|
 «Дзедка сьвінушку ўбіў...»
Зьміцер ДЗЯДЗЕНКА (Менск)
Дзедка сьвінушку ўбіў,
Дзедка — беленькую,
Сьвінку — пегенькую.
Ай ды Бож’я Каляда!
Калядная песьня
Сьвіньня здавён папулярная жывёла ў мноства народаў Эўропы. Сьвіньняў елі старажытныя грэкі, для якіх сьвініна была ці не асноўнай мясной ежай. Міт пра паляваньне на Каледонскага вепрука — водгульле тае пары.
Рымляне ня толькі высока цанілі сьвіное мяса, але й распрацавалі працэс забою жывёлы ды нарыхтоўку ейнага мяса. Рэцэпт ІІ ст. да н.э. згадвае, што мяса трэба прысыпаць сольлю і пакінуць у такім выглядзе на 17 дзён, потым 2 дні даць яму праветрыцца ў падвешаным стане, абмазаць маслам і воцатам ды вэндзіць цягам двух дзён. Прыгатаваную такім чынам сьвініну можна было транспартаваць праз усю Рымскую імпэрыю1.
У Сярэднявеччы сьвініна была асноўнай свойскай жывёлай для эўрапейскіх сялянаў. Дарма што сьвіньня жывёла ўсяедная, узімку пракарміць было цяжка нават яе. Таму пры канцы восені сьвіньню забівалі. Соленая сьвініна разам з сушанымі бабовымі ды зернем была асноўным прадуктам харчаваньня ўзімку2.
Помнікі сьвіньням стаяць у Даніі ды Партугаліі. У дацкім горадзе Орхусе помнік сьвіньні, выкананы ў 1941 г. скульптарам Могенсам Богільдам (Mogens Bøggild, 1901—1987) стаіць насупраць ратушы. Называецца ён Ceres brønden (Калодзеж Цэрэры). Сама скульптура паказвае сьвіньню з парсючкамі, якія караскаюцца на яе. Адзін з парсючкоў пры гэтым яшчэ й пісяе — праўда, толькі ўлетку: узімку падача вады спыняецца.
Статуя «Сьвіньня з Мурсы» стаіць у партугальскім гарадку Мурсы. Паводле мясцовай легенды, у VIII ст. у навакольлі разьвялося багата дзікоў і медзьвядзёў. Адзін зь дзікоў наводзіў жах на ўсю акругу. Тады мурсынскі сыньёр, славуты паляўнічы, наладзіў адмысловыя ловы й забіў жывёлу. У памяць пра гэта ў цэнтры гораду паставілі статую з цэльнага каменю. Сьвіньня патрапіла на герб, у ейны гонар названыя некалькі гатункаў тамтэйшага віна, аліўкавы алей, адмысловы сырны пірог і гатунак бэкону. Аднак археолягі сьведчаць, што сама статуя яшчэ дакельцкага паходжаньня: зрабілі яе ібэрыйцы альбо лузітаны.
Рытуал забою сьвіньні ператвараўся ў сапраўднае сьвята, якое і дагэтуль захоўваецца ў Цэнтральнай Эўропе. У чэскіх рэстарацыях дагэтуль запрашаюць на «вепржове ходы»3. Вясковыя сьвяты з нагоды забою сьвіньні ладзяць вугорцы. Прычым гэтае сьвята (пры канцы кастрычніка ці ў лістападзе) займае галоўнае месца ў каляндарным цыкле. Дзеці ў гэты дзень ня ходзяць у школу, а да гаспадароў сьвята зьбіраюцца сваякі й суседзі, якім дастаецца сьвяточная пачостка4. Шмат у якіх вугорскіх мясцовасьцях сьвята забою сьвіньняў суправаджаецца карнавалам. А там, дзе гэткай традыцыі не было, па хатах хадзілі своеасаблівыя калядоўшчыкі — групы дзяцей, якія засоўвалі ў вакно хатаў, дзе калолі сьвіньняў, шампур з наколатым на яго жартаўлівым лістом. Гаспадар дома ўголас чытаў ліст, а потым нанізваў на шампур сала, кілбасу й пірагі ды аддаваў усё гэта дзецям. У іншых жа мясцовасьцях абыходзіліся без шампуроў: дзеці заходзілі ў дом, віншавалі гаспадароў з сьвятам, зычылі шчасьлівага году, за што атрымлівалі падарункі5.
