Biblioteki klasztorów słonimskich w świetle zachowanych inwentarzy XVIII–XIX w.

I. Pietrzkiewicz

Zakony męskie i żeńskie działające na terenie Rzeczypospolitej po kryzysie okresu Reformacji weszły w nową fazę rozwoju w drugiej połowie XVI w. po soborze trydenckim. Znaczący przyrost liczby placówek trwał aż do rozbiorów. Około pierwszego rozbioru zakony osiągnęły szczyt rozwoju liczebnego [1]. Przed 1772 r. na terenie Rzeczypospolitej i Śląska działało 30 zakonów męskich i 17 żeńskich [2]. W tym samym czasie jednak rozpoczął się także ich okres schyłkowy, zainicjowany kasatą jezuitów w 1773 r., a zakończony dziewiętnastowiecznymi kasatami (z wyjątkiem Galicji) [3]. Na przestrzeni XVII w. wzrosła ilość placówek zakonnych na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Potwierdzeniem organizacyjnym tego było tworzenie przez poszczególne zakony prowincji rusko-litewskich, choć z natury rzeczy prowincje nie były jednostkami o charakterze terytorialnym. Około 1772 r. placówki zakonów męskich były najliczniejsze w diecezji wileńskiej, z kolei żeńskie, które rozwijały się w znacznie mniejszej skali, były tutaj rzadkością [4]. Istotnymi ośrodkami monastycznymi poza Wilnem były Grodno, Mińsk, Kowno, Nieśwież, Nowogródek i Słonim.

Słonim, wzmiankowany już w XI w., w 1276 r. został przyłączony do Litwy (z 1290 r. stolica księstwa). W 1500 r. nabył prawa miejskie i został siedzibą powiatu, od 1569 r. miejscem sądów ziemskich. W latach 1631–1685 odbywały się tu sejmiki generalne, z kolei w okresie 1795–1796 był stolicą guberni, a od 1796 r. powiatu. W drugiej połowie XVIII w. nabiera znaczenia jako rezydencja Michała Ogińskiego. Warto podkreślić, że od XVII w. Słonim był dużym skupiskiem Żydów, na przełomie XIX i XX w. stanowili oni ponad 70% mieszkańców miasta. Najstarszy znany słonimski kościół katolicki to parafia św. Andrzeja fundowana przez Aleksandra Jagiellończyka w 1493 r. Jego budynek w kształcie z drugiej połowy XVIII w. jest zresztą zachowany do dzisiaj.

Powszechnie wiadomo, że zakony pełniły zawsze różnorodne funkcje religijne, społeczne i oświatowe. Po pierwsze kościoły zakonne były często kościołami parafialnymi (duchowieństwo zakonne przewyższało tu świeckie), po drugie zajmowały się działalnością szkolną. Podstawowy system szkolny w XVI–XVIII ww. był oparty właśnie na kolegiach zakonnych [5]. W organizowaniu szkół powiatowych przodowały zakony męskie. Klasztory żeńskie skupiały się na funkcjach dydaktyczno-wychowawczych i charytatywnych.

W Słonimiu znalazły się placówki reprezentujące różne zakonne grupy typologiczne: mnichów, kanoników regularnych, zakonów żebraczych i kleryków regularnych. Na dobre zagościły tu klasztory bernardynów, kanoników regularnych i dominikanów, a z żeńskich — bernardynek i benedyktynek. Wszystkie wymienione pochodziły z siedemnastowiecznych fundacji magnackich i szlacheckich. W Słonimiu mieli też swój klasztor jezuici, aktywnie od 1608 r. tworzący prowincję litewską. Jak wiadomo, na ziemiach zaboru rosyjskiego Katarzyna II nie pozwoliła na realizację kasacyjnego breve papieskiego z 1773 r., a do ich wydalenia doszło dopiero w 1820 r. Jak dotąd nie udało się odnaleźć materiałów dotyczących tej placówki, wiadomo jedynie, że klasztoru niema już na początku XIX w., a pozostałe zabudowania przejął klasztor kanoników regularnych umieszczając tam prowadzoną przez siebie szkołę powiatową [6]. Przed pierwszym rozbiorem w Słonimiu miały też klasztor klaryski, ale podobnie jak dom jezuicki został zamknięty na przełomie XVIII i XIX w. [7] W 1804 r. w Słonimiu działało pięć klasztorów: bernardynów, kanoników regularnych laterańskich, dominikanów, benedyktynek, bernardynek [8], z czasem dołączyła do tej grupy jeszcze jedna obserwancja żeńska — mariawitki.

