Iмя Аляксандра Казiмiравiча Сержпутоўскага, выдатнага беларускага этнографа i фалькларыста, добра вядома навукоўцам i даследчыкам нашай культуры. Для мяне ж асабiста гэтае iмя набыло канкрэтны змест на пачатку 80-х гадоў, калi я прыехала ў цудоўны горад на Няве, каб азнаёмiцца з яго славутасцямi. У экспазiцыi “Беларусы” Музею этнаграфii народаў СССР я з хваляваннем чытала назвы знаёмых вёсак, разглядала вырабы нашых продкаў. Тады i даведалася, што ўсё гэта сабраў на пачатку XX ст. А. Сержпутоўскi. У навуковай лiтаратуры часта пiшуць, што ён вывучаў побыт, звычаi i вераваннi сялян Случчыны i Мазыршчыны. Дык вось сучасны Салiгорскi раён i знаходзiцца на сумежжы двух былых паветаў. На поўначы раёна — Жываглодавiчы (зараз Першамайск), мястэчка Вызна (з 1923 г. Чырвоная Слабада), побач — Бялевiчы, радзiма Сержпутоўскага (зараз гэта Слуцкi раён). А на поўднi — добра вядомыя даследчыкам вескi Гоцк, Гаўрыльчыцы, Вялiкi i Малы Рожаны. Трошкi далей, ужо ў суседнiм раёне — Чудзiн i Чучэвiчы. Мне захацелася больш даведацца пра фонд Сержпутоўскага, i я шчыра ўдзячная супрацоўнiкам Музею этнаграфii, якiя дапамаглi мне здзейснiць задуманае.

               Аляксандр Казiмiравiч прыяжджаў у нашую мясцовасць неаднаразова. Так, у 1906 i 1910 гг. ён прывёз адсюль шмат земляробчых прылад працы, цяслярнага i бандарнага iнструменту, прыстасаванняў для палявання, бортнiцтва, рыбалоўства, разнастайнае адзенне i рэчы хатняга побыту. Усё гэта ўяўляе вялiкую цiкавасць для нас, таму што сёння шмат з таго, чым карысталiся раней, знiкла. Я, напр., упершыню ўбачыла "валюшу"— ручную сукнавальню (жалоб з парожкамi, выдзеўбленымi з дубу), "карытца"— дзiцячую соску (у канец маленькага драўлянага карытца ўстаўлена саломiнка, абкручаная анучкай), "свецец"— самаробную жалезную лямпу, люлькi з драўнiннага наросту з драўлянымi цыбукамi — ды хiба ўсё пералiчыш! А колькi новых слоў у дачыненнi да адзення! Тут табе i “корзат” i “капота” (жаночыя безрукаўкi), “каратыш” i “курцiк” (верхняе адзенне), “плаценка” i “сукманiна” (тканiны хатняга вырабу). У Жываглодавiчах i наваколлi Вызны Сержпутоўскi сабраў шматлiкiя ўзоры вышывання (фрагменты кашуль, фартухоў, ручнiкоў), адзенне розных груп насельнiцтва (сялян, шляхты, жыхароў мястэчка). I яшчэ — зрабiў шмат фотаздымкаў. Так, дзякуючы яму мы ўбачылi, як выглядала ў той час драўляная царква ў Вызне, якая каплiца была пабудавана над крынiцай з гаючай вадою, а якая — над каменем з выяваю следа (называлася гэтая каплiца “прошча”, а сам камень —“Божа ножка”). Сержпутоўскi здымаў не толькi вулiцы, хаты, ветракi, могiлкi, але зрабiў шмат групавых, сямейных, асобных партрэтных здымкаў. Ён даў нам магчымасць наблiзiць той час, акунуцца ў яго. Дарэчы, сёння многiя з гэтых здымкаў выкарыстаныя ў экспазiцыi Салiгорскага краязнаўчага музею.

