Na terenie Rzeczypospolitej i Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) działały placówki należące do różnych kongregacji kanoników regularnych, zakonu o tradycjach sięgających przełomu IV–V w., a na ziemiach polskich wieku XI[1]. Zakonowi temu nie poświęcano dotąd w literaturze tak wiele miejsca jak innym obserwancjom zakonnym. Na ziemiach wschodnich aktywna była tzw. kongregacja krakowska, wywodząca się z śląskiego Kłodzka, z kanoniami początkowo tylko na terenie diecezji krakowskiej, a od XVII w. także w diecezji wileńskiej i archidiecezji mohylowskiej. Jej pierwszy klasztor w Krakowie ufundowano w 1405 r.[2]

Jeszcze w XV w. w zależności od tego konwentu powołano klasztory w Kłodawie, Kurozwękach, Kłobucku i Kraśniku. Kolejny tak dynamiczny rozwój zakonu nastąpił dopiero z początkiem XVII w., kiedy prepozyt Marcin Kłoczyński (1612–1644) doprowadził do powołania kilku konwentów kanonickich na terenie WKL. W 1629 r. powstała tzw. kongregacja krakowska (Bożego Ciała), zatwierdzona przez Urbana VIII w 1644 r.[3], łącząca wszystkie klasztory z terenu Rzeczypospolitej i WKL[4]. W jej skład wchodziły następujące klasztory: Kurozwęki, Kraśnik, Sucha Beskidzka i nowe placówki na terenach litewskich. I tak, biorąc pod uwagę daty biskupich zatwierdzeń, w 1619 r. z fundacji hetmana wielkiego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza powstał klasztor w Bychowie, kolejny w Krzemienicy w 1620 r. założył kasztelan witebski Mikołaj Wolski, a w 1650 r. podkomorzy litewski Leon Kazimierz Sapieha ufundował konwent w Słonimiu. W 1625 r. biskup wileński Eustachy Wołłowicz założył klasztor w Wilnie. Fundatorem kościoła kanoników na Antokolu w 1668 r. pod wezwaniem św. Piotra i Pawła był wojewoda wileński Michał Pac. Do klasztoru wileńskiego należała też siedziba w Widzach Albrychtowskich (od 1804 r.).

W Bychowie kanonicy mieli kościół pod wezwaniem św. Kazimierza. Kiedy po pierwszym rozbiorze przez ich dobra przechodził kordon graniczny, zbudowano nowy kościół św. Antoniego i Kazimierza w Ozieranach (1772 r.). W archidiecezji mohylowskiej znajdowała się też ich rezydencja w Żurawiczach[5]. Po trzecim rozbiorze Polski kanonicy zmuszeni byli dostosować swoją organizację do zaistniałej sytuacji i tak powstała prowincja litewsko-rosyjska (26 maja 1795 r.), funkcjonowała ona do 1833 r., i wtedy też odbyła się jej ostatnia kapituła. Najbardziej na wschód wysuniętą placówką tej prowincji był klasztor bychowski i jego dependencje.

Generalnie placówki litewskie funkcjonowały do około 1845 r., kiedy skasowały je władze rosyjskie, sam klasztor antokolski zamknięto w 1864 r.

Badania zasobów bibliotek kanoników regularnych stanowią jeszcze ciągle problem otwarty. Dotyczy to zarówno księgozbiorów kongregacji krakowskiej, jak też bibliotek klasztorów prowincji litewsko-rosyjskiej. Zasadniczym problemem badawczym jest baza źródłowa, którą obecnie dysponujemy. Tworzą ją z jednej strony zachowane księgozbiory, z drugiej archiwalia klasztorne, a wśród nich przede wszystkim spisy inwentarzowe tych bibliotek, kroniki, akta wizytacji i kapituł, nekrologi klasztorne, akta personalne, księgi rachunkowe, a także inne kopiariusze i sumariusze dokumentów klasztornych. Poznanie ustawodawstwa zakonnego stanowi podstawę zrozumienia zasad organizacyjnych poszczególnych bibliotek zakonnych. Najistotniejsze teksty to reguła i konstytucje, a także komentarze do nich[6]. Analizując je możemy zaobserwować daleko idące analogie organizacyjne pomiędzy poszczególnymi kongregacjami zakonu[7]. Opracowania dotyczące klasztorów kanonickich spoza kongregacji krakowskiej dostarczają więc także bogatego materiału porównawczego[8].