Можна меркаваць, што й у Беларусі сьвята забою сьвіньні мела свае традыцыі. Праўда, калядоўшчыкі пачыналі хадзіць значна пазьней, чым у Вугоршчыне, але й без таго існавала шмат розных звычаяў.
***
Калолі сьвіньню звычайна да Калядаў. Сьвініна пры гэтым выконвала функцыю абрадавай ежы. Нездарма лічыцца, што рытуальнае забіцьцё сьвіньні было складовай часткай старажытнага земляробчага сьвята зімовага сонцавароту6. Пацьвярджае гэта і старажытнарымскі звычай прыносіць сьвіньню ў дні зімовага сонцавароту ў ахвяру Сатурну — богу пасеваў і ўрадлівасьці. Аналягічную сымболіку заўважыў у зімовай абраднасьці расейцаў У.Чычараў: «Парася ўваходзіла ў тое ж самае кола ахвярных жывёлаў і сымбалічна абазначала ўрадлівасьць, багацьце, дабрабыт у жыцьці чалавека»7. У беларускіх звычаях бачылі рэшткі паганскага ахвяраваньня жывёлы богу Ляду (Ладу) ці Калядзе8.
Забітая сьвіньня захоўвала свае магічныя функцыі ня толькі ў калядныя дні. Гаспадар вадзянога млына, каб задаволіць вадзяніка, апускаў увосень, калі вада пакрываецца тонкім слоем лёду, пад кола кавалак сала, «каб калёсы не скрыпелі». Калі сьвіньню калолі менавіта гэтым часам, дык у дарунак вадзяніку магло пайсьці й цэлае сьцягно. Але непераборлівы вадзянік мог задаволіцца і сьвінымі кішкамі9. Рабілася гэтая ахвяра для таго, каб вадзянік ня зьлізваў змазку з колаў млына.
У «Беларускім зборніку» Еўдакім Раманаў пісаў, што парсюка да Калядаў дбайныя гаспадары пачынаюць адкормліваць яшчэ ад піліпаўскіх заговінаў10 (то бок, амаль за год да самога сьвята). Адам Кіркор, аналізуючы калядную абраднасьць, адзначыў, што «вяпрук, сьвіньня [...] на зімовым сьвяце прыносіліся ў ахвяру богу-сонцу — звычай, хоць несьвядома, і цяпер існуе ў многіх славянаў. На Беларусі, як і ва ўсіх заходніх губэрнях, ня толькі ў панскіх дамах, але і ў асяродзьдзі сялянства кожны заможны гаспадар гадуе з восені кабана і забівае яго перад Калядамі. Гэта і называюць «забіць Каляду», або «забілі к Калядзе»11.
***
Пачыналася ўсё, вядома, з правільнага выбару часу для забою. У энцыкляпэдыі беларускага побыту ХІХ ст. — кнізе «Літоўская гаспадыня» ёсьць нават адмысловы разьдзел «Калі калоць парсюкоў»: «Нашы сяляне, часам маючы правільныя назіраньні за рэчамі, што іх датычацца, ніколі ня колюць кабаноў у маладзік. Яны сьцьвярджаюць, нібыта сала тады неэканомнае, яно курчыцца і сьціскаецца пры гатаваньні. Таксама, калі парсюка забіць у трэцюю квадру месяца, мяса зачарвівее. Таму, з іх меркаваньня, лепш за ўсё калоць ля поўні, а пры неабходнасьці — і ў апошнюю фазу месяца»12.