               Вялiкая заслуга Аляксандра Казiмiравiча i ў захаваннi нашага фальклору. У канцы XVIII ст. нарадзiўся ў вёсцы Вялiкi Рожан казачнiк Рэдкi, якi пражыў каля 115 гадоў (1795—1910). Дзякуючы Сержпутоўскаму мы сёння амаль у кожным зборы беларускiх казак прачытаем “запiсана ад Рэдкага”. Даследчык народнай творчасцi выдаў зборнiкi “Казкi i апавяданнi беларусаў-палешукоў“, “Казкi i апавяданнi беларусаў са Слуцкага павету”, “Прымхi i забабоны беларусаў-палешукоў“. Захавалася шмат рукапiсных матэрыялаў, сабраных Сержпутоўскiм у розныя гады.

               Знаёмства з навуковай спадчынай Сержпутоўскага падштурхнула мяне прайсцi яго сцёжкамi, высветлiць, што ў побыце i звычаях мясцовых жыхароў змянiлася, i ў якой ступенi. Некаторымi назiраннямi я i хачу падзялiцца.

               Па-першае, як жа выглядаюць сёння беларусы-палешукi, што можна сказаць пра народны касцюм гэтага рэгiёну — своеасаблiвы “вонкавы пашпарт”? Безумоўна, мясцовыя жанчыны апрануты сёння не так, як у часы Сержпутоўскага. Недзе ў 1930-я гг. вышываныя сарочкi сталi шыць без каўняра i насiць падыспад. Замест традыцыйнага пакрою (з трох полак, з палiкамi — плечавымi ўстаўкамi) стаў пераважаць пакрой з гесткай (какеткай), якую рабiлi на падшэўцы з крамнай тканiны. У фондах нашага музею захоўваецца некалькi такiх сарочак, пашытых у 1930—50-я гг. Цiкава, што ў iх выкарыстаны багата арнаментаваныя рукавы старых кашуль канца XIX i пачатку XX ст. Зверху на вышытыя сарочкi надзявалi “кофту”— сарочку з крамнай тканiны (часцей з паркалю, сацiну, бумазеi), зiмой яшчэ i “сведар”— куплёны цi вязаны ўручную жакет. У канцы 1960-х гг. трыкатажныя нiжнiя сарочкi канчаткова замянiлi ранейшыя вышываныя. Змянiўся i мужчынскi касцюм. Праўда, кашулi з вышыванымi манiшкамi (“манешкамi”) у 1930—40-я гг. яшчэ не хавалi падыспад. У нас захоўваюцца некалькi мужчынскiх кашуль таго часу — з белага паркалю, з настрочанай зверху вышытай крыжыкам манiшкай (асобная дэталь). Ёсць таксама i невыкарыстаныя наборы для кашуль — вышытыя каўняры, каўнерцы (манжэты), манiшкi.

               Але, як вядома, найбольш яскрава адлюстроўвае рэгiянальныя асаблiвасцi адзення жаночы касцюм. I сёння няцяжка пазнаць у горадзе жанчыну, якая прыехала па нейкiх сваiх патрэбах з Гоцка цi Хорастава: спаднiца ў складкi з штучнай шаўковай тканiны яркага колеру, карацейшая, чым у жанчын з iншых вёсак; куртка балоневая; дзве хусткi, верхняя, цяплейшая, напалову ссунутая назад. Дарэчы, у гэтых вёсках iснуе сапраўдны культ хустак. Iх не толькi купляюць у падарунак з любой нагоды, але шырока выкарыстоўваюць у абраднасцi. Так, пры пахаваннi труну абiваюць спачатку белай тканiнай, потым кладуць “капу” (пакрывала), на яе тры-чатыры хусткi — абавязкова пад галаву i пад ногi, адну-дзве — пад бокi. Калi ёсць вялiзная хустка, то найперш засцiлаюць яе, потым дзве меньшыя — пад галаву i пад ногi. Века спадыспаду абiваюць белым, потым у верхняй частцы (над галавой) — хусткай. Так хаваюць i жанчын, i мужчын. Праўда, апошнiм часам мужчынам замест хустак могуць заслаць гардзiннае палатно (запiсана ад Е. I. Валасевiч, 1926 г. нар., i В. П. Нагорнай, 1930 г. нар., в. Гоцк, 1991 г.).