Prowadzone dotychczas badania pozwoliły zgromadzić informację o szeregu bibliotek kongregacji krakowskiej, zwłaszcza małopolskich. Ich kontynuację stanowią poszukiwania materiałów dotyczących konwentów z terenów WKL zgromadzonych w zbiorach zagranicznych.

W klasztorach kanonickich tradycyjnie kładziono spory nacisk na czytelnictwo, a także na twórczość pisarską. Zapleczem tych działań były biblioteki organizowane przez poszczególne konwenty, różne pod względem wielkości i organizacji, treściowo jednak bardzo zbliżone. Nowe placówki na wschodzie otrzymywały pewną podstawową partię książek z biblioteki macierzystej w Krakowie, były to przede wszystkim liturgika. Przewidywano także wypożyczenia książek do innych domów kongregacji, z końcem XVIII w. kontakt z klasztorami prowincji litewsko-rosyjskiej został ograniczony[9].

Bardzo charakterystycznym przykładem księgozbioru kanonickiego jest biblioteka konwentu w Wilnie. Trudno dokładnie prześledzić sam proces jej powstawania. Najstarsze zachowane w archiwum prowincjalnym wizytacje rejestrujące w inwentarzowy sposób zawartość zbiorów bibliotecznych klasztorów wschodnich pochodzą z końca XVII w., czyli już po około pięćdziesięcioletnim istnieniu wspomnianych fundacji. Są to akta wizytacyjne Marcelego Włoszkiewicza z lat 1692–1697 [10]. Wśród spisów inwentaryzacyjnych całego majątku antokolskiego znajdziemy w nich krótki opis wnętrza biblioteki i katalog zbioru[11], opisany został też zbiór bychowski[12].

Prawie kompletny katalog wszystkich bibliotek kongregacji sporządził w latach 1704–1706 wizytator kanonicki, prawnik i notariusz apostolski, Michał Akwilin Gorczyński. Wśród wykonanych spisów mamy wykaz zawartości prawie wszystkich bibliotek kongregacji[13]. Wymienione katalogi to dzisiaj podstawowe źródła do wiedzy o zawartości księgozbioru wileńskiego zachowane w archiwum prowincjalnym w Krakowie. O bibliotekach w Kurozwękach, Krzemienicy i Słonimiu opisowo wspominają też akta wizytacji dokonanej przez Firmina Szydłowskiego w 1782 r.[14]

Kolejne wizytacje z zachowanymi inwentarzami znajdujemy w zbiorach Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego. Jeśli chodzi o klasztor wileński to akta wizytacji z 1782 r. nie odnotowują właściwie biblioteki. Według księdza A. Borowskiego, «biblioteki inwentarzowej nie masz, lecz tylko zakonników się własna znayduie», wykaz ujął jedynie 32 księgi kościelne (mszały, agendy, antyfonarze i procesjonały)[15]. Trudno zrozumieć takie dane, skoro zgodnie z wizytacjami zakonnymi liczyła w 1697 r. 251 dzieł w 307 tomach, a w latach 1704–1706 324 dzieł w 363 tomach[16].

Następna wizytacja z 1820 r. podaje opis zbioru liczącego już 2197 pozycji[17], pochodzą one głównie z XVIII w. Kolejna wizytacja kościoła i klasztoru kanoników wileńskich z 1828 r., jeśli idzie o bibliotekę odsyłała do wspomnianego wykazu z r. 1820 [18]. Wydaje się, że dane z tych właśnie wizytacji miał Jan Kurczewski, kiedy szacował antokolski zbiór na 2819 tomów[19].

Trzeba też dodać, że spory zbiór mieli też kanonicy w Krzemienicy, w latach 1704–1706 liczył 335 dzieł (363 tomy)[20], w 1735 r.— 650 dzieł[21]. Jeszcze w latach czterdziestych XIX w. poklasztorna biblioteka krzemienicka zawierała 1435 tomów[22]. Przejął je komitet do podziału książek w gubernii grodzieńskiej[23] i według danych Kurczewskiego posiadała już tylko 520 książek[24]. Większy księgozbiór zgromadził również klasztor słonimski, na początku XVIII w. posiadał 293 książki (316 tomów)[25]. Niestety jeśli chodzi o bibliotekę w Bychowie mamy dane tylko z 1697 r. kiedy to liczyła 181 książek w 196 tomach[26].

