Каяловiч нарадзiўся 20 верасня 1828 г. ў мястэчку Кузнiца (зараз Kuźnica Białostocka, у Польшчы), якое належала тады да Гродзенскай губернi. Яго бацька — выпускнiк Галоўнай духоўнай семiнарыi пры Вiленскiм унiверсiтэце — быў святаром у мясцовым унiяцкiм прыходзе (у 1828—1839 гг.), а потым у прыходзе праваслаўным. Працяглая хвароба i смерць бацькi (у 1840 г.) паспрыялi таму, што малады хлапчук запазнiўся з навукай. У 1841 г. ягоная мацi аддала сына вучыцца ў духоўную школу ў Супрасль. Мiхаiл скончыў яе ў 1845 г., а далей працягваў вучобу ў Вiленскай семiнарыi. Быў ён адным з лепшых вучняў. Узнагародай за гэта было накiраванне на далейшую вучобу за кошт дзяржавы у Пецярбургскую духоўную акадэмiю, якую Каяловiч выдатна скончыў у 1855 г., а праз год атрымаў у ёй пасаду загадчыка кафедры параўнальнай тэалогii. З 1858 г. Каяловiч загадчык кафедры гiсторыi Расii.  Памёр ëн 23 жнiўня 1891 г. ў Пецярбурзе, дзе i быў пахаваны ў прысутнасцi прадстаўнiкоў вышэйшага праваслаўнага духавенства, вучоных, выкладчыкаў, студэнтаў i iншых слаёў грамадскасцi. Сяргей Карскi прысвяцiў нябожчыку верш, якi  апублiкавалi “Литовские епархиальные ведомости”.

Мiхаiл Каяловiч па сваiх поглядах  быў блiзкi да панславiстаў, прапагандаваў iдэi лiберальна-памяркоўнага кiрунку заходнерусiзму. Закранаў пытаннi этнагенезу i этнiчнай гiсторыi, беларусаў, рускiх, лiтоўцау i iнш. Беларуская народнасць, на яго погляд, склалася ў X—XI ст. з плямёнаў крывiчоў i дрыгавiчоў. Каяловiч адзначыў пэўную рознiцу памiж усходнiмi i заходнiмi беларусамi, што тлумачыў вынiкамi мiжэтнiчных кантактаў з лiтоўцамi i палякамi  ў XIV—XVIII ст., а таксама палiтыкай акаталiчвання i апалячвання ў Рэчы Паспалiтай. Далучэнне Беларусi i Украiны да Расii ў канцы XVIII ст., на думку Каяловiча, адрадзiла старарускае адзiнства. Адмаўляў беларусам, лiтоўцам i ўкраiнцам у праве на нацыянальнае самавызначэнне, нягледзячы на тое, што сам паходзiў з беларускай сям’i. У артыкуле “Аб этнаграфiчнай мяжы памiж Заходняй Расiяй i Польшчай “ ён пiсаў: “Мы не держимся той теории, что всякая народность должна составлять особое государство. Такую теорию мы считаем деспотичною и очень злосчастною. Но, вероятно, мы не погрешим против истины и против науки этнографии, если скажем, что сильные народности, составляющие уже государства, могут, способны привлечь к себе свои родныя части, оторванныя от них несчастными обстоятельствами. Поэтому мы думаем, что эта последняя судьба ждет и те непольские группы, которыя находятся в Царстве Польском. Им естественно тянуть к России”.

Каяловiч прапанаваў выправiць мяжу галоўным чынам за кошт далучэння да Расii часткi тэрыторыi Аўгустоўскай i Люблiнскай губерняў, толькi часткова населеных беларусамi, лiтоўцамi i ўкраiнцамi. “Тогда,— заяўляў Каяловiч,— весь мир увидит, что еще не наступил конец разделов Польши”[1].

Паводле А. Цьвiкевiча, “М. Каяловiч разумеў, што ягонымi развагамi над “Западной Русью” яшчэ не вырашана канчаткова справа яе адраджэння, што ня толькi ў еднасьцi з Расiяй, як i ня толькi ў еднасьцi з Польшчай, ляжыць яе гiстарычны лёс. Ён бачыў, што перад Беларусьсю можа ляжаць яшчэ i трэцi шлях — шлях беларускай асобнасьцi як ад адной, так i ад другой стараны i ўтварэньня з Беларусi нейкага самастойнага цэлага, якое зойме сярод славянскiх нацый самастойнае месца. Перад яго вачыма была гэткая магчымасць, i ён яе баяўся.