Do najliczniejszych domów należał klasztor bernardynów (Ordo Fratrum Minorum de Observantia). Ufundowali go w 1630 r. Andrzej i Katarzyna Radwanowie [9]. W XVII w. zresztą zakon osiągnął szczyt rozwoju, także w prowincji litewskiej św. Kazimierza [10]. Bernardyński kościół św. Trójcy, wybudowany w latach 1639–1645 zachował się do dzisiaj (obecnie cerkiew).

Najstarsze informacje o bibliotece bernardynów słonimskich pochodzą z 1787 r. [11] Zachowało się kilka spisów inwentarzowych jej zawartości zamieszczanych w dekretach wizytacyjnych, z lat: 1798 [12], 1804 [13], 1816 [14], 1820 [15], 1821 [16] i 1822 [17]. W 1816 r. w wizytacji napisano: «Podług inwentarza choć w niewielkiej liczbie ksiąg zostaje w dobrym porządku, pod zawiadywaniem x. Hypolita Turowicza kaznodzieji tego konwentu» (według rejestru z 1793 r.) [18]. Już w 1820 r. w klasztorze zgromadzono 948 książek, były to głównie kazania polskie, prace teologiczne, filozoficzne, retoryczne i historyczne.

Największy przyrost księgozbioru miał miejsce w końcu lat dwudziestych i trzydziestych XIX w. Bernardyni mieli wtedy liczną obsadę i prowadzili w klasztorze szkołę [19]. W 1822 r. księgozbiór osiągnął liczbę 1766 dzieł (oraz wykaz 17 książek przechowywanych w zakrystii kościoła) [20], a w 1830 r. 1858 pozycji [21]. Z zachowanego inwentarza wynika, że zbiory bernardynów były dość stare, a tematycznie ukierunkowane na prace kaznodziejskie ascetyczne, retorykę i filozofię. W tym też czasie bibliotekę słonimską wzbogaciły książki przekazane z klasztoru w Brześciu. W osiem lat później, podczas wizytacji prowincjała litewsko-ruskiego w r. 1838 w klasztorze znajdowało się już 2177 dzieł [22]. W dekrecie wizytacyjnym oprócz 75 książek wykorzystywanych bezpośrednio przy spełnianiu obowiązków liturgicznych znalazł się również opis biblioteki. Wśród «ksiąg kościelnych obrządkowych» odnotowano przede wszystkim: antyfonarze, psałterze, brewiarze, agendy i mszały (w tym jeden «mszał ruski»). W bibliotece zaś głównie dzieła filozoficzne, polskie i łacińskie książki kaznodziejskie, ascetyczne, historyczne, komentarze Pisma Świętego, prace z zakresu retoryki i gramatyki, poezje i pisma polityczne (1386 pozycji). Do spisu dołączono również 67 «Ksiąg regestrów i akt wizyt prowincyalskich» [23]. Osobno umieszczono wykaz «Ksiąg z biblioteki brzeskiey przybyłych do słonimskiey», wśród opisanych tu 791 książek najliczniejsze grupy stanowiły polskie i łacińskie pisma ascetyczne oraz teologiczne [24]. Po r. 1845 księgozbiór zmniejszył się do 1734 dzieł w 2774 tomach [25].