Бязь веданьня правілаў забою жывёлы цяжка было спадзявацца атрымаць дабраякаснае мяса. Таму за суткі да забою сьвіньню пераставалі карміць, а давалі толькі піць — так яе лягчэй потым было разьбіраць, дый кроў выцякала хутчэй. «Самы ўбой трэба рабіць як мага хутчэй бязь лішняй тузаніны, каб удар нажом аказаўся неспадзяваным. [...] Пры ўбоі ў ляжачым стане сьвіньню валяць на падлогу і ўтыкаюць моцны востры нож у горла ў кірунку грудной касьці і ў ярэмную вену (вялікая судзіна на шыі). Нельга наносіць удараў у самае сэрца, таму што пры гэтым плечная косьць заплывае крывёю і да гэтага ж абяскроўліваньне будзе няпоўным. Трэба паставіць пасудзіну для сьцякаючай крыві», — павучала выданьне 1932 г. тых, хто яшчэ не спрабаваў займацца забоем сьвіньняў13.
Ён зробіць гэтак, і ўжо з-за варот пачуе, як ураз аціхне, перастане рохкаць вяпрук, як потым будзе бэрсаць ён лычом падсьцілку, то прыслухоўваючыся, то пачынаючы непакоіцца зноў, як аберне ён цэбар зь мешанкай, і, нарэшце, рашыўшыся, пойдзе за парог. Гэта будзе самы трудны міг, калі трэба спакойна хіснуцца з-за вушака напярэймы яму і выставіць перад сабою дула ружжа і старацца ня чуць, як у грудзях цёмна чохкае, шырыцца сэрца, і цэліцца, блізка наставіўшы дула, ва ўяўную плямінку над брывом, пад кароткімі, белымі, пруткімі вейкамі, і бачыць тужлівую, амаль па-чалавечы асэнсаваную пакору ў тым, як, зьмірыўшыся зь непазьбежнасьцю, усё чухае, чухае ён безабаронным каркам аб вушак...
Міхась Стральцоў «Смаленьне вепрука».
Адзін з «бацькоў БНР» вэтэрынар Янка Серада ў кнізе «Сьвіньня — скарбніца гаспадара» падае «найбольш адпаведны для гаспадаркі й разам з тым найбольш просты» падзел: ад забітага парсюка адразаецца галава, астатняя туша дзеліцца ўздоўж хрыбта на дзьве роўныя паловы. Кожная палова, у свой чарод, дзеліцца яшчэ на 5 частак: шынку, рабро (бакавіну), лапатку (пярэднюю шынку), спіну ды шыю. Далей ідзе ўжо больш дробны разбор: «Ад сьпіны пластом аддзіраюць усё сала, і тады застаецца сала (шпік) і катлеты (мяса і косьці сьпіны). Ад шынак адсякаюць ногі»14.
Кабана вынесьлі за хлеў, паклалі на чыстую саломку, у пашчу ўсунулі камень, як рабілі заўсёды перад смаленьнем. Лёнік распаліў паяльную лямпу. Прынёс сваю і Сьцяпан.
Маці прытарабаніла вялізны чыгун зь цёплай вадою, вядро халоднай — абліць гарачыя кішкі, — чыстыя анучы, нажы.
[...]
Нарэшце Лёнік адставіў лямпы, абшкроб і абмыў вушы, лыч, хвост, капыты. Кабанчык быў гатовы. Ён ляжаў чысты, румяны, быццам пірог, які толькі што дасталі зь печы.
Віктар Карамазаў «Дзяльба кабанчыка».