Pisząc o bibliotekach kanoników na terenach WKL nie sposób pominąć prowadzonej przez nich sieci szkół. Wiadomo, że kanonicy regularni prowadzili cztery — dwie parafialne: w Ozieranach i Słonimiu, oraz dwie powiatowe: w Słonimiu i Widzach[27].

Szybki przyrost księgozbioru widać zwłaszcza na przykładzie Wilna. Wpłynęło na to zorganizowanie w klasztorze studium teologicznego. Za fundatora biblioteki antokolskiej uznaje się Stanisława Koryckiego, przeora konwentu, zmarłego w 1693 r.[28] Wiemy też, że w drugiej połowie XVIII w. bibliotekę, wzbogaconą książkami zakupionymi przez prepozyta Remigiusza Sobieszczańskiego, uporządkował profesor teologii moralnej Walter Wróblewski. Biblioteka kilka razy otrzymywała dary od osób z zewnątrz, na przykład od podczaszego kowieńskiego, członka honorowego Uniwersytetu Wileńskiego, a także byłego dyrektora szkół gubernii grodzieńskiej Józefa Kossakowskiego (obdarował też szkołę w Widzach)[29] i biskupa wileńskiego Dawida Pilchowskiego.

Do biblioteki kanoników w Wilnie przekazano także zbiór dokumentów i bibliotekę zamkniętej w 1832 r. szkoły widzkiej[30]. W 1849 r. przełożony klasztoru w Wilnie Jan Pogorzelski twierdził, że materiały te w r. 1833 ówczesny przeor Tomasz Kamiński oddał prefektowi szkoły powiatowej w Święcianach. Według jego raportu ksiądz Kamiński sam je odwiózł: «Nadto jeszcze i niektóre książki należące do biblioteki antokolskiej były zabrane dla dokompletowania dzieł jak świadczą miejscowi kapłani jeszcze dziś żyjący»[31]. Z r. 1836 zachowało się świadectwo, że dyrektor szkoły w Święcianach odmówił przejęcia biblioteki widzkiej z braku miejsca[32]. Księgozbiór tej szkoły z czasem zresztą wpłynął do Wileńskiej Biblioteki Publicznej (1873 r.)[33].

Zmniejszały się także zbiory wileńskie. W 1847 r. rewizja księgozbiorów klasztornych w poszczególnych diecezjach z nakazu gubernatora wojennego w celu wyeliminowania «politycznie zabronionych» i «nieprzyzwoitych». Nakazano przejrzeć zbiory klasztorów w Wilnie, zarekwirowane miały być przekazywane do Wileńskiej Komisji Szkolnej[34]. Możliwe, że już wtedy zarekwirowano część antokolskiego księgozbioru. Kiedy za udział zakonników w powstaniu styczniowym, niezbyt liczny w XIX w. zresztą, klasztor został skasowany[35], książki częściowo przekazano do dyspozycji kuratorowi wileńskiego okręgu szkolnego, częściowo Seminarium Diecezjalnemu[36]. Na planach budynków zamieszczonych w dokumentach dotyczących kasaty klasztoru biblioteki nawet nie zaznaczono[37].

Warto w tym miejscu dodać, że dzisiaj pozostałości bibliotek prowincji litewsko-rosyjskiej są odnajdywane w bibliotece prowincjalnej w Krakowie, ale niemal szczątkowo. Część książek mogła się tutaj znaleźć zupełnie naturalną drogą, tzn. przywędrowała do Krakowa wraz z zakonnikami. Prawdopodobne jest też jednak odzyskanie niektórych książek na początku XX w., a właściwie rekompensata strat, przez odkupienie dubletów Wileńskiej Biblioteki Publicznej[38].

Analiza zawartości treściowej biblioteki antokolskiej wskazuje na dość typowy charakter księgozbiorów kanonickich, podporządkowanych przede wszystkim celom praktycznym. Najobfitszy dział stanowią dzieła homiletyczne. Uzasadnia to zaangażowanie duszpasterskie kanoników i związane z tym praktyczne podejście do księgozbioru. Kanonicy kładli nacisk na przygotowanie kaznodziejskie, stąd mnogość różnych autorów i wydań kazań, zwłaszcza polskich. Najczęściej pojawiające się nazwiska to: Tomasz Młodzianowski, Franciszek Rychłowski, Ambroży Nieszporkowicz, Fabian Birkowski, Piotr Skarga, Szymon Starowolski, Jan Wolski, Wawrzyniec Rydzewski, Ambroży Nieszporkowic, Paweł Kaczyński czy Józef Męciński. Oczywiście zachowały się wydania Jacka Liberiusza, krakowskiego kanonika, znakomitego kaznodziei okresu baroku — «Kolęda gospodarska» i «Gwiazda morska»[39].