Znacznie mniej wiadomo na temat zbiorów dominikańskich (Ordo Praedicatorum). Klasztor powołano w 1680 r., ufundowali go Krzysztof i Dorot z Pokroszyńskich, zaś kościół pod wezwaniem Michała Archanioła wybudowano w 1760 r. [26] Dominikanie już w 1647 r. dokonali podziału na prowincje polską i litewską (św. Anioła Stróża). Odnalezione do tej pory opisy ich zasobów bibliotecznych nie są zbyt imponujące. W 1819 r. w wizytacjach zapisano: «Biblioteka mizerna, ale w przyzwoitym miejscu ulokowane. Ksiąg w różney materyi jest w ogóle 255» [27]. W raporcie księdza Fausta Ciecierskiego wizytującego prowincję litewską dominikanów mamy dokładniejszą analizę zawartości tych książek, były to więc przede wszystkim pozycje dotyczące kaznodziejstwa, teologii, filozofii oraz prawa kościelnego i świeckiego [28]. Bardzo zbliżone dane pochodzą z roku następnego: 1820 r. w klasztorze było 13 ksiąg kościelnych, a w bibliotece zbiór kaznodziejski, teologiczny i ascetyczny w 235 egzemplarzach [29].

Przyrost biblioteki w następnych latach był niewielki, w 1828 r. wizytacje donoszą jedynie: «ksiąg kościelnych [...] ilość dostateczna» [30], a wizytacja z 1830 r. [31] powtarza dane sprzed dziesięciu lat cytowane już wyżej [32]. Już w 1842 r. zresztą kres klasztorowi położyła konfiskata dóbr [33].

W 1650 r. do najstarszych fundacji monastycznych w Słonimiu dołączyli kanonicy regularni laterańscy (Canonici Regulares Lateranenses). Klasztor ufundował podkomorzy litewski Leon Kazimierz Sapieha [34]. Po trzecim rozbiorze konwent ten należał do prowincji litewsko-ruskiej. Najstarszy odnaleziony opis słonimskiego kościoła Bożego Ciała i stanu majątkowego kanoników pochodzi z początku XVIII w. W sprawozdaniu powizytacyjnym, które w latach 1704–1706 przygotował Michał Akwilin Gorczyński [35] zamieszczono także opis biblioteki zawierającej 293 pozycje (316 tomów). Pod względem ilościowym wyróżniają się tutaj działy kaznodziejski, historyczny i ascetyczny, osobno wykazano manuskrypty i prohibita. O zainteresowaniu biblioteką klasztorną świadczy zachowana w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego księga wydatków klasztoru zа lata 1767–1797 [36] i 1801–1810 [37] (w której odnotowane są m. in. opłata miejscowego bibliopoli, wydatki na introligatora, zakupy książek do biblioteki, czy specjalne zamawianie autorów kaznodziejskich w Krakowie) oraz wzmianki w aktach kapituł kongregacji litewsko-ruskiej, dotyczące przejmowania ksiąg po zmarłych księżach (1796 r.) i zakazu pod karą ekskomuniki wynoszenia książek na zewnątrz (1800 r.) [38]. Opisowo o bibliotece konwentu w Słonimiu wspominają też akta wizytacji dokonanej przez Firmina Szydłowskiego w 1782 r. [39] Od 1797 r. kanonicy opiekowali się szkołą powiatową, prowadzili też szkołę parafialną, mimo tego obowiązku obsada klasztoru nie była zbyt liczna [40]. Oczywiście szkoły te gromadziły odrębne księgozbiory [41].

Według wizytacji z 1820 r. w bibliotece konwentu słonimskiego znajdowało się 243 pozycje z zakresu kaznodziejstwa polskiego i łacińskiego, literatury ascetycznej i klasycznej [42], stan taki potwierdzano jeszcze w 1826 r. Z tego samego czasu pochodzi też lakoniczna informacja, o tym, że w klasztorze ilość «ksiąg kościelnych» jest «dostateczna» [43]. W latach trzydziestych księgozbiór powiększył się, w 1830 r. sięgał 400 pozycji [44], a w 1836 już 779 książek [45]. Rok 1845 przyniósł niestety kasatę tej placówki zakonu.