               Галаўныя ўборы жанчын заўсёды адыгрывалi выключную ролю ў характарыстыцы iхняга становiшча. Замужнiм не дазвалялася з’яўляцца на людзях з непакрытай галавой. Цiкава прасачыць, як паступова мянялася функцыя “наметкi” (намiтка — даўнi галаўны ўбор замужняй жанчыны, доўгае вузкае палатно, якое адмыслова “завiвалi”, прыбраўшы спачатку валасы пад чапец). Калi на пачатку XX ст. сталi пашырацца хусткi, намiтку яшчэ доўгi час выкарыстоўвалi ў абрадах. Так, у фондах нашага музею захоўваюцца намiткi 1930-х гг. з Гоцка i Гаўрыльчыц. Яны рабiлiся, “каб сватоў павязаць”. Адна з iх iльняная, другая з паркалю, але ўпрыгожаны яны традыцыйна — вузкi чырвоны геаметрычна-рамбiчны арнамент на канцах, вышыты процягам (“натыканне”), даўжыня — каля трох метраў. Намiткi прыносiлi таксама ў падарунак парадзiхам, адорвалi “бабу”, якая прымала дзiця. Выкарыстоўвалi iх i ў пахавальнай абраднасцi: “Раней, калi хавалi, то пакрывалi нябожчыка палатном вузкiм, або наметкай, на якой вышывалi крыжык. А зарах ужо гардзiну паложаць — путайся потым у ёй. Я-то сама зрабiла сабе пакрывала вузкае з паркалю, нашыла процягам, як раней наметкi” (А. А. Грудзько, 1915 г. нар., в. Гоцк, 1991 г.). Дарэчы, пра “зручнасць” для нябожчыкаў казала i В. Нагорная, калi Е. Валасевiч апавядала мне, што раней ногi проста абкручвалi белымi анучкамi i чырвонымi каснiкамi: “Думаеш зручна? Паразматвалiся, то зараз босыя там ходзяць”. Цiкава, што ў iншых вёсках намiткi, якiя калiсьцi рабiлiся з самага тонкага кружэльнага палатна, выкарыстоўвалi iнакш — мы маем у фондах некалькi жаночых кашуль, пашытых у 1910—20-я гг. з намiтак. Закончыць гаворку на гэту тэму я б хацела, працытаваўшы П. Багатырова: “ ...так как костюм со своими функциями является лишь частью общей структуры бытия, структуры, основывающейся, в частности, на мировоззрении нации, на экономической системе и т. д., то ясно, что искусственно сохранять одну из частей структуры, изменившейся в целом, нельзя. Поэтому все попытки сохранить в той или иной форме старый костюм, когда в общей структуре бытия для этого нет условий, будут безуспешны”[1].

               Але не толькi народны касцюм дадзенага рэгiёну выклiкае цiкавасць. На пачатку XX ст. Сержпутоўскi пiсаў: “В так называемой Полесской Белоруссии, по среднему течению р. Припяти и ее левым притокам... более, чем в других местностях, сохранились древние обычаи, суеверия, предрассудки и старинный уклад домашней жизни”[2]. Пра гэта сведчаць i нарысы даследчыка — “Талака”, “Сябрына”, “Бонда”, “Каўтун” i iнш. Што ж сёння азначаюць гэтыя словы для мясцовых жыхароў?

               Талака, як калектыўная дапамога аднавяскоўцаў, часткова захавалася, але працаёмкiя работы (напр. пабудова хаты), выконваюцца за плату. Сябрына — своеасаблiвае духоўнае радство, заснаванае на сумесным валоданнi пчоламi, пароднай жывёлай, пашай i iнш.— таксама саступiла месца звычайнаму сяброўству. Цiкавыя змены адбылiся са словам “бонда”, якое азначала частаванне сваякоў i суседзяў свежыной, мёдам, садавiнай. Сам звычай, якi, на думку Сержпутоўскага, сведчыць пра агульнасць маёмасцi пры радавым ладзе, застаўся, але слова гэтае не ўжываецца. У адных вёсках яго зусiм забылi, а ў Гоцку, напр., яно замацавалася ў больш вузкiм значэннi: “Бондай у нас называюць карову, якую даюць маладой у пасаг. Мая цётка пайшла замуж у Хорастава, прывяла карову i кажа: “Гэта мая бонда”. Дык з яе смяялiся, бо ў iх так не гавораць, а цётку як празвалi “Бондай”, так да смерцi i насiла гэтую мянушку” (А. А. Грудзько, в. Гоцк, 1991 г.).