Kultywowanie tradycji kanonickich objawiało się dużą ilością dzieł św. Augustyna, patrona zakonu. W bibliotece znajdowała się oczywiście Reguła św. Augustyna i komentarz do niej autorstwa Piotra Klarety.

Biblia występowała w wydaniach łacińskich i polskich (tłumaczenie Jakuba Wujka), jej studium wymagało gromadzenia konkordancji i komentarzy biblijnych. Wśród autorów literatury egzegetycznej bardzo często pojawiają się autorzy jezuiccy.

Z kazuistyki duszpastersko-moralnej znajdujemy różnego rodzaju katechizmy, a także podręcznikowe wydania książek teologicznych. Koniecznymi dla kanoników były prace z zakresu teologii moralnej, gromadzili więc dzieła Marcina Bonaciny i Hermana Busenbauma. W wileńskim zbiorze znalazły się także prace z zakresu teologii dogmatycznej i praktycznej: Piotra Colleta, Józefa Monscheyna i Alberta Kreczmara. Z zakresu teologii ascetyczno-moralnej korzystano z prac Franciszka Przyłęckiego.

Kolejne spore grupy stanowią pisma innych Ojców Kościoła, książki z zakresu historiografii (prace dotyczące historii własnego zakonu spisywane przez Jana de Nigra Valle, Michała Gorczyńskiego, Jana Matuszewicza) i filozofii, literatury prawniczej (prawa kanonicznego i cywilnego), literatury polemicznej, a także teksty mistyczne i ascetyczne (Tomasz à Kempis, Ignacy Loyola i Ludwik de Ponte), hagiograficzne (dotyczące np. bł. Stanisława Kazimierczyka, św. Jana Kantego i bł. Michała Giedroycia), a również matematyczne, medyczne. Bezpośrednio w pracy duszpasterskiej wykorzystywano także podręczniki poprawnej wymowy i różnego rodzaju prace encyklopedyczne. Stosunkowo niewielki procent zajmuje w zbiorze wileńskim literatura piękna (w bibliotece wileńskiej znajdziemy Johnatana Swifta, Macieja Sarbiewskiego, Adama Naruszewicza).

Pod względem językowym przeważają oczywiście łacina i język polski; ze słowników i gramatyk najczęściej pojawiają się łacińskie, greckie i włoskie. Charakterystyczne jest pojawianie się w zbiorach placówek wysuniętych na wschód książek w języku rosyjskim czy litewskim (dotyczy to zwłaszcza książek szkolnych), a także dotyczących Kościoła wschodniego, jak np. w Wilnie «Wiary prawosławnej» Jana Kuleszy. I jest to właściwie jedyna znacząca różnica miedzy księgozbiorami klasztorów z ziem Królestwa Polskiego.

Na temat losów bibliotek z terenu byłego WKL pisano sporo jeszcze w latach trzydziestych[40], obecnie podejmuje się badania o coraz szerszym zakresie, rejestrując inwentarze, podejmując próby syntezy bibliotekarstwa zakonnego[41]. W tym kontekście badania nad kulturą intelektualną kanoników regularnych stanowią nadal problem otwarty, zwłaszcza jeśli chodzi o poszukiwanie kolejnych materiałów w archiwach zagranicznych, czy śladów ich księgozbiorów[42]. Podkreślając konieczność kontynuowania podjętych badań trzeba zaznaczyć, że biblioteki kanoników regularnych dają doskonałe świadectwo wysokiej kultury umysłowej i materialnej duchowieństwa zakonnego Rzeczypospolitej i Wielkiego Księstwa.

Библиотека монастыря канонников регулярных латеранских в Вильно в XVII–XIX вв. Монастыри канонников регулярных латеранских появились в Белоруссии в 1619 г., когда был построен монастырь в Быхове (фундация гетмана Яна Кароля Ходкевича). В 1625 г. виленский епископ Евстафий Волович заложил монастырь в Вильно. В статье анализируется состав библиотек ордена и прослеживается судьба библиотеки виленского монастыря.