Spośród klasztorów żeńskich najstarszą fundacją był konwent bernardynek z 1645 r., założony przez Judynieckich i Komarowskich, pisarzy powiatu wiłkomirskiego. Ich kościół (wybudowany w latach 1664–1670) pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP zachował się zresztą do dzisiaj i pełni obecnie funkcje parafialnego. Informacje o księgozbiorze klasztornym mamy dopiero z 1820 r., co prawda: «Biblioteki ten klasztor nie ma, prócz niektórych ksiąg do nabożeństwa służących» [46]. Pełny wykaz tych ostatnich obejmuje 29 książek — brewiarze łacińskie, martyrologium, żywoty, kazania Piotra Skargi, pisma Tomasza a Kempis [47]. W późniejszej o osiem lat wizytacji stwierdzono, że w klasztorze «na edukacji panien nie ma» [48], stąd też zbiór ograniczał się tylko do tzw. ksiąg kościelnych, a, jak napisano, tych w klasztorze ilość była «dostateczna» [49]. W 1838 r. szczegółowy wykaz «ksiąg kościelnych i obrządkowych» obejmował 37 pozycji [50].

W 1669 r. z fundacji Anny Przecławskiej, podstoliny słonimskiej, w mieście pojawiły się benedyktynki (Ordo Monialium Sancti Benedicti). Podobnie jak u bernardynek, podstawowy księgozbiór klasztorny stanowiły książki wykorzystywane bezpośrednio przy odprawianiu nabożeństw, albo prywatnej modlitwy i medytacji. Najstarszy ze znanych wizytacyjny spis ksiąg klasztornych pochodzi z 1668 r. [51], kolejny wykonany w 1719 r. obejmuje 70 pozycji. Są to książki przede wszystkim w języku polskim: reguła, żywot św. Benedykta, żywoty wszystkich świętych, literatura ascetyczna oraz oczywiście brewiarze. Wymieniono tu również 13 egzemplarzy ksiąg do «zazywania», które zakonnice otrzymały w darach [52]. Kolejna wizytacja z 1733 r. zamieszcza tylko wykaz ksiąg chórowych (antyfonarz, graduał, agenda i «Martyrologium officium S. Benedicti») [53]. Dopiero w 1803 r. benedyktynki wybudowały odpowiedni konwent [54]. W 1820 r. nadal «Ksiąg naukowych w bibliotece żadnych autorów nie ma prócz Żywotow Świętych Pańskich i ksiąg do nabożeństwa» [55]. Jeszcze w 1828 r. w konwencie mieszkało 14 panien, ich spowiednikami byli kanonicy regularni [56]. Ostatni znany zapis informuje, że w 1830 r. korzystały one z 12 książek, miały mszały rzymskie i unickie, agendy oraz «Księgę Bractwa Serca Jezusowego» [57].

Ostatnią omawianą tu fundacją są mariawitki (Conregatio Mariae Vitae) [58]. Korzystały z drewnianej kaplicy i jak donoszą wizytacje w konwencie: «Biblioteki nie było i nie ma» [59], to dane z 1820 r. W 1828 r. stan ten utrzymał się, zresztą było tu zaledwie 5 zakonnic [60]. Nadal nie miały kościoła, a modliły się z wydanego w 1806 r. przez jezuitów «Officium defunctorum» [61].

Słonim z czasem przestał być znaczącym ośrodkiem monastycznym. Choć po pierwszym rozbiorze Rosja nie podjęła akcji antyzakonnej wzorem innych zaborców, takie działania nastąpiły po Kongresie Wiedeńskim (dekret supresyjny z 1819 r. w Królestwie Polskim). W 1820 r. wydalono z Imperium jezuitów, a w 1832 r. Mikołaj I wydał ukaz kasacyjny, którym zlikwidowano 196 klasztorów. Akcja nie objęła zakonów żeńskich, bazylianów, benedyktynów i bonifratrów, ale dalszymi jej etapami były kasaty zrealizowane w latach 1836–1860 [62]. Po 1863 r. nastąpiła likwidacja placówek, których przedstawiciele brali udział w powstaniu, ostatecznie w latach 1864–1867 w zachodnich guberniach Cesarstwa zamknięto 24 męskie i 23 żeńskie domy. Licząc od 1864 do 1900 r. skasowano 42 męskie i 34 żeńskie placówki [63]. Życie zakonne w zaborze rosyjskim zostało tym samym zlikwidowane w przypadku klasztorów męskich w 98,8% a żeńskich w 93,9% [64].