Каяловiч змагаўся процi фэдэрацыйнага прынцыпу, але разам з тым вызнаваў яго рацыю; змагаўся за адзiнасьць Расii разам з “Западной Русью”, але разам з тым высока цанiў гiстарычную асаблiвасьць Беларусi. Iншымi словамi, ён стаяў у сваiх канчатковых разважаньнях на ўзьмежку таго, што мы называем этнографiзмам i нацыяналiзмам. Ён старанна адхрышчваўся ад небяспекi пераходу першай стадыi ўсьведамленьня ў другую, баяўся, галоўнае, каб гэты пераход ня быў скарыстаны Польшчай”[2].

Працуючы над гiсторыяй польска-лiтоўскай унii, ён абгрунтоўвае думку, што збавенне нашага краю не ў захадзе, а на ўсходзе, не ў саюзе з лацiнскай Польшчай, але ў саюзе з адзiнавернай Масквой. Кожная старонка з гiсторыi унii давала яму блiскучыя прыклады смерцi Беларусi пад панаваннем Польшчы.

Працы Каяловiча па высвятленню этнаграфiчнай i гiстарычнай беларуска-польскай мяжы былi дастаткова грунтоўныя. Па сутнасцi, толькi ён i П. В. Баброўскi маглi прызнавацца ў той час сапраўднымi аўтарытэтамi ў гэтай галiне. Абодва яны лiчацца “западноруссами”, толькi Баброўскi быў крыху iншага кшталту, не такi напорысты. Каяловiч крытычна ацэньваў атлас Эркерта названы “Атласам правiнцый, заселеных цалкам цi ў часцi палякамi”  (1863, на французскай мове i у 1864 г. па-расiйску са змененай назвай — “Взгляд на историю и этнографию западных губерний России”). Ён пратэстуе супраць самае назвы атласу, выпраўляе недакладнасцi i памылкi Эркерта аб межах i лiчбах рассялення розных плямёнаў, у т. л. межы беларуска-польскiя на захадзе Гродзенскай губернi, па Бугу i Нёмане; правiльна тлумачыць адносiны памiж беларусамi i лiтоўцамi i г. д.

Аднак Каяловiч згаджаецца з грунтоўным недахопам Эркерта, якi ў аснову нацыянальнага акрэслення насельнiцтва Беларусi кладзе веравызнанне.

Паводле Каяловiча, калi беларус па веравызначэннi каталiк, дык ён ужо не сапраўдны беларус, ён ужо не “западнорусс”, а як бы напалову паляк. Каталiцтва ў яго вачах было гiстарычным азначэннем нацыi. Тыя беларусы, якiя ходам гiсторыi прынялi  каталiцтва i якiя нават па яго ўласным прызнаннi захавалi мову i звычаi беларускiя, тым самым ужо выключалiся з лiку беларускага насельнiцтва i аддавалiся Польшчы.

Адзiны, хто ў той час падняў голас супраць гэтай згубнай для Беларусi тэорыi i раскрытыкаваў атлас Эркерта, быў упамянуты Пётр Баброўскi. Хаця ён па iдэалагiчных поглядах таксама “западнорусс”, але ён не згаджаецца з Каяловiчам i з Эркертам, нiбы веравызнанне адыгрывае якую-небудзь ролю ў нацыянальным акрэсленнi Беларусi.

“Адзiнай адзнакай для падзелу насельнiцтва Беларусi на беларусаў i палякаў можа быць мова, — зазначае Баброўскi.— Чым, як не мовай, кiраваўся Эркерт пры размежаваннi беларусаў i палякаў ад украiнцаў. I ў той жа час ён не хоча прыняць гэтага ж прынцыпу для размежавання беларусаў ад палякаў. Нiчога не значыць, што беларусы , па словах Эркерта, не называюць сябе гэтым сваiм iмем. Беларусы, не ведаючы, што яны беларусы, захавалi i ў штодзённай гутарцы, i ў песнях, i ў прыслоўях свае азначаныя нацыянальныя, лёгiчныя формы, свой азначаны характар, свае праявы, звычаi i г. д. Беларус-селянiн, цi будзе ён праваслаўны, цi каталiк, мае свае перакананнi, сваю маральную фiлёзофiю i перадае гэта разам з мовай сваiм дзецям i ўнукам”[3].

Нягледзячы на тое, што меркаваннi Баброускага адпавядалi сапраўднасцi, погляд яго не адразу знайшоў прызнанне ў расiйскай этнаграфii. Нават А. Пыпiн хутчэй схiляўся ў спрэчцы аб беларуска-польскай мяжы на бок Каяловiча, чым на бок Баброускага[4].         

Польская навука падхапiла прызнаннi Эркерта i правадыра “западноруссизма” Каяловiча i залiчвала ўсiх каталiкоў-беларусаў да палякаў. У гэтым сэнсе Каяловiч аказаў дрэнную паслугу расiйскай экспансii на Беларусi, i пазнейшыя эпiгоны яго (як, напр., А. П. Сапуноў) нiколi не маглi яму гэта дараваць.