Забітая жывёла станавілася безадходнай крыніцай прыбытку. Мікалай Улашчык у сваіх успамінах згадвае: «Тушу заколатай швайкай сьвіньні выкарыстоўвалі дарэшты. Першым чынам з хрыбта выскубалі шчаціньне, якое часткова ішло на хатнія вырабы, але найбольш — на продаж. Потым сьвіньню смалілі кулявой саломай, а пасьля доўга мылі гарачай вадой і скрэблі нажамі. Затым тушу заносілі ў памяшканьне і пачыналі разьбіраць. Ускрыўшы грудзіну, вычэрпвалі кроў, зь якой потым рабілі крывянку. Затым адразалі кумпякі, здымалі пласты сала, са спіны выразалі паляндвіцы. Асобна адбіралі вушы і іншыя часткі галавы, з вантробаў вырывалі кавалкі мяса з тлушчам і здор»15. Падрабязнасьцяў да рытуалу падзелу сьвіное тушы дадае ўжо згадваная «Літоўская гаспадыня»: кроў, якая выцякла з заколатага парсюка, выносяць на холад, а «вантробы ставяць у карыце на сьнег і зьверху прысыпаюць сьнегам, каб кішкі хутчэй астывалі, ня прэлі і былі б прыдатныя да выкарыстаньня»16. Потым з кішкаў асьцярожна здымалі застылы тлушч.
Сьвіньні, выкупаныя ў вадзе, якой ашпарылі забітую сьвіньню, лепш растуць і набіраюць вагу. Валійская народная прыкмета
Найбольш каштоўная частка забітай сьвіньні, вядома ж, сала. «Сала салілі ў кублах, увесну частку сала вэндзілі», — згадвае М.Улашчык17. Салілі сала ня толькі ў кублах, а яшчэ ў ночвах і карытах. У кублах жа і скрынях яно найчасьцей перахоўвалася18.
Мяса таксама салілі й вэндзілі. У «Літоўскай гаспадыні» апавядаецца, што разабраныя часткі сьвіное тушы, прызначаныя для вэнджаньня, адразу ж пасьля разбору націралі сольлю з салетрай і раскладалі на стале — кожную частку паасобку. Падрыхтаванае мяса, дачакаўшыся ягонага астываньня, складалі ў скрыні, дно якіх было пасыпанае сольлю ды вострымі прыправамі (тоўчаныя бабковы ліст і гвазьдзік, зерне каляндры, часнок ці цыбуля). Гэткай самай сумесьсю пасыпалі кожны слой мяса. Мяса накладалі шчыльнымі пластамі, сочачы, каб не было паветра. Калі немагчыма было запоўніць усю прастору скрыні мясам, дадавалі сала. Закрытую накрыўкай і прыціснутую каменем скрыню трымалі некалькі дзён у цёплым месцы (каб мяса пранялося сольлю). Потым накрыўку забівалі, усе дзіркі прасмольвалі ды пакідалі скрыню ў «халодным, але ж не марозным памяшканьні», 1—2 разы на тыдзень пераварочваючы, каб сьвініна раўнамерна прасалілася. У сакавіку мяса даставалі , качалі ў пшанічным вотруб’і, давалі яму 2—3 дні адвісецца на ветры і вэндзілі. Зрэшты, можна было абысьціся і без праветрываньня19.
Да вэнджаньня падыходзілі ня менш сур’ёзна, чым да нарыхтоўкі сала. Найлепшы смак і пах вэнджанаму мясу, па сьведчаньні Я.Серады, надае дым зь ядлоўцу, «потым з дубовае кары, з дубовых апілак і стружак»20. Падобнымі ж парадамі цешыць сваіх чытачоў і «Літоўская гаспадыня»21.
Шынкі й кумпякі ня толькі вэндзілі. Так, для гатаваньня шынак у іх паднімалі верхнюю cкурку, шпігавалі гвазьдзіком, выкладалі бабковым лістом, пасьля чаго апускалі скуру й аблеплівалі шынку хлебным цестам ды ставілі ў печку. З запечанай шынкі адразу абломвалі хлебную скарынку. Шынкі з маладых парсючкоў не запякалі, а толькі варылі ў вадзе. Казалі, што самая смачная шынка — цёплая22.