Wymienione zakony pełniły w słonimskim środowisku bardzo istotną rolę. To one z racji prowadzenia działalności szkolnej i duszpasterskiej były lokalnymi ośrodkami kultury. Zacytowane przeze mnie inwentarze, rejestrujące większą lub też całkiem niewielką ilość książek, są świadectwem nie tylko «obecności», ale i wykorzystywania tej książki i zarazem współtworzenia kultury mieszkańców miasta.

Analiza zawartości treściowej bibliotek wskazuje na dość typowy charakter księgozbiorów, podporządkowanych przede wszystkim celom praktycznym. Dotyczy to zarówno klasztorów męskich, których zbiory są znacznie bogatsze po względem ilościowym, jak i żeńskich. W bibliotekach zakonów męskich działami szczególnie obficie reprezentowanymi są kaznodziejstwo, teologia, filozofia, ascetyka, a dopiero w dalszej kolejności historia, prawo kościelne i świeckie oraz klasycy. Tak ogromna ilość dzieł homiletycznych jest zasadna ze względu na praktykę duszpasterską. Gromadzono przede wszystkim autorów polskich: Ambrożego Nieszporkowicza, Tomasza Młodzianowskiego, Franciszka Rychłowskiego, Fabiana Birkowskiego, Piotra Skargę, Szymona Starowolskiego, Jana Wolskiego, Wawrzyńca Rydzewskiego, Jacka Liberiusza, Pawła Kaczyńskiego czy Józefa Męcińskiego. Bezpośrednio w pracy duszpasterskiej wykorzystywano także podręczniki poprawnej wymowy i różnego rodzaju prace encyklopedyczne.

Uwagę poświęcaną studium Biblii widać w ilości różnych komentarzy. Wśród dzieł egzegetycznych wyróżniają się autorzy jezuiccy. Bardzo często powtarzają się książki: Jeremiasza Drexela, Korneliusza a Lapide, Sebastiana Barradasa, Diego de Baeza i Ferdynanda Salazara. Z kazuistyki duszpastersko-moralnej zakonnicy gromadzili różnego rodzaju katechizmy i zbiory rubryk, a także podręcznikowe wydania książek teologicznych. Wszędzie bogatym działem jest zbiór z zakresu teologii moralnej, z takimi autorami jak Marcin Bonacina, Herman Busenbaum czy Antoni Diana. Z zakresu teologii dogmatycznej i praktycznej korzystano z prac Piotra Colleta, Józefa Monscheyna i Alberta Kreczmara, a z teologii ascetyczno-moralnej Franciszka Przyłęckiego. Wśród prac polemicznych często pojawia się nazwisko Roberta Bellarmina, a z polskich autorów Piotra Skargi, Marcina Śmigleckiego czy Marcina Kromera. Poważne grupy stanowią pisma Ojców Kościoła, książki z zakresu historiografii i filozofii, kościelnej i świeckiej literatury prawniczej, literatury polemicznej. Obszerne, zwłaszcza w bibliotekach klasztorów żeńskich, są działy literatury mistycznej i ascetycznej z Tomaszem a Kempis, Ludwikiem de Ponte i Ignacym Loyolą.

Pod względem językowym przeważa oczywiście język polski, starsza część zbiorów to z kolei łacina. Księgozbiory w klasztorach żeńskich są zdecydowanie polskojęzyczne. Sporadycznie odnotowywane są książki w języku rosyjskim czy litewskim.

Badania zasobów bibliotek klasztornych stanowią jeszcze ciągle problem otwarty. Dotyczy to także księgozbiorów z terenów dawnej Rzeczypospolitej. Zasadniczym problemem badawczym jest ciągle niepełna baza źródłowa. Badania zawartości i losów takich bibliotek jak słonimskie wymagają nadal szeroko zakrojonych prac rejestracyjnych [65]. Konieczna jest więc kontynuacja poszukiwań zwłaszcza w zbiorach Wilna, Petersburga czy Mińska.

[1] Litak S. Kościół łaciński w Rzeczypospolitej około 1772 roku. Struktury administracyjne. Lublin, 1996. S. 82.

[2] Gach P.P. Kasaty zakonów na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej i Śląska 1773–1914. Lublin, 1984. S. 15–16.

[3] Ibidem. S. 199–200.

[4] Litak S. Kościół łaciński... S. 90, 92.

[5] Ibidem. S. 82.