               У свой час Сержпутоўскi спрабаваў даследваць прычыны i сутнасць такой з’явы, як каўтун. Сам ён лiчыў каўтун праявай хваробы, уласцiвай Палессю, хаця i пiсаў, што пытанне гэтае навукай канчаткова не высветлена. Амаль не змянiлiся з таго часу i погляды мясцовых жыхароў: “Каўтун? Ён i зараз ёсць. У мяне ў самой галава ўсё балела, косцi ламала, то я думала, можа каўтун якi, пайшла да бабы адной, яна “завязала” i не звiўся. А сястра мая памёрла ад каўтуна. Што нi рабiлi, бабы (знахаркi.— Л. Б.) кажуць, што прырабiлi ёй гэта. Хлопец, за якога яна пайшла, перад тым да другой сватаўся. Вось, кажуць, i прырабiла тая. Сястра мая казала, што як зайшла на двор да маладога першы раз, дык быццам снегам яе абсыпала, пачало трэсцi, а потым i валасы ў каўтун збiлiся. I ў царкве ёй гэты каўтун абрэзвалi, усё роўна нiчога не памагло, так i памёрла. А ў суседкi маёй — вялiзарны каўтун, так i ходзiць з iм, бедная” (А. А. Грудзько, в. Гоцк, 1991 г.).

               Можна было б i далей параўноўваць звёсткi Сержпутоўскага i тое, што я ўбачыла цi пачула ў нашых вёсках. Можна было б узгадаць непiсьменную жанчыну з Вялiкага Рожана Магдалену, якая мае дзiўную звычку рыфмаваць усё што гаворыць, ствараючы часам цэлыя паэмы. Можна было б прасачыць асобныя элементы ўзораў вышыўкi, сабраных Сержпутоўскiм у Жываглодавiчах (зоркi, крыжы ў ромбах, клетках, зубчастыя лiнii) на посцiлках, вытканых там жа ў 1950—80-я гг. Так, для навуковых даследванняў тут можна знайсцi шмат цiкавага. Я ж зрабiла толькi спробу прайсцi сцёжкамi Сержпутоўскага. I хачу адзначыць галоўнае — не гледзячы на ўсе змены, якiя адбылiся ў XX ст., беларуская вёска прываблiвае сваёй традыцыйнай шчырасцю. Сержпутоўскi, як i iншыя даследчыкi, адзначаў: “Белорус отличается добротой и состраданием; у него мягкий, покладистый характер”[3]. Сустракаючыся з беларусамi-палешукамi, заўсёды адчуваеш iхнюю добразычлiвасць, ветлiвасць. Але апошнiм часам бачыш у вачах гэтых людзей сум i занепакоенасць. Чарнобыль ахiнуў сваiм крыллем i поўдзень Салiгорскага раёну. Тэрыторыя трох сельсаветаў адносiцца да зоны дынамiчнага кантролю. Гэта самыя багатыя i цiкавыя ў этнаграфiчных адносiнах вёскi — Гоцк, Хорастава, Гаўрыльчыцы, Вялiкi Рожан i iнш. Цудоўна, што Аляксандр Казiмiравiч Сержпутоўскi ў свой час не прамiнуў наш край, добра, што ў фондах Салiгорскага краязнаўчага музея захоўваецца шмат рэчавых помнiкаў. Але што будзе далей? Сум агортвае душу.

               I ўсё ж закончу словамi нашага цудоўнага паэта i фiлосафа Алеся Разанава: “Чалавечыя цывiлiзацыi — не дарога, якая ведае, куды вядзе, i якая не пакiдае нiкога ў мiнулым, а сляды самотнага падарожнiка: мiж iмi — адлегласць, i з’ядноўваюцца яны мiж сабой не нацянькi, не суцэльнай лiнiяй, а праз таго, хто iдзе i не пакiдае аб сабе iншых сведчанняў, апроч слядоў”[4].