А хадзяечка, ты не сярдзіся,
Вясна красна на ўвесь свет!
Скавародку ў печ, па яечка ў клець,
Сыр на тарэлку, ў клець па гарэлку.
Прынясі ж ты нам кілбасы з шастом,
Кілбасы з шастом да свінню з хвастом.
Асобная гаворка пра кілбасы: тут без рытуалу не абыходзілася. Магчыма, у гэтым адыгрывала сваю ролю тое, што кілбасы гатаваліся адмыслова для Калядаў — яны выконвалі функцыю абраднай стравы23. Пераднавагодняя куцьця нават насіла назоў «куцьці з каўбасой», бо ў гэтую куцьцю «абавязкова вешаюць на покуці на калочку кілбасу, пакрытую чыстым ручніком»24. Пару кілбасаў (або невялікі хлеб і маленькі кумпяк), называных «Калядою», гаспадары давалі каляднікам, якіх звальнялі ці якія самі сыходзілі ад іх25.
Захоўваўся рытуал і падчас падрыхтоўкі кілбасаў. «Нават тыя, хто мог купіць мясарубку, кілбасны фарш заўсёды рабілі рукамі: усе былі перакананыя, што так атрымаецца значна смачней. Тонкія кілбасы хутка спажывалі, а напіханыя ў кішкі сярэдніх памерaў — вэндзілі. Акрамя таго, зь пячонкі, сэрца і з галаўных храсткоў рабілі кілбасу-вантрабянку, якую заўсёды елі звараную і халодную», — апісвае М.Улашчык26. Для даўжэйшага захаваньня кілбасаў выкарыстоўвалі ня толькі вэнджаньне: іх маглі запякаць у печы, а потым складаць у гаршчок і заліваць растопленым тлушчам. На Віцебшчыне ў пакрышаны для кілбасаў фарш дадавалі крыху самагонкі — каб выглядалі сьвежымі й прыгожымі27.
Вырабленыя прамысловым чынам па народных рэцэптах, беларускія кілбасы карысталіся попытам ня толькі ў самой Беларусі, але й па-за яе межамі: «Усім вядомая “літоўская” каўбаса і вяндліна, якая выраблялася па гарадох Беларусі і была слынна сваім смакам па сталіцах былое Расіі. [...] Нашыя «літоўскія» шынкі, паляндвіцы, каркавіны і інш. цаніліся і ў Петраградзе і ў Рызе, як адменныя па смаку»28.
Яшчэ адна беларуская «кілбасная» асаблівасьць пры гатаваньні сьвінога мяса — крывянка. Сабраную пры забоі сьвіньні кроў цанілі як добры спажыўны прадукт29. З пшанічнай мукі, замяшанай на крыві, грэцкіх крупаў, сала й прыправаў рабілі кілбасу-крывянку. «Затым кілбасу смажылі на блясе або на патэльні і гарачаю падавалі на стол. Лічылася, што найсмачнейшаю гэтая кілбаса робіцца, калі яе пасьля астываньня наскрыляць і яшчэ раз падсмажыць», — піша ва ўспамінах М.Улашчык. Проста з мукі, замяшанай на крыві, рабілі ладкі — «цыганы».
Абабраны здор ператаплялі ў печы й разьлівалі па місках і слоіках. Здор, абабраны з кішкаў, ператаплялі на скваркі, дадаючы ў яго цыбулю й бабковы ліст, каб пазбыцца непрыемнага паху30.