[6] W 1802 r. kanonicy otrzymali kościół pojezuicki na urządzenie w nim szkoły, w 1809 r. podjęli się organizacji ogrodu botanicznego i w tej sprawie korespondowali z rektorem Uniwersytetu Janem Śniadeckim (VUB, F4-32591-32600 (A‑1029)).

[7] Litak S. Kościół łaciński... S. 536.

[8] LVIA, 694-1-4008 «Akty wizytacji diecezji wileńskiej 1797–1804», k. 155.

[9] Ibidem, 694-1-3733 «Wizyty kościołów dyecezyi wileńskiej za rok 1828», k. 40.

[10] Pirożyński M. Zakony męskie w Polsce. Lublin, 1937. S. 87.

[11] LMACB, F18-133 («Regestra bibliothecae c[onve]ntus Słonimensis secundum materiarum, de quibus libri tractant, ordinem alphabetice conscripta anno 1787»), 69 k.; F18-166 («Regestra bibliothecae conventus Słonimensis secundum materiarum, de quibus libri tractant, ordinem alphabetice conscripta anno 1787»), 46 k., «Libri ad usum scholarum parochialium a[nn]o 1790 comparati» (9 dzieł) (zob.: Paszkiewicz U. Inwentarze i katalogi bibliotek z ziem wschodnich Rzeczypospolitej. (Spis za lata 1510–1939). Warszawa, 1998. S. 146–147).

[12] VUB, F3-148 («Cathalogus librorum bibliothecae conventus Słonimensis patrum Ordinis Minorum Observantium. [...] Anno 1798 descriptus», «Regestra bibliotecae [!] conventus Słonimensis p[at]rum Bernardinorum diebus Maij anno 1822 conscripta», «Реестр книгам духовного содержания, оказавшихся в библиотеке упраздненного в г. Слониме монастыря бернардинов» po roku 1845, «Реестр книгам светского содержания, оказавшихся в библиотеке упраздненного в г. Слониме монастыря бернардинов»; 1127 dzieł w 1622 tomach).

[13] Ibidem, F57-53-1043 «Inwentarz kościoła i klasztoru oraz sum legacyinych xx. bernardynów konwentu słonimskiego», 1804 r., k. 8–14 (zob.: Paszkiewicz U. Inwentarze i katalogi z ziem wschodnich Rzeczypospolitej do 1939 roku. Suplement 1. Warszawa, 2000. S. 186).

[14] VUB, F4-35510 (A-2142) «Akt wizyty jeneralney słonimskiego bernardyńskiego klasztoru miesiąca apryla 5 dnia 1816 roku».

[15] LVIA, 694-1-4021 «Wizyta całego funduszu kościoła i klasztoru słonimskiego zakonu bernardyńskiego», 1820 r., k. 330–341v.

[16] VUB, F4-35353 (A-2110), k. 60–75 («Wizyta całego funduszu kościoła i klasztoru słonimskiego zakonu bernardyńskiego prowincyi litewskiey w dyecezyi wileńskiey, w guberni grodzieńskiey, w mieście Słonimie, w p[owie]cie i dekanacie słonimskim położonego za rok 1821 skutkiem ukazu Wileńskiego Rzymsko-Katolickiego Konsystorza, oddziału rządowego za № 1518 dnia 31 m[iesią]ca Julii danego sporządzona», k. 71v–73v).

[17] Ibidem, F4-35378 (A-2112) «Regestra biblio[th]ecae conventus Słonimensis patrum Bernardinorum diebus Maij anno 1822 conscripta», k. 100–118.

[18] РГИА, F822-12-3765 «Akt wizyty słonimskiego bernardyńskiego klasztoru 1816», k. 9–11.

[19] W 1828 r. 8 kapłanów, 3 kleryków i 5 braci; 1 lektor uczy logiki, kosmologii, psychologii i teologii moralnej (zob.: LVIA, 694-1-3664 «Wypisy z wizyty dekanatu słonimskiego przez X. Chlewińskiego odprawioney», k. 22v).

[20] VUB, F4-35379 (A-2112) «Opisanie sprzętów kościelnych i zakrystyinych oraz dobytku domowego xx. bernardynów słonimskich r[ok]u 1822», k. 12-127v.

