. Але такое першынство, якое з’явiлася як вынiк працы i творчасцi, нiчым iншыя мовы не прынiжае...

               ...Аўтар артыкулу назваў мяне “мiлым госцем” края. За эпiтэт дзякуй, але звання, з якiм ён звязаны, не прымаю. Я з’явiлася ў гэтым доме 500 гадоў таму, i няма на свеце законаў, якiя б чалавека, пражыўшага ў доме столькi гадоў, усё ж лiчылi госцем. Акрамя таго я ўвайшла ў дом не з мечом i полымям, а з крыжом i пiсьменнасцю. I за гэты час выканала шмат карыснай i патрэбнай працы...

               ...Не будзем паўтараць старыя чалавечыя памылкi, не будзем кiдаць зерне нянавiсцi, якая нiчога не стварае, не будзем узаемна папракаць i абвiнавачваць адзiн аднаго. Лепш напiшам на нашым агульным сцягу старажытны, але заўсёды актуальны заклiк сяброўства i ўзаемнай дапамогi. Хто ведае, цi не будзе гэта больш карысна, нават па практычных вынiках, чым палiтычныя камбiнацыi ў пошуках толькi ўласнай карысцi”[5].

                Думкi пiсьменнiцы, выказаныя на выдатнай польскай мове, многiя палякi ўспрынялi з хваляваннем. Так яны ўспрымаюцца i сёння. Але паспрабуем паглядзець на ўсё гэта вачыма жыхароў краю пачатку XX ст. I паспрабуем зразумець, чаму лiтоўскiя дзеячы не адрэагавалi на заклiк сяброўства i ўзаемнай дапамогi, як не ўспрынiмалi яны (а беларусы таксама) аналагiчных зваротаў iншых польскiх аўтараў.

               Прычыны гэтага хавалiся, у першую чаргу, у самой пазiцыi краёвай польскай iнтэлiгенцыi. Яна бачыла вытокi распаўсюджвання польскай культуры на Беларусi i Лiтве толькi ў больш высокiм яе ўзроўнi, у тым, што яна несла з сабою ўзоры палiтычных свабод польскага народу. Нiякай вiны палякаў у апалячваннi лiтоўцаў i беларусаў няма, тлумачыў вядомы публiцыст Л. Васiлеўскi. Наадварот, польскiя дзеячы лiчылi, што на Беларусi i Лiтве разгортваецца барацьба цывiлiзаванага Захаду i “барбажынскага” Усходу. I якраз польская культура здавалася iм носьбiтам еўрапейскай цывiлiзацыi. Яны апалагiзiравалi Рэч Паспалiтую, лiчылi яе польскай дзяржавай, якая, на iх думку, прынесла Беларусi i Лiтве адну толькi карысць.

               У дыскусii з Ажэшка лiтоўскiя дзеячы (у далейшым i беларускiя ў аналагiчных дыскусiях) адчувалi тое, чаго не адчувала сама пiсьменнiца. Заклiкаючы да роўнасцi, яна выступала, як старэйшая сястра ў спрэчцы з малодшымi неразумнымi братамi. Вiдаць, не выпадкова ў сваiм лiсце ад 22 чэрвеня 1906 г. яна называе беларусаў i лiтоўцаў “народзiкамi”[6]. Вытокi гэтай знявагi ў пачуццi сваёй прыналежнасцi да больш высокай культуры.

               Прадстаўнiкi беларускай i лiтоўскай iнтэлiгенцыi добра разумелi, што заклiкi да роўнасцi, да зблiжэння нацый — гэта толькi словы, а справамi можна лiчыць актыўнае супрацьдзеянне ўвядзенню лiтоўскай i беларускай мовы ў касцёльнае набажэнства. I вось што адказаў польскiм апанентам адзiн з прадстаўнiкоў  лiтоўскага руху А. Якшцiс: “Мы глядзiм на палякаў не вачыма Мiцкевiча i бачым, што iх мэтай з’яўляецца культурная перамога над намi, знiшчэнне нашага руху, пашырэнне польскасцi на Лiтве”[7].

               I сапраўды, заклiкаў i зваротаў аб неадходнасцi дапамагаць беларусам шмат. Але iх аўтары хiтравалi. Галоўных праблем — панавання польскага памешчыцкага землеўладання, польскай мова набажэнства ў касцёле — яны не закраналi. Гэта можна зразумець. I першае, i другое ў доўгiя гады ганенняў успрымалася польскiм грамадствам у якасцi краевугольнага каменя польскiх пазiцый на Беларусi i Лiтве. I вось, каб быць да канца паслядоўнымi ў абвешчаных дэмакратычных прынцыпах, трэба было згадзiцца на аграрную рэформу, якая б уключала ў сябе адчужэнне памешчыцкiх земляў i на ўвядзенне беларускай мовы ў набажэнства. Пайсцi на гэтыя ахвяры яны не здолелi. “Краёвасць” у кансерватыўным выкананнi ў дачыненнi да беларускага пытання перажывае крызiс.

               “Краёўцы-дэмакраты” выступалi з iншых пазiцый. Яны былi прыхiльнiкамi сапраўднай роўнасцi нацый, заснаванай на шырокiх дэмакратычных правах i свабодах. Яны неаднаразова выказвалiся ў падтрымку беларускага i лiтоўскага нацыянальнага рухаў. Аднак яны заўсёды былi ў меншасцi.

               Падводзячы некаторыя вынiкi i абапiраючыся пры гэтым на аналiз вiленскага польскага руху пачатку XX ст., на вывучэнне архiўных матэрыялаў, звязаных з дзейнасцю польскiх палiтычных партый i арганiзацый i ўспамiны дзеячоў польскага руху, можна сцвярджаць наступнае: негледзячы на разбежнасць поглядаў “краёўцаў-кансерватараў“ i “эндэкаў“ на беларускае пытанне, на спрэчкi памiж iмi, мэта iх дзейнасцi была аднолькавай — не толькi захаваць, але i ўзмацнiць пазiцыi вярхоў польскага грамадства на Беларусi i Лiтве. Але, калi “эндэкi” разлiчвалi дамагчыся гэтага праз барацьбу з нацыянальнымi рухамi iншых народаў, то “краёўцы-кансерватары” лiчылi, што трэба iсцi праз дэклараванне роўнасцi i братэрства ўсiх народаў, пашыраючы пры гэтым ужо заваяваныя пазiцыi ў эканамiчным, рэлiгiйным i культурным жыццi края. Магчыма, што ў гэты перыяд беларусы, украiнцы i лiтоўцы наогул не ўспрымалiся як асобныя нацыi. “Для iх (палякаў. — А.С.) украiнцы, беларусы, лiтоўцы з’яўляюцца толькi этнаграфiчным матэрыялам, з якога як кураняты з яйка праклюнуцца з часам сапраўдныя палякi,”— зазначаў лiтоўскi друк[8].

               Каталiцкi касцёл, выкарыстоўваючы тыя магчымасцi, што давала рэвалюцыя, iмкнуўся ўмацаваць свае ўласныя пазiцыi i пры гэтым заставаўся моцным фактарам паланiзацыi. Аднак пазiцыя бiскупаў Ропа i Данiшэвiча, якiя марылi аб пашырэннi каталiцызму, не звязваючы яго нi з якай нацыянальнасцю, супрацьстаяла русiфiкатарскай палiтыцы i спрыяла пашырэнню нацыянальных настрояў сярод беларусаў-каталiкоў.