Разнастайнае ўжываньне мелі сьвіныя вантробы. Кішкі служылі абалонкай ня толькі для кілбасаў: у некаторых мясьцінах іх начынялі таркаванай сырой бульбай з скваркамі ды запякалі ў печы — атрымлівалі «кішку». Адвараныя й пакрышаныя ныркі, сэрца, пячонку з дадаткам сала і прыправаў зашывалі ў ачышчаны й прамыты сьвіны страўнік. Усё гэта абсмажвалі на блясе ў печы — атрымліваўся «коўбік» (каўбух, кіндзюх, сальцісон, трыбух). Падобным жа чынам рабіўся зэльц31.
Сьвіныя рэбры (скабкі), як і галёнкі, салілі разам зь мясам. З галёнак таксама рабілі студзень (сьцюдзень, халоднае, квашаніну, застудзіну, дрыгву, юху, юц). З рэбраў, кілбасы й сала, зьмешчаных у рэдкае мучное цеста, рабілі верашчаку (мачанку, пражаніну), якую падавалі з блінамі ці сачнямі32. Бігас (бігус, бікус, бікас) гатавалі з сала, гародніны й вяндліны ў 2 прыёмы: сьпярша сьвініну адварвалі ў невялікай колькасьці вады да поўнага яе выкіпаньня, а потым дадавалі гародніну і тушылі ў квасе да гатовасьці33.
Зь вялікіх кавалкаў (а то і з цэлых тушак — напрыклад, парсючковых) рабілі пячысту — тушанае, смажанае, пражанае (на адкрытай патэльні) ці варанае мяса34. Пра цалкавітых вэнджаных парсюкоў згадвае «Літоўская гаспадыня»35. М.Улашчык апісваў цалкавітых парсюкоў, звараных з мучной падкалоткай (г.зв. квасам) ці нафаршаваных і засмажаных36.
Апрача таго, на Каляды стол упрыгожвалі варанымі фаршаванымі сьвінымі галовамі37.
Недарма гавораць, што сьвіньня — гэта найлепшая скарбніца: яна і медзь аберне ў серабро, і серабро — у золата.
Я.Серада.
Табліца 1. Пагалоўе сьвіньняў у Беларусі (без уліку Заходняй Беларусі ў 1921—1939 гг.). Зьвесткі на 1 студзеня38.
|
Гады
|
Кольскасьць галоваў
(тыс.)
|
|
1916
|
2444,0
|
|
1928
|
3055,0
|
|
1935
|
1654,8
|
|
1938
|
1333,3
|
|
1941
|
2520,4
|
|
1946
|
742,2
|
|
1951
|
1623,2
|
|
1961
|
3163,9
|
|
1971
|
4004,5
|
|
1981
|
4567,1
|
***
Сьвіньні былі традыцыйным атрыбутам беларускага падворку. Але да ХІХ ст., як правіла, трымалі не пародзістых жывёлаў, а мясцовых сьвіньняў. Зрэшты, уласна й вывядзеньне сьвіных пародаў пачалося толькі з XVIII ст.39. Зрэшты, у ХІХ і нават пачатку ХХ ст. пародзістых жывёлаў трымалі пераважна ў заможных памешчыцкіх гаспадарках. Яшчэ Я.Серада адзначаў, што «гаспадару трэба ведаць, што вялікая карысьць можа быць не ад усякай сьвіньні, але толькі ад сьвіньні добрай пароды (гатунку), культурнай сьвіньні — заводзкай, як кажуць. Бо наша простая (някультурная) сьвіньня шмат карысьці ня дасьць. У ёй, як вядома, толькі косьці ды скура, а сала ды мяса вельмі мала; хоць яе кармі-раскармі, а больш 2—2,5 пуды вагі ў год яна не набярэ. Праўда, так яе і даглядаюць у нас: яна сама па сабе харчуецца чым і як прыйдзецца, асабліва ўлетку, — то ў агародзе, то ў лесе, то на выгане, і большаю часткаю жыве паўгалодная»40.