[21] РГИА, F822-12-2982 «Regestr wizyt generalnych kościołów y klasztorów zakonnikow dyecezyi wileńskiey, w 1830 roku odbytych», k. 595–622; «Biblioteka», k. 621v–622.

[22] VUB, F4-35519 (A-2150) «Wizyta jeneralna całego funduszu kościoła i klasztoru bernardyńskiego prowincyi litewskiey w dyecezyi wileńskiey, w gubernii grodzieńskiej, w powiecie słonimskim, przez [...] jx. Cypriana Wiszniewskiego, czasu kanoniczney wizyty odprawiona, i we dwóch exemplarzach opisana r. 1838», k. 9v, 21v.

[23] Ibidem, k. 21v–23.

[24] Ibidem.

[25] Ibidem, F3-148 «Cathalogus librorum bibliothecae conventus Słonimensis patrum Ordinis Minorum Observantium».

[26] LVIA, 694-1-3733 «Wizyty kościołów dyecezyi wileńskiej za rok 1828», k. 38.

[27] Ibidem, 694-1-3662 «Wizyty xx. dominikanow za rok 1819», k. 94v.

[28] Ibidem, 694-1-3659 «Do Wileńskiego Rzymsko-Katolickiego Duchownego Konsystorza od prowincjała litewskiey prowincji Zakonu Dominikańskiego x. Fausta Ciecierskiego raport», 1819 r., k. 65.

[29] Ibidem, 694-14021 «Wizyta całego funduszu klasztoru xx. dominikanow słonimskich», 1820 r., k. 349, 358v.

[30] Ibidem, 694-1-3733 «Wizyty kościołów dyecezyi wileńskiej za rok 1828», k. 38v.

[31] РГИА, F822-12-2982 «Regestr wizyt generalnych kościołów y klasztorów zakonnikow dyecezyi wileńskiey w 1830 roku odbytych», k. 20–37v.

[32] Ibidem, k. 29, 36v–37.

[33] Pirożyński M. Zakony męskie w Polsce. S. 66.

[34] VUB, F4-4399 (A58–A59).

[35] Archiwum Bożego Ciała w Krakowie, rkp. (b. sygn.) «Summulae ex actis capituli generalis in Canonia SS. Corporis Christi Casimiriae ad Crac[oviam] celebrati. Reformationes Conventuum», s. 247–253.

[36] VUB, F4 (A-1772) «Regestra expensarum conventus Słonimensis CC RR LL a[nn]o 1767 d[ie] 28 Augusti de novo comparata».

[37] Ibidem, F4 34331 (A-1771).

[38] Ibidem, F 4 34331 (A-1771) «Acta conventus g[ene]ralis Canonicor[um] RR. LL. A[nn]o 1796 Diebus 11 m[e]nsis Junii [...] in Canonia Słonimensi celebrati», k. 114, 117v.

[39] Archiwum Jasnogórskie w Częstochowie, rkp. 253 «Akta kapituł generalnych», s. 11, 17, 28, 32.

[40] W latach 1803–1805 siedem osób (zob.: РГИА, F822-12-3758 «Tabela wyjaśniająca stan kościoła katedralnego wileńskiego [...] na rok 1803 podana», k. 50v–51; F822-12-3762 «Wiadomość o stanie diecezji wileńskiej w roku 1805», k. 43v–44).

[41] Pietrzkiewicz I. Księgozbiory konwentów i szkół kanoników regularnych laterańskich na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego // Nasza przeszłość. 1999. T. 92. S. 485–497.

[42] VUB, F4-35520 (A-2151) «Wizyta jeneralna kościoła i całego funduszu xięży kanonikow regularnych lateraneńskich słonimskich dekanatu słonimskiego z r. 1820», k. 19v–20v. — Odnotowano też kolejne poświadczenie wizytacji z 22 lipca 1826 r.

[43] LVIA, 694-1-3733 «Wizyty kościołów dyecezyi wileńskiej za rok 1828», k. 36v.

[44] РГИА, F822-12-2982 «Regestr wizyt generalnych kościołów y klasztorów zakonników dyecezyi wileńskiey, w 1830 roku odbytych», k. 537–554.