Між тым, сьвінагадоўля ў Беларусі ў апісаныя гады ня была занядбанай сфэрай: яна пасьпяхова разьвівалася й займала лідэрскія пазыцыі ў Расейскай імпэрыі. «Па колькасьці сьвіньняў заходнія губэрні (разам з Ковенскай) знаходзіліся ў 1888 г. на першым месцы ў Расеі, на іх прыпадала 21,2% усяго пагалоўя сьвіньняў у Расеі. Асабліва разьвітая была сьвінагадоўля ў Менскай губэрні, якая па колькасьці сьвіньняў у 1888 г. займала пятае месца ў Расеі, а ў 1898 г. — другое»41. І нават той самы Я.Серада прызнаваў, што і ў Беларусі гадавалі багата сьвіньняў, «якія ня дрэнна аплачвалі сельскагаспадарчыя прадукты і якія ня толькі здавальнялі сваіх гаспадароў мясам-салам, але ўтваралі адзін з важнейшых таварных прадметаў ня толькі ўнутранага гандлю, але і важнейшы тавар для вывазу за граніцу, у Нямеччыну й Англію»42.
Гадавалі пераважна дзьве пароды — ёркшыраў (буйную белую ангельскую сьвіньню) і бэркшыраў (чорную ангельскую сьвіньню). Бэркшыры карысталіся асаблівай увагай на Мазыршчыне43. Ёркшыраў жа гадавалі бадай па ўсёй Беларусі. На ІІІ Менскай выставе-кірмашы 1914 г. былі адзначаныя ёркшыры князя Ўладзіслава Любамірскага й Лявона Крысінскага44. Але паколькі пераможцы рэпрэзэнтавалі ня Менскую губэрню, а Магілеўскую, вышэйшай узнагароды ім не далі, а абмежаваліся падзякай. (Цяпер гадуюць пераважна вялікую белую пароду, беларускую чорна-пярэстую і крыху — некалькі замежных пародаў45.)
Рэвалюцыі й войны істотна зьнізілі пагалоўе сьвіньняў. Нават у 1924 г. гаспадарка Беларусі ня здолела дасягнуць узроўню 1916 г. «Праўда, у 1922 г. сьвінагадоўля крыху пашыраецца, але потым у 1923 г. рэзка скарачаецца на 100.000 галоваў. Скарачэньне сьвінагадоўлі больш за ўсё можна патлумачыць распаўсюджваньнем на тэрыторыі Беларусі разнастайных эпізаотыяў, якія асабліва закранулі сьвіньняў», — адзначалася ў зборніку «Камсамолец за плугам»46.
Пагалоўе сьвіньняў, якое ўдалося павялічыць у другой палове 20-х, рэзка пайшло на спад з пачаткам калектывізацыі. (Параўн. паказьнікі за 1928, 1935, 1938 г у табліцы 1.) Толькі далучэньне Заходняй Беларусі дазволіла палепшыць паказьнікі: у 1941 г. колькасьць сьвіньняў у Беларусі ў параўнаньні з 1938 г. вырасла амаль удвая.
ЗАЎВАГІ
1 Узята з http://www.posidelkino.ru/pigsty/history.htm
29 сьнежня 2003 г.
2 Тамсама.
3 Узята з http://www.czinfo.ru/reference/culture/kit.shtml
29 сьнежня 2003 г.
4 Токарев С. Обычаи, обряды и поверья, связанные с животноводством // Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы: Исторические корни и развитие обычаев. — Масква, 1983. — С. 96.
5 Дёмётёр Т. Венгры // Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы: Летне-осенние праздники. — Масква, 1978. — С. 170.
6 Попович Ю. Молдавские новогодние праздники (ХІХ — начало ХХ в.). С. 113—114. Паводле: Гурскі А. Зіма // Земляробчы каляндар: Абрады і звычаі. — Мн., 2003. — С. 29.
7 Цыт. паводле: Гурскі А. Зіма // Земляробчы каляндар... С. 29.