[45] Ibidem, F822-12-3068, k. 91–93 (wizytacje klasztorów męskich, № 11: Słonim), k. 28 (№ 12: kościół w Krzemienicy 1818 r., biblioteka 500 pozycje lub więcej).

[46] VUB, F4-35361 (A-2110) «Wizyta całego funduszu kościoła i klasztoru ss. bernardynek prowincyi litewskiey, dyecezyi wileńskiey gubernij grodzieńskiey w mieście Słonimie powiecie i dekanacie słonimskim położonego za rok 1820. Skutkiem ukazu Wileńskiego Rzymsko-Katolickiego Konsystorza Oddziału Rządowego za N[ume]rem 3518 dnia 31 Julij miesiąca danego sporządzona», k. 212v–213.

[47] LVIA, 694-1-4021 «Wizyta całego funduszu kościoła i klasztoru słonimskiego Zakonu pp. bernardynek», 1820 r., k. 365v.

[48] Ibidem, 694-1-3664 «Wypisy z wizyty dekanatu słonimskiego przez x. Chlewińskiego odprawioney», k. 22v.

[49] Ibidem, 649-1-3733 «Wizyty kościołów dyecezyi wileńskiey za rok 1828», k. 44v.

[50] РГИА, F822-12-2983 «Regestr wizyt generalnych kościołów i klasztorów panien zakonnych diecezji wileńskiej», 1830 r., k. 195.

[51] Archiwum ss. benedyktynek w Staniątkach, rkp. b. sygn. (zob.: Paszkiewicz U. Inwentarze i katalogi bibliotek z ziem wschodnich Rzeczypospolitej. (Spis za lata 1510–1939). S. 148).

[52] LVIA, 694-1-3975 Wizyta Kościoła y Klasztoru Wielebnych Panien Zakonu S. Benedykta Konwentu Słonimskiego 1719, k. 24-24v.

[53] Ibidem, 694-1-3399 «Wizyta kościoła i klasztoru panien Zakonu S. Benedykta konwentu słonimskiego», k. 2.

[54] Ibidem, 649-1-3733 «Wizyty kościołów dyecezyi wileńskiey za rok 1828», k. 43b.

[55] Ibidem, 694-1-4021 «Wizyty dekanatu słonimskiego za rok 1820», k. 386.

[56] Ibidem, 694-1-3664 «Wypisy z wizyty dekanatu słonimskiego przez x. Chlewińskiego odprawioney», k. 23.

[57] РГИА, F822-12-2983 «Rejestr wizyt generalnych kościołów i klasztorów panien zakonnych diecezji wileńskiej w 1830 r.», k. 101-133; «Księgi kościelne obrządkowe», k. 105.

[58] Ibidem, F822-12-2947 (wizytacje klasztorów żeńskich, 1818 r., № 126 bernardynki, № 129 mariawitki).

[59] LVIA, 694-1-4021 «Wizyty dekanatu słonimskiego za rok 1820», k. 369v.

[60] Ibidem, 694-1-3664 «Wypisy z wizyty dekanatu słonimskiego przez x. Chlewińskiego odprawioney», k. 23.

[61] Ibidem, 649-1-3733 «Wizyty kościołów dyecezyi wileńskiey za rok 1828», k. 42v.

[62] Gach P.P. Kasaty zakonów... S. 155–170.

[63] Ibidem, S. 192.

[64] Ibidem, S. 199. — Obecnie w Słonimiu nowy klasztor założyli kapucyni, do miasta wróciły też niepokalanki.

[65] Pidłypczak-Majerowicz M. Biblioteki i bibliotekarstwo zakonne na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej w XVII–XVIII wieku. Wrocław, 1996; Paszkiewicz U. 1) Rękopiśmienne inwentarze i katalogi z ziem wschodnich Rzeczypospolitej. (Spis za lata 1553–1939). Warszawa, 1996; 2) Inwentarze i katalogi bibliotek z ziem wschodnich Rzeczypospolitej. (Spis za lata 1510–1939); 3) Inwentarze i katalogi bibliotek z ziem wschodnich Rzeczpospolitej do 1939 roku. Suplement 1.