8 Абрады і звычаі сялян // Земляробчы каляндар: Абрады і звычаі. — Мн., 2003. — С. 313.
9 Шейн П. Белорусский сборник. Вып. ІІІ. — Санкт-Пецярбург, 1902. — С. 249.
10 Романов Е. Белорусский сборник. Вып. 8. — Вильна, 1912. — С. 68.
11 Живописная Россия: Литовское и белорусское Полесье. Рэпрынтнае аднаўленьне выданьня 1882 г. — Мн., 1993. — С. 253.
12 Літоўская гаспадыня. — Мн., 1993. — С. 71.
13 Ліўшыц Я. Убой сьвіней, прадукты сьвінагадоўлі і хваробы сьвінога мяса. — Мн., 1932. — С. 22—23.
14 Серада І. Сьвіньня — скарбніца гаспадара. — Мн., 1925. — С. 52.
15 Была такая вёска // Мікалай Улашчык. Выбранае. — Мн., 2001. — С. 104.
16 Літоўская гаспадыня. С. 118.
17 Была такая вёска. С. 104.
18 Навагродскі Т. Традыцыі народнага харчавання беларусаў. — Мн., 2000. — С. 29.
19 Літоўская гаспадыня. С. 118—119.
20 Серада І. Сьвіньня — скарбніца гаспадара. С. 54.
21 Літоўская гаспадыня. С. 119.
22 Навагродскі Т. Традыцыі народнага харчавання беларусаў. С. 31.
23 Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края, собранные и приведенные в порядок П.В. Шейном. Т. 3. Описание жилища, одежды, пищи, занятий; препровождение времени, игры, верования, обычное право; чародейство, колдовство, знахарство, лечение болезней, средства от напастей, поверья, приметы и т.д. — Санкт-Пецярбург, 1902. — С. 33.
24 Материалы... С. 113.
25 Абрады і звычаі сялян // Земляробчы каляндар... С. 313.
26 Была такая вёска // Мікалай Улашчык. Выбранае. С. 104.
27 Навагродскі Т. Традыцыі народнага харчавання беларусаў. С. 31.
28 Серада І. Сьвіньня — скарбніца гаспадара. С. 45—46.
29 Тамсама. С. 49.
30 Навагродскі Т. Традыцыі народнага харчавання беларусаў. С. 30.
31 Тамсама. С. 31—32.
32 Тамсама. С. 33.
33 Тамсама.
34 Тамсама. С. 32—33.
35 Літоўская гаспадыня. С. 118.
36 Была такая вёска. С. 104.
37 Літоўская гаспадыня. С. 134—135.
38 Паводле: Численность скота в Белорусской ССР на 1 января 1961 года (статистический сборник). Мн., 1961; Итоги учета скота по Белорусской ССР на 1 января 1981 г. Мн., 1981.
39 Тейкин В. Свиноводство в Беларуси. — Мн., 1998. — С. 38.
40 Серада І. Сьвіньня — скарбніца гаспадара. С. 6.
41 Бейлькин Х. Аграрный кризис конца XIX в. и структурная реконструкция сельского хозяйства Беларуси. — Мн., 2001. — С. 134—135.
42 Серада І. Сьвіньня — скарбніца гаспадара. С. 45.
43 Тамсама. С. 11.
44 Отчет о ІІІ-й Выставке-Ярмарке животноводства, устроенной Минским Обществом Сельского Хозяйства в гор.Минске с 31 мая по 2 июня 1914 года. — Мн., 1914. — С. 12.
45 Тейкин В. Свиноводство в Беларуси. С. 39.
46 Сельское хозяйство Белоруссии после революции (1917—1923 гг.) // Комсомолец за плугом: Сборник бесед по сельскому хозяйству. — Мн., 1924. — С. 11.
Публікуецца на сайце з
ласкавай згоды Рэдакцыі
часопісу СПАДЧЫНА |
Польскі аўкцыён
